Báo chí Thành phố Hồ Chí Minh : Tập đoàn truyền thông hay cỗ máy tuyên truyền khổng lồ ?

BBC, 02/07/2026

Hôm nay, ngày 2/7, cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh chính thức đi vào hoạt động, cùng với đó là sự giải thể của một loạt các tờ báo tên tuổi.

Báo chí Việt Nam từng có không gian hoạt động khá thoáng nhưng gần đây đã bị siết lại

Những tâm tư của nhà báo, những tiếc nhớ của công chúng lùi lại phía sau, nhường chỗ cho các diễn ngôn đanh thép của chính quyền về tương lai phát triển của báo chí thành phố.

Đó là một tương lai mà, theo Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang, báo chí Thành phố Hồ Chí Minh sẽ phát triển "chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác thông tin, tuyên truyền".

Cụ thể hơn, Phó Bí thư thường trực Lê Quốc Phong chỉ đạo Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh "phải lấy chuyển đổi số làm nền tảng cốt lõi, tích hợp các công cụ, nền tảng công nghệ số hiện đại để phân phối thông tin chính thống một cách nhanh chóng theo thời gian thực".

Nhưng một nền báo chí được coi là "lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa ; là cầu nối gắn kết mật thiết giữa Đảng bộ, chính quyền với các tầng lớp nhân dân", như lời ông Phong, sẽ phát triển thế nào trong kỷ nguyên số ?

Những bài toán nan giải trước sắp xếp

Sau giai đoạn phát triển mạnh thời thập niên 1990-2000, báo chí Việt Nam bước vào kỷ nguyên số.

Khoảng nửa đầu thập niên 2000 trở đi, các tờ báo tại Thành phố Hồ Chí Minh, cũng như cả nước, khởi động lập website, ban đầu chỉ đơn thuần là xuất bản những bài viết đã đăng trên báo giấy để phục vụ công chúng rộng rãi hơn.

Các tòa soạn lúc bấy giờ giằng co với nhau trước câu hỏi lớn : Đăng lên mạng rồi ai mua báo giấy nữa ?

Nhưng câu hỏi mang tính kháng cự ấy rồi cũng đã bị cuốn đi trong cơn lốc số hóa mạnh mẽ có phạm vi toàn cầu.

Câu hỏi ở giai đoạn tiếp theo nan giải hơn : Làm sao để kiếm tiền trong kỷ nguyên số, khi mà thời kỳ thu tiền bán báo giấy và bán quảng cáo báo giấy đang dần qua ?

Trước khi internet bùng nổ – và sau đó là mạng xã hội – những tờ báo lớn như Tuổi Trẻ và Thanh Niên chứng kiến lượng phát hành lên đến gần nửa triệu bản mỗi ngày. Phần quảng cáo luôn dày cộp, thường nhiều trang hơn cả phần nội dung.

Tuy nhiên, khoảng từ năm 2010 trở đi, khi internet, mạng xã hội và báo điện tử phát triển, các tờ báo in truyền thống lâm vào thế khó khăn. Phát hành tụt xuống còn vài chục ngàn bản, quảng cáo trên báo in "mỏng lét".

Các tờ báo in truyền thống gia nhập cuộc chơi trực tuyến chậm hơn và đối mặt với nhiều khó khăn hơn so với các tờ báo thuần điện tử, vốn ra đời trên cơ sở những công ty công nghệ viễn thông như Vietnamnet, VnExpress. Nguyên nhân cơ bản là giằng co nội bộ – sự kháng cự giữa "phe thủ cựu báo giấy" và "phe cấp tiến điện tử" ngay trong các tòa soạn – cũng như sự am hiểu về công nghệ internet, nguồn lực công nghệ có giới hạn của các tờ báo giấy truyền thống so với các báo thuần điện tử.

Sự phát triển của internet cũng khiến quan hệ giữa các tờ báo với khách hàng quảng cáo truyền thống thay đổi. Trước đây, báo chí gần như là kênh truyền thông đại chúng duy nhất để các nhãn hàng tiếp cận khách hàng tiềm năng. Từ khi có internet và mạng xã hội, các công ty có thể đi thẳng tới khách hàng mà không cần thông qua báo chí. Họ có thể tự mở website, tự lập trang Facebook, có thể đặt quảng cáo với người nổi tiếng trên mạng xã hội mà không cần mua quảng cáo tại các tòa soạn báo.

Một trong những lý do chính khiến các công ty vẫn còn đặt quảng cáo ở các tờ báo thực ra không phải là hiệu ứng lan tỏa do báo chí mang lại, mà là quyền lực của báo chí – mối quan hệ mà họ cần phải giữ.

Mối quan hệ này tạo ra rủi ro lớn về đạo đức và pháp lý. Khi quan hệ lợi ích gắn chặt với nhau, báo chí đánh mất đi chức năng phản ánh tiêu cực, trong bối cảnh hoạt động bán quảng cáo ở các tòa soạn do các nhân sự phụ trách nội dung đảm nhiệm.

Làm sao một tờ báo có thể chủ động phản ánh tiêu cực của chính công ty đang trả rất nhiều tiền quảng cáo cho mình ? Làm sao một phóng viên có thể phanh phui tiêu cực một "mối quảng cáo" của mình ?

Giai đoạn này, công chúng Việt Nam có câu đùa : báo chí giờ bị hai tầng quản lý : nhà nước và doanh nghiệp.

Một hướng đi mới là mở cổng thu tiền độc giả trực tuyến. Báo Tuổi Trẻ mở Tuổi Trẻ Sao, Người Lao Động cũng mở "cổng VIP" để thu tiền độc giả, nhưng không thu được kết quả khả quan.

Lãnh đạo các cơ quan báo chí Việt Nam thường viện dẫn vi phạm bản quyền tràn lan – tình trạng ăn cắp bài báo rồi đăng tải lại nơi khác – là nguyên nhân khiến độc giả không cần vào website của báo để đọc bài.

Quả thật, vi phạm bản quyền là một trong những nguyên nhân chính – và điều này cũng đúng tại các nước khác. Nhưng sâu xa hơn vẫn là chất lượng của món hàng mà các tờ báo làm ra để bán trên không gian mạng, nơi mà sự cạnh tranh luôn khốc liệt, có tính chất toàn cầu và không chỉ giữa các báo với nhau.

Nằm dưới sự quản lý của Đảng cộng sản Việt Nam, báo chí Việt Nam thường đưa tin "đồng phục" một cách nhất quán, đối với các vấn đề mà đông đảo công chúng quan tâm. Báo chí có thể bình luận điểm mạnh, điểm yếu, khả năng thắng thua của các ứng viên tổng thống Mỹ, nhưng không được phép bình luận về các phương án nhân sự của Trung ương Đảng. Người đọc muốn biết "ai lên, ai xuống" thì phải theo dõi tin đồn trên mạng – mà thực tế cho thấy phần lớn các tin "thông tấn xã vỉa hè" sau đó đều đúng.

Báo chí còn không được gọi cuộc chiến ở Ukraine là chiến tranh – và rằng quân Nga đã tấn công nước láng giềng. Thay vào đó, họ gọi là "chiến dịch quân sự đặc biệt", theo đúng như diễn ngôn của Tổng thống Nga Vladimir Putin.

Nền báo chí đồng phục ấy khó sản xuất ra sản phẩm thực thụ để bán cho người đọc. "Làm sao mà lấy đồ cúng ra bán cho khách hàng được ?" một chuyên gia truyền thông và là cựu nhà báo chia sẻ với BBC News Tiếng Việt, ý nói rằng báo toàn bài "cúng cụ", "trăm báo như một" thì không thể bán bài được.

Sự siết chặt quản lý của Đảng

Báo chí phải luôn nằm dưới sự quản lý của Đảng. Điều này được thể hiện rõ ràng và nhất quán từ trước đến nay, qua phát biểu của lãnh đạo, trong các văn kiện của Đảng, trong quy định của chính quyền.

Để đảm bảo điều đó, ở Việt Nam, báo chí tư nhân không được phép hoạt động, dù trên thực tế có một số trang mạng hoạt động như báo chí bằng cách "mượn danh" tờ báo khác.

Vào ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6 vừa qua, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh rằng "người làm báo không bao giờ được quên những giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng, đó là lý tưởng, lòng trung thành tuyệt đối với Đảng", và rằng "báo chí phải là lực lượng đi đầu trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch".

Đây không phải là điều gì mới mẻ mà là quan điểm xuyên suốt của Đảng cộng sản Việt Nam. Các nhà lãnh đạo của Đảng biết rõ cho phép báo chí tự do, báo chí đối lập sẽ nguy hiểm như thế nào đối với vị thế lãnh đạo độc tôn của mình.

Sau khi thống nhất đất nước, vì nhu cầu vỗ về Thành phần thứ ba, vì cần một kênh hữu hiệu để nói chuyện với trí thức và nhân dân miền Nam, Đảng đã cho phép hai tờ báo trước 1975 là Đứng Dậy (Tạp chí Đối Diện cũ) và Tin Sáng hoạt động.

Nhưng sau một thời gian ngắn, các tờ báo này đã được tuyên bố "hoàn thành nhiệm vụ" và bị đóng cửa. Thực tế cho thấy, dù những người chủ trương các tờ báo này có cảm tình hoặc ủng hộ chính quyền cách mạng, nhưng cách làm báo tự do dưới thời Việt Nam Cộng hòa đã ăn vào máu họ không chung sống được với ý chí kiểm soát toàn diện của Đảng.

Giáo sư Lý Chánh Trung – một trí thức thuộc Thành phần thứ ba – từng nói : "Báo chí, tự nó không bao giờ là một sức mạnh. Sức mạnh của báo chí là sức mạnh của nhân dân, khi báo chí dám nói sự thật của đất nước và ý nguyện của nhân dân". Đó không phải là quan điểm được chấp nhận trong một nền báo chí công cụ.

Trong một thời gian khá dài – từ thập niên 1990 đến đầu thập niên 2010 – báo chí đã có một không gian khá thoáng, dù vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Đảng. Các tờ báo với tổng biên tập vốn phần lớn là nhà báo đi lên được phép đụng tới nhiều vấn đề gai góc.

Vào năm 1993, vụ án mạng cầu Chương Dương (Hà Nội) đã được Tổng cục Cảnh sát điều tra và kết luận nghi phạm là trung úy cảnh sát giao thông Nguyễn Tùng Dương phạm tội "vô ý giết người trong khi thi hành công vụ" và chuyển cho Viện Kiểm sát. Nhưng phóng viên của các báo Đại Đoàn kết và Phụ nữ Thủ đô đã tiến hành điều tra, giúp lật ngược lại vụ việc, dẫn tới bản án tử hình cho viên sĩ quan công an.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2005, phóng viên Lan Anh của Báo Tuổi Trẻ bị Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an khởi tố về hành vi "chiếm đoạt tài liệu bí mật nhà nước", đồng thời ra lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú, sau khi thực hiện bài điều tra về Công ty dược Zuellig Pharma Việt Nam. Báo Thanh Niên đã tiến hành chất vấn nhiều bên, tra cứu quy định và kết luận : "Công văn của Bộ Y tế mà phóng viên Lan Anh dẫn trong mẩu tin nói trên không thuộc phạm vi 'mật' nào cả".

Năm 2008, khi hai phóng viên Nguyễn Việt Chiến (Thanh Niên) và Nguyễn Văn Hải (Tuổi Trẻ) bị bắt do viết bài về vụ tiêu cực PMU18, Báo Thanh Niên trong bài viết Phải trả tự do cho các nhà báo chân chính đã phỏng vấn Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Đinh Thế Huynh. Ông Huynh nói rằng "Hội Nhà báo bảo vệ quyền hành nghề chính đáng của hội viên trên cơ sở pháp luật". Dù nỗ lực của Thanh Niên, và Tuổi Trẻ, đã không giúp các nhà báo tránh được án tù, nhưng ít nhất họ có thể phản biện lại công an. Chủ tịch Hội Nhà báo lúc bấy giờ cũng đã lên tiếng đúng vai trò : bảo vệ quyền của hội viên.

Không gian khoáng đạt ấy đã ngày càng thu hẹp. Báo chí, với nhân sự tổng biên tập thường ưu tiên là cán bộ Đảng hơn là nhà báo kỳ cựu, dần hiếm những bài phản biện, những phóng sự điều tra độc lập đụng chạm tới quyền lực nhà nước, tới quân đội, công an.

Bám sát định hướng của Đảng, Hội Nhà báo vào năm 2016 đã ban hành Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam với 10 điều. Trong số đó, điều thứ nhất yêu cầu nhà báo phải "trung thành với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam…".

Sự siết chặt quản lý của Đảng đã khiến báo chí dè dặt hơn bao giờ hết. Không còn nhiều bài phản biện chính sách như trước, không còn "bật lại" cơ quan công an. Xu hướng chủ đạo trong những năm gần đây của báo chí là "hưởng ứng" và "tuyên truyền". Các phóng sự điều tra, phản ánh tiêu cực chủ yếu nhằm vào các vấn đề xã hội.

Công chúng muốn tìm kiếm những nội dung phản ánh bất cập của hệ thống, những vấn đề thượng tầng, buộc phải dựa vào các nguồn tin bên ngoài báo chí, với mức độ khả tín khó lường.

Báo chí Việt Nam ngày càng tập trung vào công tác tuyên truyền

Tương lai nào sau sắp xếp ?

Hàng loạt tờ báo bị dẹp và một cơ quan báo chí, phát thanh, truyền hình mới đã chính thức đi vào hoạt động tại Thành phố Hồ Chí Minh, theo sau các sắp xếp tương tự ở các địa phương khác.

Sự sắp xếp lãnh đạo của cơ quan mới có thể giúp dự báo định hướng của cơ quan này.

Tổng Giám đốc là ông Lê Văn Minh, sinh năm 1973, người có sự nghiệp từ trước đến nay tập trung vào công tác đảng, công tác tuyên giáo.

Bốn vị phó của ông Minh là các lãnh đạo từ các cơ quan báo chí đã giải thể, tái cơ cấu trên địa bàn, gồm ông Nguyễn Khắc Văn (từ Báo Sài Gòn Giải Phóng), ông Cao Anh Minh (từ Đài Phát thanh và Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh), ông Trần Xuân Toàn (Báo Tuổi Trẻ), ông Tô Đình Tuân (Báo Người Lao Động).

Sự sắp xếp lại báo chí Thành phố Hồ Chí Minh là kết quả của một quá trình quy hoạch báo chí trên toàn quốc đã được đề xuất từ thập niên trước.

Ngày 12/3/2015, Bộ Chính trị đã thông qua Đề án Quy hoạch phát triển quản lý báo chí toàn quốc đến 2025 do Bộ Thông tin và Truyền thông soạn.

Đến ngày 3/4/2019, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã ký Quyết định 362 Phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025.

Quyết định nhấn mạnh quan điểm :

- Báo chí là phương tiện thông tin, công cụ tuyên truyền, vũ khí tư tưởng quan trọng của Đảng và Nhà nước, diễn đàn của nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng, sự quản lý của Nhà nước.

- Phát triển báo chí đi đôi với quản lý tốt, theo hướng cách mạng, chuyên nghiệp, hiện đại, chất lượng, hiệu quả đáp ứng nhu cầu thông tin của nhân dân, tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Đề án quy hoạch báo chí đã được thông qua từ hơn 10 năm trước, đến thời Tổng bí thư Tô Lâm thì được triển khai mạnh mẽ hơn, bên cạnh việc sắp xếp lại bộ máy, sáp nhập đơn vị hành chính.

Mục đích của việc sắp xếp này – theo tuyên bố của các lãnh đạo Đảng – là để có những cơ quan truyền thông mạnh hơn, đáp ứng yêu cầu của Đảng và phù hợp với tình hình mới, đặc biệt là sự phát triển của công nghệ và sự thay đổi thị hiếu, hành vi tiêu thụ thông tin của công chúng.

Mô hình tập đoàn báo chí đa nền tảng do nhà nước quản lý dường như đã được tham khảo từ các mô hình tương tự ở Trung Quốc, Singapore và Nga.

Tại Trung Quốc, vào năm 2018, Đài Phát thanh và Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CMG) đã ra đời từ sự hợp nhất của Đài Truyền hình Trung ương (CCTV), Đài Phát thanh Nhân dân Trung ương (CNR), Đài Phát thanh Quốc tế Trung Quốc (CRI) và Mạng Truyền hình Toàn cầu Trung Quốc (CGTN), đặt dưới sự quản lý trực tiếp của Bộ Tuyên truyền Trung ương Đảng (tương tự Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương của Việt Nam).

Ở cấp độ địa phương, Trung Quốc cũng có những đơn vị báo chí tương tự, chẳng hạn Tập đoàn Báo chí Thượng Hải thuộc Thành ủy.

Trong những năm qua, đã có nhiều đoàn lãnh đạo trung ương và địa phương của Việt Nam tham quan các tập đoàn báo chí nhà nước Trung Quốc. Có thể hiểu là những gì thu được từ các chuyến tham quan ấy có thể gợi ý cho chính quyền trong việc thành lập các cơ quan truyền thông mới hiện nay.

Ở mức độ xa hơn, Việt Nam có lẽ cũng tham khảo mô hình của Nga, nơi có các tập đoàn truyền thông hùng mạnh như RT, hoặc Singapore, nơi có hai tập đoàn SPH Media và Mediacorp do nhà nước sở hữu hoặc hậu thuẫn.

Tham vọng phát triển, qua phát biểu của giới lãnh đạo Việt Nam và Thành phố Hồ Chí Minh, là rất lớn. Tuy nhiên, những mâu thuẫn nội tại của báo chí công cụ – vừa phục vụ công tác tuyên truyền của Đảng, vừa "phụng sự bạn đọc, công chúng" và theo đuổi sự thật trong một thị trường báo chí cạnh tranh – vẫn là những thách thức lớn của hướng đi này.

Nguồn : BBC, 02/07/2026

***************************

Tiếc nhớ một nền báo chí sôi động

BBC, 01/07/2026

Ngày cuối cùng của tháng Sáu, những bức ảnh của các phóng viên đăng trên mạng xã hội ghi lại một khung cảnh hiếm thấy tại tòa soạn báo Tuổi Trẻ.

Một người đàn ông đang đọc báo cùng một cậu bé trên đường phố ở Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 10/1989

Nhiều phóng viên, biên tập viên, nhân viên và người nhà của họ đứng trước sạp báo được dựng tạm lên ngoài sảnh tòa soạn tại số 60A Hoàng Văn Thụ, Thành phố Hồ Chí Minh.

Họ lặng lẽ chụp ảnh, ôm nhau, cầm trên tay số báo giấy cuối cùng của tờ báo đã đồng hành cùng bạn đọc từ năm 1975.

Có người nói rằng tờ báo "tiến tới chuyển đổi số mạnh mẽ phụng sự bạn đọc", chỉ việc từ ngày 1/7, Tuổi Trẻ chỉ còn bản điện tử, nhưng cũng có người nói họ buồn vì chứng kiến "một phần lịch sử khép lại".

Không chỉ Tuổi Trẻ, ngày 30/6 cũng là ngày buồn của nhiều cơ quan báo chí tại Thành phố Hồ Chí Minh, khi tám cơ quan báo chí của thành phố chính thức kết thúc hoạt động sau nhiều thập niên tồn tại.

Theo quyết định được Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh công bố hôm 20/6, từ ngày 1/7, hệ thống báo chí thành phố được tổ chức lại thành Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh.

Trên cơ sở giải thể và sắp xếp 11 cơ quan báo chí, chỉ còn ba đơn vị tiếp tục hoạt động dưới mô hình mới gồm Báo Sài Gòn Giải Phóng, Báo điện tử Tuổi Trẻ và Đài Phát thanh - Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh.

Tám cơ quan báo chí chính thức dừng hoạt động từ ngày 30/6 gồm Báo Người Lao Động, Báo Phụ nữ Thành phố Hồ Chí Minh, Báo Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn, Tạp chí Kinh tế Sài Gòn và Tạp chí Khoa học Phổ thông.

Sự thay đổi này diễn ra đúng dịp kỷ niệm 50 năm thành phố Sài Gòn - Gia Định đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh.

Trùng hợp thay, nó cũng đánh dấu sự kết thúc của một hệ sinh thái báo chí từng là niềm tự hào của đô thị lớn nhất cả nước.

Trao đổi với BBC News Tiếng Việt, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Dũng cho rằng việc "cả một nền báo chí phải nói là lẫy lừng của Sài Gòn" bị dẹp bỏ sẽ có tác động sâu xa đến đời sống văn hóa của người dân thành phố.

"Một nền báo chí sôi động như vậy mà dẹp, cho đến giờ này không hiểu lí do," nhà ngôn ngữ học này băn khoăn.

Một phụ nữ Việt Nam bán báo bên ngoài Căn cứ Không quân Tân Sơn Nhất 191, gần Sài Gòn năm 1972

'Nền báo chí sôi động'

Từ trước năm 1975, Sài Gòn đã là một trong những đô thị có đời sống báo chí phát triển hàng đầu trong khu vực.

Những tờ báo như Gia Định Báo – tờ báo quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, Nông Cổ Mín Đàm, Lục Tỉnh Tân Văn, Đông Pháp Thời Báo, Thần Chung, hay sau này là Chính Luận, Sài Gòn Mới, Tự Do... trở thành các kênh truyền tải tiếng nói của giới học giả, nhà văn, nhà báo và công chúng.

Trên các sạp báo ở trung tâm Sài Gòn, người dân có thể dễ dàng tìm thấy cả báo tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp lẫn tiếng Hoa, thậm chí cả tạp chí Playboy, cho thấy mức độ đa dạng về ngôn ngữ, văn hóa và đời sống công cộng mà ít đô thị nào trong khu vực khi đó có được.

Sau ngày Sài Gòn thất thủ 30/4/1975, có hai tờ báo thời Việt Nam Cộng Hòa được phép hoạt động : nhật báo Tin Sáng của nhóm Ngô Công Đức, Dương Văn Ba, Lý Quí Chung và tờ Đứng Dậy, tên mới của Tạp chí Đối Diện trước 1975, do các linh mục Chân Tín và Nguyễn Ngọc Lan chủ trương.

Đây là các trí thức, chính trị gia, chức sắc tôn giáo trước 1975 có lập trường chống chiến tranh, chống các chính sách của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa, có người có cảm tình với Mặt trận Giải phóng, trong khi số khác giữ lập trường trung lập.

Họ được gọi là Thành phần thứ ba và được kỳ vọng là cầu nối cho quá trình hòa giải, hòa hợp, tập hợp trí thức sau 1975.

Việc chính quyền cho phép hai tờ báo của Thành phần thứ ba tái bản có mục đích rõ ràng : sử dụng những tờ báo, những ký giả quen thuộc của Sài Gòn để nói chuyện với dân Sài Gòn, với người miền Nam về chính sách của chính quyền cách mạng.

Một người đàn ông chở báo trên xe đạp trên đường phố Sài Gòn năm 1972

Trong các thập niên sau khi Sài Gòn đổi tên, Thành phố Hồ Chí Minh được xem là thủ phủ báo chí của Việt Nam.

Đây là nơi quy tụ hàng loạt tờ báo có ảnh hưởng lớn như Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Người Lao Động, Sài Gòn Giải Phóng, Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Phụ Nữ Thành phố Hồ Chí Minh, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, Doanh Nhân Sài Gòn, Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh, Khoa học Phổ thông, Khăn Quàng Đỏ, Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh...

Bên cạnh đó là Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV), Đài Tiếng nói Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (VOH) cùng hàng loạt tạp chí chuyên ngành, tạo nên một hệ sinh thái báo chí sôi động bậc nhất cả nước.

Không chỉ đông về số lượng, báo chí Thành phố Hồ Chí Minh còn nổi tiếng với tính năng động, phản ánh nhanh hơi thở đời sống đô thị, kinh tế thị trường và các vấn đề xã hội.

Nhiều tờ báo tiên phong trong điều tra, phản biện chính sách, mở các diễn đàn xã hội, phát triển báo điện tử từ rất sớm và trở thành nguồn thông tin có ảnh hưởng trên phạm vi toàn quốc.

Báo chí Thành phố Hồ Chí Minh, dù vẫn nằm dưới sự quản lý chặt chẽ của Đảng cộng sản và không được phép đụng chạm tới các lợi ích mang cốt lõi của Đảng, đã mang dáng dấp của một nền báo chí đa dạng, nhiều sắc màu, có chút gì đó gợi nhớ tới nền báo chí tự do trước 1975.

Trong nhiều năm, những tuyến đường như Alexandre de Rhodes, Nguyễn Thị Minh Khai, Cách Mạng Tháng Tám hay khu vực trung tâm Quận 1 tập trung nhiều tòa soạn, được giới làm nghề ví như một "phố báo chí".

Ngày 22/5/2020, UBND Thành phố Hồ Chí Minh đã có Quyết định số 1786/QĐ-UBND phê duyệt Đề án sắp xếp, phát triển và quản lý báo chí Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2025.

Đề án của thành phố nằm trong dòng chảy chung của quá trình quy hoặc, sắp lại hoạt động báo chí cả nước, bắt đầu từ Đề án Quy hoạch phát triển quản lý báo chí toàn quốc đến 2025 do Bộ Thông tin và Truyền thông xây dựng, Bộ Chính trị thông qua vào ngày 12/3/2015.

Đến ngày 3/4/2019, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã ký Quyết định 362 Phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025.

Dưới thời ông Tô Lâm làm lãnh đạo Đảng (và gần đây giữ thêm ghế chủ tịch nước), hoạt động sắp xếp, tinh gọn bộ máy, sáp nhập đơn vị hành chính đã được tiến hành ồ ạt. Việc sắp xếp lại báo chí cũng được thực hiện rốt ráo.

Theo đó, nhiều cơ quan báo chí được chuyển đổi mô hình hoạt động, chuyển cơ quan chủ quản hoặc sáp nhập nhằm tinh gọn hệ thống.

Thành phố Hồ Chí Minh giảm từ 27–28 cơ quan báo chí xuống còn 19 cơ quan báo chí, trong đó một số tờ báo lâu năm trở thành tạp chí hoặc ấn phẩm phụ của các cơ quan báo chí khác.

Dù nhiều thương hiệu vẫn được giữ lại dưới hình thức mới, bức tranh báo chí Thành phố Hồ Chí Minh đã thay đổi đáng kể so với giai đoạn đỉnh cao khi hàng chục tờ báo cùng cạnh tranh, tạo nên một đời sống truyền thông sôi động và đa dạng hiếm có, đôi khi le lói hình ảnh của một nền kinh tế thị trường, tất nhiên là vẫn "định hướng xã hội chủ nghĩa" vì Đảng quản lý toàn diện hoạt động báo chí.

Do đó, việc đóng cửa hàng loạt cơ quan báo chí để gom về một mối vẫn khiến nhiều người bị sốc.

Một sạp báo trên đường phố Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh chụp năm 2014

"Khi các báo ngoài Bắc bị dẹp bỏ thì có những tờ đáng được sống tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng phải chết lây," một phóng viên tại Thành phố Hồ Chí Minh nói với BBC News Tiếng Việt trong điều kiện ẩn danh.

Trong đợt sắp xếp báo chí cấp trung ương, Chính phủ đã chấm dứt hoạt động của các kênh Truyền hình Nhân dân, Quốc hội, Thông tấn, VOV và VTC, chuyển chức năng về VTV, đồng thời tái cơ cấu các cơ quan chủ quản theo hướng tinh gọn bộ máy.

Cổng thông tin điện tử của Chính phủ cho biết sẽ tập trung xây dựng Thông tấn xã Việt Nam là cơ quan thông tấn quốc gia, Đài Tiếng nói Việt Nam là đài phát thanh quốc gia, tập trung vào báo in, báo điện tử, báo nói (VOV) để thực hiện nhiệm vụ chính trị, được ngân sách nhà nước bảo đảm chi thường xuyên cho các hoạt động.

Ở cấp địa phương, từ gần 900 cơ quan báo chí ở giai đoạn cao điểm, đến cuối năm 2025, cả nước còn khoảng 778 cơ quan sau sắp xếp, theo một bài viết trên báo Nhân Dân vào hôm 22/6/2026.

"Báo chí Sài Gòn tự chủ được nhưng phải chết theo vì chỉ thị chung quy hoạch báo chí phải chết vì cái chung, vì muốn dẹp bớt báo chí có tiếng nói phản biện gây ồn ào. Giờ báo chí như cái loa phường rồi, lãnh đạo nói sao đọc lại vậy, nên có ít hay nhiều báo cũng như nhau. Cứ gom lại cho dễ quản," vị phóng viên ẩn danh nói.

Người này, có thâm niên 15 năm làm nghề, nói rằng việc tinh gọn bộ máy còn "kinh khủng hơn nhiều", nhưng nhiều người, nhiều ngành "không khóc to như báo chí thôi".

Phó Giáo sư Tiến sĩ Hoàng Dũng cho rằng điều khiến nhiều người tiếc nuối là không ít tờ báo ở Thành phố Hồ Chí Minh bị sáp nhập vốn hoạt động theo cơ chế tự chủ tài chính, có lượng độc giả ổn định và đóng góp cho ngân sách.

Theo ông, việc các cơ quan báo chí này biến mất đặt ra câu hỏi về hiệu quả của việc tinh gọn khi nhiều đơn vị được ngân sách bảo đảm hoạt động vẫn tiếp tục tồn tại.

"Nó khác hẳn với tờ Nhân Dân, to nhất của cả nước, nhưng to nhất về mặt hành chính thôi chứ còn thực tế là một tờ báo không ai đọc, có tác động rất hạn chế và tiêu tiền thì rất khủng khiếp, vì tờ đó được coi như là một bộ cơ mà.

"Tổng biên tập của tờ đó là phải là ủy viên Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam ; tờ báo được xếp ngang một bộ, nên Ban biên tập gọi là Bộ biên tập, người phụ trách tổ chức của tờ báo được gọi là vụ trưởng vụ tổ chức. Ngốn tiền khủng khiếp," ông Dũng nói.

Chúng tôi không có số liệu cụ thể về số tiền mà Báo Nhân Dân nhận từ ngân sách nhà nước hằng năm, do tờ báo này thuộc Đảng mà các vấn đề thu chi của Đảng không được công khai, minh bạch. Tuy nhiên, để dễ hình dung thì có thể tham khảo một số cơ quan tương tự. Theo Dự toán chi thường xuyên của ngân sách trung ương năm 2025 do Bộ Tài chính công bố, Thông tấn xã Việt Nam nhận ngân sách 762,490 tỷ, Đài tiếng nói Việt Nam nhận 781,24 tỷ, Đài truyền hình Việt Nam nhận 203,54 tỷ.

Ông Hoàng Dũng đặt vấn đề rằng "hàng loạt tờ làm hao mòn ngân sách thì tồn tại, còn những tờ báo đóng góp vào ngân sách, có tiếng nói giúp cho sự cai trị của nhà nước thì bị dẹp bỏ".

"Lưu ý là ở Việt Nam không có báo tư nhân, tất cả các tờ báo đó đều nằm dưới sự giám sát chặt chẽ của Đảng. Đảng luôn luôn nắm bàn tay sắt, nắm rất chặt tất cả những tờ báo này. Như vậy thì họ đâu cần lo gì chuyện dùng những tờ báo này để diễn biến hòa bình hay gì đó…"

"Mà đứng về mặt quản lý, khi tôi không được đọc tờ Tuổi Trẻ, tôi đọc trên Facebook. Chứ không phải là nhất thiết tôi phải đọc Nhân Dân đâu. Tôi không thích đọc báo Nhân Dân thì tôi đọc báo khác, đọc báo trong nước không được tôi đọc báo nước ngoài," ông nói thêm.

Theo nhà nghiên cứu này, khi đã có internet thì cái gông cùm tư tưởng dù chặt đến đâu cũng "không thể chặt như xưa được nữa", người ta vẫn có cách để tìm được thông tin.

Với những người làm nghề, tác động của quá trình sắp xếp không chỉ nằm ở sự biến mất của những thương hiệu báo chí đã gắn bó hàng chục năm mà còn là câu chuyện sinh kế.

Vị phóng viên ẩn danh nói với BBC rằng nhiều đồng nghiệp của mình đã mất việc, một số phải chuyển sang làm những công việc hoàn toàn khác để mưu sinh, chẳng hạn như chạy Grab.

"Thời bình mà, đâu phải thời chiến đâu mà đói," người này cười gượng.

Nhưng phía sau câu nói có phần lạc quan ấy là nỗi buồn của một người vừa chứng kiến một phần lịch sử báo chí Sài Gòn khép lại.

Nguồn : BBC, 01/07/2026

****************************

Báo chí Thành phố Hồ Chí Minh : Sống sôi nổi và chết âm thầm dưới ngọn cờ của Đảng

BBC, 30/06/2026

Một nhà báo của tờ Tuổi Trẻ viết trên Facebook cá nhân : "Sáng nay thức dậy… lòng chợt chùng xuống, dù đã lâu rồi mình sống với 'vạn sự tùy duyên'... Tạm biệt tờ báo giấy Tuổi Trẻ thơm mùi mực đã gắn bó với cuộc đời 51 năm".

Những sạp báo trên vỉa hè trong thời đỉnh cao của báo giấy tại Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh chụp năm 2006

Một nhà báo khác, cũng Tuổi Trẻ, viết : "Dẫu biết đời thay đổi, báo chí cũng thay đổi, nhưng sao vẫn thấy có gì đó tiếc nhớ, ngậm ngùi…".

Một nhà báo tờ Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh đăng lên Facebook những hình ảnh của buổi làm việc cuối cùng. "Còn tối nay, đây là những tờ báo đầu tiên của số báo cuối cùng. Một trời thương nhớ", ông viết.

Một nữ phóng viên tờ Người Lao Động đăng lên Facebook hình ảnh cô đang dọn đồ khỏi tòa soạn. Rất nhiều người vào thả tim và những giọt nước mắt.

Trên trang Facebook cá nhân, Tiến sĩ Lê Hồng Giang, một chuyên gia kinh tế-tài chính nổi tiếng, kể lại lần ông ghé thăm tòa soạn Thời báo Kinh tế Sài Gòn mới đây.

"Tại sao lại đóng cửa ? Các anh chị ở tòa soạn cũng không biết, chúng ta không biết, càng không ai được hỏi ý kiến", ông viết.

Và ông bày tỏ : "Tôi không tin nhu cầu cho một tờ báo nghiêm túc chuyên về kinh tế không còn, tôi cũng không tin business model [mô hình kinh doanh] của tờ báo không còn khả thi, họ không lấy một đồng từ ngân sách".

Trên mạng xã hội những ngày này, có thể cảm nhận được một không khí xót xa, tiếc nuối, những lời thở than từ những người làm việc tại các cơ quan báo chí ở Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh. Nhưng không có phản đối, dù rằng, qua cách thể hiện, có thể thấy điểm chung là họ đều thấy quyết định của chính quyền về việc dẹp hàng loạt cơ quan báo chí của thành phố để gom về một mối là điều không hợp lý.

Thời Việt Nam Cộng Hòa, Sài Gòn từng có một nền báo chí tự do đầy màu sắc, dù vẫn có một số hạn chế do điều kiện chiến tranh. Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh của thời hậu 1975 tiếp tục có sinh hoạt báo chí sôi nổi, dù vận hành trong khuôn khổ cho phép của Đảng cộng sản Việt Nam.

Quá khứ sôi nổi ấy đã khép lại vào ngày 30/6, với sự đóng cửa hàng loạt cơ quan báo chí, để hình thành nên một cơ quan chung có chức năng của một cỗ máy tuyên truyền khổng lồ (hay một tập đoàn báo chí-truyền thông hiện đại ?).

Thời hừng hực và hồn nhiên cách mạng

Trước khi tờ Tuổi Trẻ ngưng phát hành báo giấy, và một loạt tờ báo khác đóng cửa, vào ngày 30/6, báo chí tại thành phố thịnh vượng và đông dân nhất Việt Nam từng có một quá khứ sôi nổi.

Mở đầu là giai đoạn sục sôi và hồn nhiên với sứ mệnh tuyên truyền lối sống mới và các chính sách của Đảng sau ngày thống nhất. Tiếp đó là một khoảng thời gian khá dài, khi báo chí được hưởng không khí tự do tương đối. Và cuối cùng, khoảng một thập niên trở lại đây, không gian báo chí bị bóp lại, và ngày 30/6 này là thời điểm cáo chung của một giai đoạn báo chí Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh.

Sau ngày Sài Gòn thất thủ 30/4/1975, có hai tờ báo thời Việt Nam Cộng Hòa được phép hoạt động : nhật báo Tin Sáng của nhóm Ngô Công Đức, Dương Văn Ba, Lý Quí Chung và tờ Đứng Dậy, tên mới của Tạp chí Đối Diện trước 1975, do các linh mục Chân Tín và Nguyễn Ngọc Lan chủ trương.

Đây là các trí thức, chính trị gia, chức sắc tôn giáo trước 1975 có lập trường chống chiến tranh, chống các chính sách của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa, có người có cảm tình với Mặt trận Giải phóng, trong khi số khác giữ lập trường trung lập. Họ được gọi là "Thành phần thứ ba" và được kỳ vọng là cầu nối cho quá trình hòa giải, hòa hợp, tập hợp trí thức sau 1975.

Việc chính quyền cho phép hai tờ báo của Thành phần thứ ba tái bản có mục đích rõ ràng : sử dụng những tờ báo, những ký giả quen thuộc của Sài Gòn để nói chuyện với dân Sài Gòn, với người miền Nam về chính sách của chính quyền cách mạng.

Trong Hồi ký không tên, ông Lý Quí Chung – cựu Tổng trưởng Bộ Thông tin trong giai đoạn tối hậu của Việt Nam Cộng Hòa và sau 1975 nổi tiếng với bút danh Chánh Trinh – kể : "Đầu tháng 9/1975,[…] nhật báo Tin Sáng tái bản. Sự hiện diện trở lại của một tờ báo quen thuộc với người Sài Gòn trước 1975 rõ ràng đã có ảnh hưởng tích cực trong bối cảnh mới có nhiều điều rất mới mẻ và xa lạ với người dân Sài Gòn nay được mang tên mới Thành phố Hồ Chí Minh".

Đây là giai đoạn mà chính quyền mới đã lập nên một số tờ báo trên thành phố vừa im tiếng súng. Đầu tiên là tờ Sài Gòn Giải Phóng và Phụ Nữ Sài Gòn – ra đời vào tháng 5/1975. Tiếp đó là các báo Tuổi Trẻ (tháng 9/1975), báo Công Nhân Giải Phóng, sau này được đổi tên thành Người Lao Động.

Sau khi ra đời, các tờ báo của Thành phố Hồ Chí Minh đã lập tức tham gia vào công cuộc tuyên truyền của chính quyền cách mạng.

Trong một bài viết trên Tuổi Trẻ, ông Trần Bạch Đằng kết án đanh thép : "Một trong những tội ác tày trời của đế quốc Mỹ và bọn tay sai" là "phủ nhận cái đẹp chân chính, cái đẹp về nội dung, cái đẹp tinh thần" và "cổ vũ cho cái đẹp hình thức, cái đẹp giả tạo, cái đẹp vật chất đơn thuần".

Tác giả Trần Bạch Đằng, trong một bài viết khác về đường Tự Do – sau 1975 có tên là Đồng Khởi – trên Tuổi Trẻ vào ngày 13/1/1979 đã ghi nhận những khốn khó của thành phố, nhưng đồng thời phê phán sự "trù phú giả tạo" của quá khứ : "[…] Chúng ta chỉ phản đối 3 mặt của một sự trù phú nào đó. Một là sự trù phú ấy có thật đại biểu cho sức sản xuất của đất nước ta hay không […] ; hai là cái giá đánh đổi sự trù phú ấy – nó là lao động cần cù và lương thiện của đồng bào ta hay vì muốn có nó mà nhân phẩm, nền tự do của chúng ta bị cướp mất hoặc cắt xén ; ba là sự trù phú ấy cho ai, vì ai – một nhúm phè phỡn hay mọi người".

Giữa một thành phố từng phồn vinh nhưng giờ đang vô cùng khốn khó, ông thổi vào độc giả niềm tin : "Rồi đây, chắc như bắp vậy, chúng ta sẽ trù phú, một trù phú không thách thức gì đến lương tri, lòng tự trọng của bất kỳ ai trong chúng ta".

Và ông kết luận : "Ở thành phố này và trong thời điểm này, hễ cái dáng đài các, ăn chơi của những mặt tiền phai lạt đi một ít thì chiều cao tâm hồn tức là cái bên trong sâu lắng của dân thành phố nâng lên một mức".

Báo chí trở thành một phần của đời sống đô thị Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh chụp năm 2006

Những người làm Tin Sáng và Đứng Dậy đã nhanh chóng hòa vào không khí báo chí hừng hực "hậu giải phóng" ấy. Các tờ báo nhiệt tình tham gia cổ động cho các chương trình của chính quyền cách mạng như học tập cải tạo, đưa dân đi vùng kinh tế mới, cải tạo công thương, bài trừ văn hóa phẩm đồi trụy, cắt tóc, cạo râu, thanh niên xung phong, phê phán chế độ cũ…

Nhà báo Chánh Trinh-Lý Quí Chung, với tư cách phó tổng biên tập Tin Sáng, đã có dịp ra Hà Nội đưa tin họp Quốc hội, lần đầu tiếp xúc với nghị trường của một nước Việt Nam cộng sản sau khi đã quen với không khí nghị trường thời Việt Nam Cộng Hòa.

Tác giả Lý Quí Chung viết : "Tin Sáng đã có những đóng góp không nhỏ vào cách thông tin nói riêng và cách làm báo nói chung của báo chí ở Việt Nam sau 1975. Thật ra cái mới của Tin Sáng chỉ là những vận dụng nghiệp vụ của báo chí Sài Gòn trước 1975 nhưng có chọn lọc phù hợp với khuôn khổ báo chí lúc đó".

Những người như Ngô Công Đức, Lý Quí Chung, vốn đã quen với cách làm báo dưới thời Việt Nam Cộng Hòa, khi mà họ có thể thẳng thừng phê phán chính quyền trên mặt báo – và khi tòa soạn bị chính quyền đóng cửa, họ ít nhất có thể đứng lên thách thức chính quyền – giờ đây đang phải gò mình để "phù hợp với khuôn khổ".

Chẳng bao lâu sau, Đứng Dậy đã phải "ngồi xuống" vào năm 1978, còn Tin Sáng hoạt động tới năm 1981 thì bị chính quyền cho đóng cửa vì đã "hoàn thành nhiệm vụ".

Tin Sáng bị dẹp, ông Ngô Công Đức vẫn ấp ủ một ngày nào đó được ra tờ báo mới. Nhưng giấc mơ ấy không bao giờ thành hiện thực khi chế độ mới coi báo chí là công cụ và nằm dưới sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng.

Ông Lý Quí Chung sau đó có hàng chục năm làm báo trong các tòa soạn "báo chí cách mạng" – như Tuổi Trẻ, Lao Động – và trở thành cây viết thể thao hàng đầu trong thập niên 1980-1990, về cuối đời đã thừa nhận ông luôn có cảm giác không thực sự thuộc về nền báo chí ấy.

Ông chia sẻ trong hồi ký : "Tuy nhiên không thể chối cãi trong 30 năm viết báo và làm báo trong chế độ xã hội chủ nghĩa, tôi vẫn phải gánh trên lưng mình cái lý lịch 'Viên chức cao cấp chế độ cũ'. Có lúc tưởng nó được cắt đi nhưng rồi một vụ việc gì đó xảy đến lại nhắc nhở tôi rằng 'nó'…vẫn còn y nguyên đó. Lâu ngày như kẻ dị tật, mang sẵn 'cái bướu' trên lưng mình, tôi quen dần với 'nó' hoặc cố gắng phớt lờ 'nó'".

Sau năm 1975, có rất nhiều nhà báo như Chánh Trinh : từng có một quá khứ liên quan đến Việt Nam Cộng Hòa và nỗ lực hòa mình vào nền báo chí cách mạng. Họ góp phần rất lớn vào việc định hình nên một phong cách đặc trưng của báo chí Sài Gòn – nhanh, thẳng thắn, mạnh mẽ – nhưng có lẽ mỗi người trong họ đều có những nỗi niềm riêng.

Tương tác với quyền lực

Sau ngày 30/4/1975, khi làm việc với Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh, Tổng bí thư Lê Duẩn nói : "Thanh niên thành phố cần có một tờ báo riêng đáp ứng nhu cầu thông tin cho một triệu thanh niên thành phố". Từ chỉ đạo đó, Báo Tuổi Trẻ đã ra số đầu tiên vào ngày 2/9 cùng năm.

Báo chí thành phố trong một thời gian dài sống bằng nguồn sữa bao cấp. Nhưng trong bối cảnh nền kinh tế kiệt quệ, việc nuôi báo chí trở thành một gánh nặng cho chính quyền.

Vào đầu những năm 1980, ông Võ Văn Kiệt băn khoăn : "Tại sao trước 1975 ở Sài Gòn ai làm chủ báo cũng giàu, mà bây giờ Tuổi Trẻ lại phải ngửa tay xin tiền nhà nước để làm báo ?", tiếp đó chính quyền từng bước cắt trợ cấp, mô hình báo chí tự chủ tài chính bắt đầu manh nha và sau đó phát triển mạnh kể từ thập niên 1990.

Báo chí Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn này có sự sục sôi, hăng hái của không khí cách mạng, nhưng cũng bắt đầu le lói hạt mầm của phản biện, hoặc đơn giản là phản ánh cảm xúc, thái độ đa dạng của người dân.

Trong sách Bên thắng cuộc, tác giả Huy Đức kể về phong trào bài trừ văn hóa đồi trụy, lai căng, cắt tóc, cạo râu được chính quyền, Thành đoàn triển khai và báo chí cổ vũ nhiệt tình, nhưng người dân thì ta thán. Lúc bấy giờ dân gian có bài vè :

"Các Mác mà đến Việt Nam

Râu dài tóc rậm công an bắt liền…"

Lúc đầu, ông Võ Văn Kiệt không hiểu tại sao người dân Sài Gòn lại không ủng hộ chính quyền cách mạng bảo vệ "thuần phong mỹ tục". Ông liền yêu cầu Tổng Biên tập Võ Như Lanh của Tuổi Trẻ tổ chức làm sao để ông nghe được lời nói thật của lớp trẻ.

"Báo Tuổi Trẻ liền cho mời thanh niên thuộc các thành phần khác nhau, những người đã bị cưỡng bức cắt tóc, cắt quần, đến phòng họp của báo. Trước đó, ông Võ Văn Kiệt và Thư ký Nguyễn Văn Huấn đã đến sớm, ngồi 'buông rèm' phía sau lắng nghe", Huy Đức viết.

Trong buổi trao đổi ấy, những bức xúc, dồn nén đã được các thanh niên Sài Gòn nói ra. Họ không biết một ông "Việt Cộng gộc" cũng đang "tâm trạng" lắm khi nghe họ nói. Tổng Biên tập Võ Như Lanh cho hay, khi những thanh niên này về hết, kéo rèm ra, ông thấy Bí thư Võ Văn Kiệt ngồi lặng, mặt rất đăm chiêu.

Một trong những thực tế khắc nghiệt nữa của thời hậu 1975 là chủ nghĩa lý lịch. Nhiều thanh niên đã dở dang giấc mơ vào đại học do lý lịch gia đình liên quan đến "chế độ cũ".

Lúc bấy giờ, theo Huy Đức, Tuổi Trẻ đã cho đăng lá thư của "bạn đọc" Nguyễn Kỳ Tâm, nói về những bế tắc của mình vì lý lịch. Vào ngày 30/9/1977, sau gần ba tháng trời cân nhắc, đắn đo, tờ báo này đã đăng phát biểu của ông Võ Văn Kiệt tại Đại hội Đoàn vào ngày 3/7 : "Xã hội phải đối xử công bằng với tất cả lớp người trẻ đi lên với xã hội này, ai ai cũng có nghĩa vụ và quyền lợi như nhau... Chúng ta lấy thực tâm, thực học, thực tài làm tiêu chuẩn, không để quá khứ ràng buộc tương lai mà hạn chế chí tiến thủ và hoài bão cống hiến của mỗi người trẻ tuổi".

Sau này, trường hợp thanh niên Nguyễn Mạnh Huy quê ở Bình Định học giỏi, thi đậu đại học nhưng không được nhập học do có "lý lịch xấu" cũng đã được các tờ báo phản ánh, từ đó tạo nên sự thay đổi nơi chính quyền trong cách ứng xử với con em các gia đình liên quan đến Việt Nam Cộng Hòa.

Khi phản ánh các vấn đề tiêu cực, báo chí Thành phố Hồ Chí Minh không tránh khỏi đụng chạm với cường quyền.

Nhà báo Tống Văn Công, cựu Tổng Biên tập Báo Lao Động, trong hồi ký Đến già mới chợt tỉnh đã kể lại chuyện báo chí phanh phui tiêu cực của ông La Ngọc Toàn, chủ nhiệm Hợp tác xã cơ khí Đồng Tâm.

Ông Toàn lúc bấy giờ là điển hình tiên tiến trong lao động xã hội chủ nghĩa, khi báo Công Nhân Giải Phóng (sau này là Người Lao Động) phản ánh tiêu cực của ông Toàn thì bị Phó Chủ tịch quận Gò Vấp, bà Tống Thị Thanh Tuyền, phê bình gay gắt. Ông Nguyễn Văn Linh, người kế nhiệm ông Kiệt ở ghế bí thư Thành ủy, đã khiển trách việc báo chí thiếu thận trọng khi phê bình một cơ sở là "lá cờ đầu thi đua của thành phố".

Một vụ khác cũng được ông Tống Văn Công kể lại là vụ báo Công Nhân Giải Phóng và Lao Động phanh phui sai trái của ông Nguyễn Văn Tài, Phó Giám đốc Xí nghiệp Hóa màu Tân Bình. Vụ này, theo lời ông Công, đã đụng chạm tới mối làm ăn riêng của phu nhân ông Nguyễn Văn Linh.

Đọc báo giấy một thời là thói quen phổ biến của người dân Thành phố Hồ Chí Minh trước khi internet bùng nổ. Ảnh chụp năm 2008

Thời kỳ bùng nổ sau Đổi mới

Chính sách Đổi mới của Đảng dần mở cửa cho kinh tế tư nhân và giao thương quốc tế vào cuối thập niên 1980.

Giai đoạn này có thêm những tờ báo nữa ra đời, như Báo Thanh Niên (1986), Báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh (1990), Thời báo Kinh tế Sài Gòn (1991), Sài Gòn Tiếp Thị (1995)... Trong đó, Thanh Niên thuộc Trung ương Đoàn nhưng có trụ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh nên cũng là một phần của nền báo chí thành phố.

Thành phố Hồ Chí Minh dần trở thành trung tâm báo chí sôi động nhất cả nước, với các tờ báo cạnh tranh lẫn nhau để phục vụ bạn đọc, dù tất cả đều nằm dưới sự quản lý của Đảng chứ không được thể hiện tự do, đa chiều như trước 1975. Các tờ báo sống bằng ngân sách nhà nước ngày nào giờ đã có thể tự chủ tài chính, thậm chí có nguồn lực tài chính rất hùng mạnh, như trường hợp của Tuổi Trẻ.

Báo chí lúc này, bên cạnh nhiệm vụ tuyên truyền đường lối của Đảng, đã đầu tư sâu vào phóng sự điều tra, phanh phui tiêu cực, đưa tin các vụ đại án như vụ án Nước hoa Thanh Hương, vụ Epco-Minh Phụng.

Trong cơn nhiệt tình cách mạng, cộng với sự cạnh tranh nội dung gay gắt, đôi khi báo chí thành phố cũng gây ra những hậu quả, mà về sau, với độ lùi của thời gian, các nhà báo nhìn lại và cho là "đáng tiếc".

Chẳng hạn, loạt phóng sự về đường dây ăn chơi tại Đường Sơn Quán trên Tuổi Trẻ lúc bấy giờ gây chấn động dư luận, với tính chất vụ việc "vào thời điểm đó là rất bàng hoàng", nhưng sau này nhìn lại "thì chỉ coi như sinh hoạt thường ngày, cùng lắm cũng chỉ hơi bất thường một chút", như nhận xét của nhà báo Nguyễn Hồng Lam.

Từ phóng sự báo chí, một phiên tòa đã được mở, và "sau phiên tòa, gia đình người lính biệt động thành [là một sĩ quan công an nổi tiếng] tan nát, con gái thứ hai của ông quyên sinh…".

Không được tự do quá trớn !

Trong không khí báo chí sôi động của Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh, trong không khí lạc quan thời mở cửa, dường như có vài vị tổng biên tập đôi lúc quên đi bản chất công cụ của báo chí cách mạng. Đó là lúc tai họa ập đến.

Tháng 5/1991, Báo Tuổi Trẻ đăng bài viết nêu lên khả năng lãnh tụ Hồ Chí Minh có vợ, Tổng Biên tập Vũ Kim Hạnh sau đó bị đình chỉ chức vụ.

Mười năm sau, vào năm 2001, Báo Tuổi Trẻ tổ chức một cuộc khảo sát về thần tượng của giới trẻ. Kết quả cho thấy lãnh tụ Hồ Chí Minh chỉ được 39% người ngưỡng mộ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp được 35%, trong khi Thủ tướng Phan Văn Khải chỉ được 3%. Điều đáng nói là Tổng thống Mỹ Bill Clinton nhận được gấp đôi số phiếu của ông Khải, còn tỷ phú Bill Gates được ưa chuộng hơn các ủy viên Bộ Chính trị.

Ban lãnh đạo Đảng đã nổi trận lôi đình, yêu cầu hủy báo và trừng phạt tổng biên tập.

Năm 2008, sau khi công an bắt giam hai nhà báo Nguyễn Việt Chiến của Thanh Niên và Nguyễn Văn Hải của Tuổi Trẻ vì các bài viết về vụ án tham nhũng PMU18, Báo Thanh Niên đã giật tít trang nhất : Phải trả tự do cho các nhà báo chân chính. Nghe rất đanh thép và đối đầu, chẳng khác gì báo chí tự do của miền Nam trước 1975 thách thức phủ tổng thống. Nhưng không, đây là chính quyền cộng sản và mọi ý định nổi loạn sẽ phải trả giá.

Kết cuộc vụ này, hai tổng biên tập và một số lãnh đạo cấp cao của hai tờ báo lớn nhất nhì Việt Nam mất chức. Hai nhà báo Chiến và Hải vẫn phải lãnh án.

Năm 2018, Tuổi Trẻ Online bị đình chỉ hoạt động ba tháng sau khi đăng tải hai bài viết Chủ tịch nước đồng ý cần ban hành Luật Biểu tình và bài Sao trong quy hoạch chưa thấy cao tốc cho miền Tây ?, trong đó bài thứ hai có một bình luận của độc giả bị quy kết là "gây mất đoàn kết dân tộc".

Trang bìa tờ Tuổi Trẻ cuối cùng ra ngày 30/6/2026

Có một thời hồn nhiên, sôi nổi cách mạng, có một thời lạc quan, một thời xông xáo, có nhiều thành tựu và có những sai sót, báo chí Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn hậu 1975 đã có vai trò rất lớn trong sự phát triển của đất nước, của xã hội, khi tham gia phản ánh mọi mặt của đời sống, và đôi lúc phản biện cả chính sách của trung ương.

Nhưng trong khoảng 10 năm trở lại đây, nền báo chí từng rất sôi động ấy đã dần co lại trong sự quản lý ngày càng được siết chặt của Đảng.

Và hôm nay, những nhà báo của các tờ báo hàng phố đang lặng lẽ dọn dẹp bàn làm việc của mình. Mỗi người trong số họ có lẽ có những quan điểm riêng, nhưng tất cả đều âm thầm chấp nhận sự xếp đặt của "trên", như cách họ luôn chấp hành định hướng tuyên truyền của Đảng trong nửa thế kỷ qua.

Quyết định đóng cửa các tờ báo Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay như là sự lặp lại kết luận "đã hoàn thành nhiệm vụ" mà chính quyền dành cho các tờ báo của Thành phần thứ ba gần 50 năm trước.

Tin Sáng đóng cửa vào ngày cuối của tháng 6/1981 ; đúng 45 năm sau, các báo Thành phố Hồ Chí Minh cũng đóng cửa vào ngày 30/6. Một sự trùng hợp lạ kỳ của lịch sử !

"Hàng trăm đồng nghiệp của tôi sẽ bắt đầu một cuộc chuyển đổi không mấy dễ dàng. Ngày mai, ngay khi thức dậy, chúng ta có chung một nỗi buồn. Xin được nắm tay những anh, chị, em đồng nghiệp làm báo trực tiếp và gián tiếp. Chúng ta sẽ cùng đi tới".

Một nhà báo đã viết như vậy trong ngày cuối cùng : 30/6/2026.

Nguồn : BBC, 30/06/2026