19/11/2026
Đàm phán "kiến trúc an ninh Châu Âu" mới : Bẫy của Putin hay cơ hội chiến lược với Châu Âu ?
Tiêu điểm
Phân tích
Tạp chí Tiêu điểm
Người Ukraine đang bước vào mùa đông khắc nghiệt thứ năm chống xâm lược Nga. Triển vọng hòa bình cho Ukraine còn rất xa vời trong lúc điện Kremlin liên tục tỏ ra không hề khoan nhượng trong các mục tiêu chiến tranh. Tuy nhiên, một tia hy vọng lóe lên trong những ngày đầu tháng 11/2026, với tín hiệu Nga có thể chấp nhận đàm phán trực tiếp với các nước Châu Âu để tìm giải pháp hòa bình.
Hội nghị về Ukraine tại Abu Dhabi (10-11/11/2026) bước đầu đề cập đến vấn đề tương lai an ninh của toàn Châu Âu. AP Photo/Altaf Qadri - Altaf Qadri
Điện Kremlin đặt điều kiện gắn liền đình chiến tại Ukraine với việc đàm phán để xác lập một "kiến trúc an ninh" mới cho toàn Châu Âu. Cụm từ kiến trúc an ninh mới được Nga tung ra gây phản ứng khác nhau trong nội bộ Châu Âu. Rất nhiều người xem đây là một "chiếc bẫy" tổng thống Nga Putin giương ra trong cuộc chiến tổng hợp chống Ukraine, ngược lại không ít người coi đây là một cơ hội chiến lược để Châu Âu khẳng định tiếng nói của mình.
***
Người đầu tiên nêu bật trở lại vấn đề "kiến trúc an ninh Châu Âu" là trưởng đoàn đàm phán Nga Vladimir Medinsky, trong các cuộc thương lượng Nga – Ukraine với sự hiện diện của Hoa Kỳ, tại Abu Dhabi, Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất trong hai ngày, 10 và 11/11. Ông Donald Trump và đặc sứ Mỹ Jared Kushner đã góp phần đưa vấn đề này trở thành trọng tâm của các đàm phán có thể diễn ra với sự tham gia của Châu Âu. Hai đặc sứ Mỹ sau cuộc gặp với tổng thống Nga ngày 12/11, tại Moskva cho biết ông Putin để ngỏ khả năng đàm phán trực tiếp với Châu Âu.
Đàm phán về một kiến trúc an ninh mới với kẻ xâm lược : Điều phi lý !
Ngay sau khi phía Nga tung ra đề xuất này, thủ tướng Đức Friedrich Merz khẳng định "không cần thiết" phải thảo luận về một "kiến trúc an ninh Châu Âu" mới với Nga vì kiến trúc này "đã tồn tại". Lãnh đạo ngoại giao và chính sách an ninh của Liên Hiệp Châu Âu, cựu thủ tướng Estonia Kaja Kallas, lên án Nga là bên vi phạm kiến trúc an ninh này.
Trả lời đài TF1, nhà báo Pháp Marc Semon, chuyên về quan hệ quốc tế giải thích : "Kiến trúc an ninh Châu Âu mà Putin nói đến, là chúng ta cần giải quyết tận gốc nguyên nhân của xung đột, vân vân và vân vân, trên thực tế đã có rồi. Đó là di sản của Hội nghị Helsinki năm 1975, về việc hòa giải và phê chuẩn các đường biên giới mới của Châu Âu sau năm 1945. Thỏa thuận này tiếp tục sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, nó vẫn còn đó. Chính Nga, bằng cách phát động cuộc xâm lược quy mô lớn chống Ukraine, đã phá vỡ các thỏa thuận mà họ đã ký kết. Vì vậy, việc nói rằng quốc gia đã gây ra cuộc chiến đẫm máu nhất ở Châu Âu kể từ Đệ nhị Thế chiến có thể được liên kết với một kiến trúc an ninh chung là điều phi lý."
Đối với đông đảo người Châu Âu, cuộc chiến của Nga chống Ukraine vi phạm Hiệp định Helsinki năm 1975 và Hiến chương Paris năm 1990, vốn là cơ sở của Tổ chức An ninh và Hợp tác Châu Âu (OSCE), nền tảng của kiến trúc an ninh Châu Âu. Với cuộc xâm lăng này, Nga cũng bị cáo buộc phạm các tội ác chiến tranh, bao gồm tội xâm lược.
Thỏa thuận Helsinki 1975, nền tảng của kiến trúc an ninh Châu âu
Thỏa thuận (Helsinki Final Act), được 35 quốc gia ký kết ngày 01/08/1975, thời Chiến tranh Lạnh, tại thủ đô quốc gia trung lập Phần Lan (là kết quả của hai năm đàm phán trong khuôn khổ của Hội nghị về An ninh và Hợp tác Châu Âu (CSCE) (1973 – 1994) (thường được gọi là "tiến trình Helsinki"), thường được xem như đã thúc đẩy thời kỳ tan băng trong quan hệ giữa khối phương Tây và khối cộng sản, đứng đầu là Hoa Kỳ và Liên Xô, hai siêu cường hạt nhân. Tuyên bố 10 điểm Helsinki được ký kết bởi tất cả các quốc gia thành viên hai tổ chức quân sự thù địch, Liên minh phòng thủ Bắc Đại Tây Dương – NATO và Hiệp ước Varsava, và một số quốc gia trung lập.
Các nguyên tắc của Hiệp định Helsinki - như tôn trọng chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ, quyền tự quyết của các dân tộc, giải quyết các tranh chấp bằng con đường hòa bình, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, tôn trọng quyền con người, tăng cường hợp tác giữa các nước, … là thỏa hiệp mà hai khối đạt được, từng cho phép Châu Âu chia tay hòa bình với Thời Chiến tranh Lạnh.
Năm 1990, sau khi bức tường Berlin sụp đổ, Hội nghị CSCE, họp tại Paris, đã ra một "Hiến chương Paris vì một Châu Âu mới" ghi nhận sự chấm dứt của thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Với Hiến chương Paris, CSCE có các cơ quan thường trực, như Ban thư ký, hay Trung tâm ngăn ngừa các xung đột, và các cơ chế để sẵn sàng đối phó với các thách thức của kỷ nguyên hậu Chiến tranh Lạnh.
Tổ chức vì An ninh và Hợp tác Châu Âu (OSCE) kế thừa CSCE, có trụ sở chính tại Áo, thành lập từ năm 1995, với sự tham gia của hơn 50 quốc gia, bao gồm Nga và Mỹ, nhiều quốc gia Trung Á, có sứ mạng thúc đẩy giải quyết các xung đột tại Châu Âu bằng con đường hòa bình. Thỏa thuận Helsinki và các cơ chế, tổ chức phát sinh, cùng với các hiệp ước cắt giảm và kiểm soát vũ khí chiến lược Mỹ - Liên Xô và sau này là Mỹ - Nga, đã cho phép tạo lập lòng tin giữa các nước có chế độ chính trị khác nhau.
Năm 1997, NATO và Nga đạt được thỏa thuận về Đạo luật cơ bản Nga – NATO (NATO-Russia Founding Act), tuyên bố không coi nhau là đối thủ, đồng thời cam kết xây dựng một nền hòa bình lâu dài, toàn diện, xây dựng một không gian an ninh chung, không có những đường phân chia hay vùng ảnh hưởng.
Ngăn chặn NATO mở rộng, khôi phục ảnh hưởng thống trị tại Đông Âu, gieo rắc bất hòa trong nội bộ phương Tây
Đề xuất về "kiến trúc an ninh mới" của Nga được nhiều người xem như trước hết là để Moskva thực thi các mục tiêu xâm chiếm lãnh thổ và mở rộng vùng ảnh hưởng, tái lập lại truyền thống thời đế quốc. Nhà nghiên cứu Joséphine Staron, chuyên gia địa chính trị và các vấn đề thể chế của Liên Hiệp Châu Âu tại ESSEC Business School, nhận định :
"Quan điểm kiến trúc an ninh Châu Âu ấy được thiết kế để đáp ứng các mục tiêu lãnh thổ của Moskva. Nói cách khác, khối NATO không nên tiến quá gần biên giới không chỉ của nước Nga hiện tại, mà còn cả đến vùng phạm vi ảnh hưởng của Nga, bởi vì chúng ta đã chứng kiến sợ trở lại của logic cũ, logic của các vùng vi ảnh hưởng của các đại cường, như nước Mỹ, với toàn bộ Tây Bán Cầu. Nga cũng vậy. Cuối cùng, phạm vi ảnh hưởng của Nga sẽ phải mở rộng sang Châu Âu, thậm chí cả các vùng Đông và Trung Âu. Đấy có phải là lãnh thố của đế chế Nga xưa kia không ? Có phải là Liên Xô trước đây ? Điều này đã không được định nghĩa rõ ràng, nhưng chắc chắn là đối với tổng thống Nga Putin, NATO phải nằm càng xa phạm vi ảnh hưởng của Nga càng tốt, bao gồm Belarus, Ukraine, có thể cả Moldova, và chúng ta thậm chí có thể hình dung ra thêm các vùng lãnh thổ khác" (Nga - Ukraine đàm phán : Châu Âu thức tỉnh ?, Arte, ngày 12/11/2026).
Một kiến trúc an ninh mới cho Châu Âu là cái bẫy của Putin là điều được nhiều báo Pháp nhắc nhở. "Bằng cách đặt điều kiện lập lại hòa bình ở Ukraine dựa trên việc định nghĩa một ‘kiến trúc an ninh’ toàn Châu Âu mới, Vladimir Putin muốn đạt được ba mục tiêu cùng một lúc : khôi phục sự thống trị của Nga đối với vùng Trung Âu, giành quyền phủ quyết đối với các đợt mở rộng NATO trong tương lai, và tạo ra sự chia rẽ sâu sắc hơn giữa Châu Âu và Mỹ. Và như vậy, thông qua ngoại giao, ông ta có thể đạt được những gì mình không thể có được trên chiến trường". (L’Express, ngày 13/11).
Theo Natia Seskuria, chuyên gia cao cấp Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI), "bằng cách mở rộng các cuộc đàm phán (sang vấn đề kiến trúc an ninh Châu Âu), Moskva đang tìm cách biến tương lai của Ukraine thành vấn đề thứ yếu trong một quá trình thương lượng rộng hơn về mối quan hệ giữa Nga và Châu Âu".
NATO mở rộng : Từ cuộc tấn công Gruzia năm 2008 đến "tối hậu thư" 2021
Cuộc xâm lăng toàn diện của Nga chống Ukraine, từ đầu năm 2022, đã khai tử Kiến trúc an ninh Châu Âu. Tuy nhiên, quá trình bắt đầu sớm hơn nhiều. Theo chuyên gia Thomas Graham, ''từ cuối những năm 1980 cho đến khi Nga tấn công Gruzia năm 2008, hệ thống Helsinki đã từng cung cấp một khuôn khổ mà trong đó Hoa Kỳ và các đồng minh Châu Âu có thể vẽ lại cục diện địa chính trị ở Châu Âu theo hướng có lợi cho mình và gây bất lợi cho Nga vào thời điểm Moskva quá yếu để có thể kháng cự hiệu quả. Kể từ năm 2008, hệ thống này đã nhanh chóng bị phá vỡ khi Nga thể hiện sự sẵn sàng sử dụng vũ lực để thúc đẩy và bảo vệ các lợi ích của mình.'' (Thomas Graham "From the Ukraine Conflict to a Secure Europe", Council Foreign Relations - CFR, 8/2024). Cuộc can thiệp quân sự của Nga chống Gruzia diễn ra bốn tháng sau khi Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Bucharest cam kết kết nạp Ukraine và Gruzia.
Cuộc chính biến Maidan tại Ukraine cuối 2013 đầu 2014, việc Nga chiếm bán đảo Crimea của Ukraine, và phong trào ly khai vùng Donbass, miền đông Ukraine (sau chính biến Maidan), được Nga hậu thuẫn, cùng cuộc chiến tranh âm ỉ tại vùng Donbass, bất chấp các thỏa thuận Minsk 2014 – 2015, là những diễn biến căn bản cho thấy sự tan rã của kiến trúc an ninh Châu Âu.
Đạo luật cơ bản Nga – NATO năm 1997 không cấm NATO mở rộng về phía đông, nhưng hạn chế việc "triển khai đáng kể lực lượng quân sự thường trực" tại lãnh thổ các quốc gia thành viên mới ("… in the current and foreseeable security environment, the Alliance will carry out its collective defence and other missions by ensuring the necessary interoperability, integration, and capability for reinforcement rather than by additional permanent stationing of substantial combat forces" – trích NATO-Russia Founding Act). Các làn sóng mở rộng NATO sau 1997 cùng việc triển khai thêm lực lượng bị một số chuyên gia xem như là một trong những nguyên nhân chính đẩy Nga và NATO vào thế đối đầu ((Thomas Graham, "Europe Must Step Up to Settle the Russia-Ukraine War / Châu Âu Phải Hành Động Để Giải Quyết Cuộc Chiến Nga-Ukraine", CFR, 13/11/2026).
Cuối năm 2021, trước khi tấn công Ukraine, Nga đưa ra một số yêu sách, trong đó có việc yêu cầu không mở rộng NATO thêm về phía đông. Mỹ bác bỏ các đề xuất của Nga về việc NATO không kết nạp Ukraine, nhưng đề nghị "khởi động lại các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí, đàm phán một hiệp ước tiếp theo cho Hiệp ước vũ khí New START, và tăng cường tính minh bạch về sự hiện diện quân sự của Mỹ ở Đông Âu".
"Sai lầm chiến lược" của Châu Âu : Không xác định rõ mục tiêu chiến tranh
Đây không phải là lần đầu tiên Nga nêu vấn đề xem xét lại kiến trúc an ninh Châu Âu. Hồi 2021, ít tuần trước khi tiến hành cuộc xâm lược toàn diện Ukraine, Nga đã đưa ra tối hậu thư cho NATO, yêu cầu khối này ngừng bành trướng về phía đông và rút quân khỏi các quốc gia gia nhập NATO sau năm 1997. Những yêu cầu đã bị bác bỏ. Điều này được Nga xem là một trong các lý do trực tiếp dẫn đến chiến tranh. Vào thời điểm đó, Châu Âu hoàn toàn không có tiếng nói nào.
Nhà địa chính trị học Pascal Boniface, giám đốc giám đốc Viện Quan hệ Quốc tế và Chiến lược IRIS, nhấn mạnh đến "sai lầm chiến lược" của Châu Âu khi không xác định rõ các mục tiêu cho hậu thuẫn Ukraine trong cuộc chiến tranh này : "Các nước Châu Âu chưa bao giờ tự xác định mục tiêu chiến tranh của mình, mà cho rằng việc đó thuộc về người Ukraine. Đây là một sai lầm, một sai lầm chiến lược. Chúng ta phải tự xác định mục tiêu chiến tranh của mình. Chắc chắn chúng ta phải tiếp tục khẳng định sẽ giúp đỡ Ukraine, nhưng có lẽ chúng ta phải đặt ra các điều kiện, giới hạn, và không chấp nhận một cuộc chiến tranh không hồi kết, điều sẽ làm chúng ta kiệt sức và suy yếu, và trên thực tế đã làm chúng ta suy yếu rồi."
Nhà địa chính trị học Pascal Boniface cũng chỉ trích mạnh mẽ việc Châu Âu hiện tại là "bên duy nhất cung cấp viện trợ quân sự và tài chính cho Ukraine, với chi phí tương đối đáng kể, gây gánh nặng cho ngân sách Nhà nước", nhưng lại không nắm phần chủ động trong việc định hình viễn cảnh thoát khỏi xung đột này. Giám đốc Viện Quan hệ Quốc tế và Chiến lược IRIS lên án lập trường mà ông gọi là "cố tình duy trì tâm thế bất lực tại các quốc gia Châu Âu" trong hồ sơ Ukraine.
Châu Âu xây dựng nền quốc phòng hùng mạnh : Cơ hội thức tỉnh ?
Quan điểm của nhà địa chính trị học Pascal Boniface nhắm đúng vào sự lúng túng của Châu Âu trong việc xác lập một chiến lược rõ ràng về chiến tranh Ukraine, tuy nhiên, đi ngược lại lập trường của nhiều nước Châu Âu, đang tìm cách gắn chặt an ninh của Ukraine với kiến trúc an ninh của Châu Âu. Bảo đảm an ninh cho Ukraine cũng chính là bảo đảm an ninh cho Châu Âu.
Và trong lúc nhiều chính trị gia hàng đầu của Châu Âu cho rằng Châu Âu đã có sẵn một kiến trúc an ninh, trong thời gian gần đây, nhiều tiếng nói cổ vũ cho việc Châu Âu khẳng định sức mạnh quốc phòng, để tiếng nói của Châu Âu có trọng lượng trong các đàm phán. Nhà báo Gallagher Fenwick, nguyên trưởng ban biên tập France 24, nhận dịnh :
"Kiến trúc an ninh này không cần phải được xem xét lại và thay thế, mà cần được củng cố. Và đó là sự chuyển đổi mà Châu Âu cần phải thực hiện. Châu Âu là một dự án vĩ đại. Chúng ta có thể bày tỏ sự thất vọng của mình ở đây, giữa chúng ta, nhưng trước hết và trên hết, xây dựng Châu Âu là một dự án hòa bình. Và là một trong số ít dự án trên thế giới có mục tiêu hòa bình. Nhưng dự án hòa bình này cần phải trải qua quá trình chuyển đổi để trở thành một dự án khẳng định sức mạnh. Sức mạnh không loại trừ hòa bình, mà bảo vệ hòa bình.
Khi chúng ta nhìn vào Châu Âu, đó là một đại cường, nhưng mới là một đại cường tiềm năng. Châu Âu có 450 triệu công dân. Khi cộng ngân sách quốc phòng các nước lại, con số đó ước tính 450 tỷ đô la. GDP của Châu Âu là 21 nghìn tỷ đô la. Cao hơn Trung Quốc, thấp hơn Hoa Kỳ, và cao hơn đáng kể so với Nga.
Chia rẽ làm suy yếu chúng ta, làm chúng ta trở nên nhỏ bé. Hãy xem tình huống mà một thủ tướng Châu Âu phải nói rằng, "cảm ơn vì đã cho chúng tôi ngồi vào bàn để thảo luận về kiến trúc an ninh của chúng tôi". Tôi nghĩ chúng ta phải nâng cao tiêu chuẩn. Chúng ta phải nói : "Không, không, chúng ta sẽ không thảo luận về những điều này. Chúng ta sẽ giải thích cách mọi thứ vận hành ở đây, và quý vị cần phải tôn trọng điều đó."
Người Châu Âu xác lập nền hòa bình cho Châu Âu : Đàm phán với Nga, giảm phụ thuộc vào Mỹ
Một diễn biến được đánh giá là bước ngoặt trong con đường hướng đến sự tự trị chiến lược của Châu Âu. Cuối tuần qua, các lãnh đạo Châu Âu đã thống nhất cử 5 nước Pháp, Anh, Đức, Ý và Ba Lan cùng đại diện Hội Đồng Châu Âu và Ủy Ban Châu Âu, sẵn sàng tham gia đàm phán với Nga. Về mặt nội dung, khác với nhiều lãnh đạo Châu Âu, chủ tịch Ủy Ban Châu Âu Ursula von der Leyen để ngỏ khả năng đàm phán với Nga về kiến trúc an ninh Châu Âu, với điều kiện ngừng bắn tại Ukraine, và các thảo luận cần diễn ra với sự tham gia của NATO và các quốc gia thành viên Liên Âu.
Vấn đề xây dựng một kiến trúc an ninh Châu Âu mới cũng đang thu hút nỗ lực của nhiều viện tư vấn Châu Âu. Việc cho rằng đề xuất kiến trúc an ninh mới là cái bẫy của Putin, và thậm chí cự tuyệt đối thoại với vấn đề này, thường gắn liền với quan niệm cho rằng, với cuộc xâm lăng của Ukraine, Nga hoàn toàn không còn có chỗ trong kiến trúc an ninh Châu Âu.
Ngược lại, đàm phán với Nga về một kiến trúc an ninh mới đồng nghĩa với việc "an ninh tại Châu Âu cần được xây dựng cùng với Nga, chứ không phải chống lại Nga", cho dù đây là nỗ lực bền bỉ của nhiều thập niên. Để đạt được mục tiêu này các nước Châu Âu phải nỗ lực tìm được đồng thuận về việc "nền hòa bình cho Châu Âu (Pax Europaea) phải do chính Châu Âu định hình và quản lý".
Một đột phá không thể tránh khỏi là phải từ bỏ tâm lý phó mặc an ninh của Châu lục cho Hoa Kỳ như từ hơn nửa thế kỉ qua. Điều càng trở nên sống còn vào lúc chính sách của nước Mỹ đối với Châu Âu ngày càng trở nên bất định (bài "Kiến trúc an ninh Châu Âu mới" của Marie Krpata và Loïc Simonet (*) Viện Quan hệ Quốc tế Áo - The Austrian Institute for International Affairs - OIIP).
Trọng Thành
Nguồn : RFI, 19/11/2026
(*) Marie Krpata cũng là chuyên gia về quan hệ Pháp – Đức và Liên Hiệp Châu Âu, Viện Pháp về Quan hệ Quốc tế IFRI. Loïc Simonet, nguyên cố vấn về quân sự - chính trị của đại diện Pháp tại Tổ chức An ninh và Hợp tác Châu Âu (OSCE), chuyên gia luật quốc tế trong lĩnh vực địa chính trị.