Vụ án khởi tố hình sự ông Nguyễn Thành Nam đã tạo ra hai phản ứng hoàn toàn trái ngược trong xã hội. Một mặt là những người từng hết lời kết thân, ca ngợi ông, nay vội vàng phủi bỏ mọi liên hệ. Mặt còn lại là những người vốn không hề cùng quan điểm chính trị với ông, thậm chí từng phản đối những giá trị ông theo đuổi, nhưng vẫn công khai lên tiếng bảo vệ quyền của ông trước pháp luật.

Điều nghịch lý ấy đáng để suy ngẫm.

Nguyễn Thành Nam không phải là người cổ võ cho các giá trị tự do, dân chủ hoặc nhân quyền. Trái lại, ông được biết đến như một người "Kính Bác, yêu Đảng". Ông thần tượng nhân vật Hồ Chí Minh và dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu và giảng dạy môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh trong trường đại học. Ông viết sách "Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng" với mong muốn đổi mới cách tiếp cận với giới trẻ trong việc giảng dạy về Hồ Chí Minh.

Nhưng khi ông bị bắt giữ và bị khởi tố hình sự, những lời ca ngợi trước đây gần như biến mất chỉ sau một ngày. Đại học FPT nhanh chóng khẳng định không liên quan đến ông. Chủ tịch Hội Nhà văn TP. Hồ Chí Minh, bà Trịnh Bích Ngân, người từng viết lời giới thiệu đầy lạc quan cho cuốn sách và dự đoán tác phẩm sẽ "thắng lớn", cũng vội vàng công khai xin lỗi công chúng. Điều khiến nhiều người ngạc nhiên hơn cả là bà thừa nhận mình chưa thực sự đọc cuốn sách khi viết lời ca ngợi.

Không ít cá nhân khác cũng lựa chọn cách ứng xử tương tự, nhanh chóng tìm cách tách mình khỏi mọi mối liên quan đến ông Nguyễn Thành Nam.

Thế nhưng, điều đáng chú ý hơn lại đến từ phía những người chưa bao giờ tán thành nhân vật Hồ Chí Minh và quan điểm chính trị của ông Nguyễn Thành Nam. Nhiều nhà hoạt động xã hội, luật sư… vốn cổ súy cho tự do ngôn luận đã lên tiếng phản đối việc khởi tố ông.

Dĩ nhiên, họ không bảo vệ cuốn sách, cũng không bảo vệ tư tưởng Hồ Chí Minh. Điều họ làm là bảo vệ nguyên tắc pháp quyền, rằng một cá nhân không thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ vì bày tỏ quan điểm chính trị của mình.

Không chỉ các cá nhân, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền quốc tế (Human Rights Watch) cũng lên tiếng kêu gọi trả tự do vô điều kiện cho ông Nguyễn Thành Nam và những người liên quan.

Cho thấy, những người từng ca ngợi Nguyễn Thành Nam vì lòng trung thành "Kính Bác, yêu Đảng" lại là những người đầu tiên tìm cách tránh xa khi ông gặp biến cố. Trong khi đó, những người từng phản đối quan điểm chính trị "Kính Bác, yêu Đảng" lại đứng ra bảo vệ quyền tự do ngôn luận của ông.

Đó chính là ranh giới giữa hai lựa chọn : Pháp luật tùy tiện và nguyên tắc pháp quyền.

Sâu xa hơn, bảo vệ Nguyễn Thành Nam chính là sự bảo vệ nền tảng của một xã hội tự do và cũng là sự bảo vệ tự do cho mỗi công dân trong mai hậu.

Đặng Đình Mạnh