Vợ tôi họ Phó (Phó Đức). Như nhiều dòng họ khác ở Việt Nam, họ Phó có nguồn gốc từ Trung Quốc. Nhưng điều đặc biệt là dòng họ Phó còn giữ được gia phả khá rõ ràng : khoảng năm Tân Mão 1591, hai vị thủy tổ cùng năm người con trai vượt biên, xuống phương Nam, lập nghiệp ở Đa Ngưu, một làng thuộc Hưng Yên.

Nhà thờ họ Phó tại Thôn Đa Ngưu - xã Tân Tiến - huyện Văn Giang - tỉnh Hưng Yên

Trong chuyến về Việt Nam ăn Tết vừa rồi, tôi được gia đình bên vợ dẫn đi thăm nhà thờ họ Phó tại Đa Ngưu. Một ngôi nhà thờ không lớn, nhưng trang nghiêm. Những tấm bia, những tên tuổi được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tôi đứng đó, và cảm thấy một xúc động rất khó gọi tên : cảm giác về sự liên tục của thời gian, về một dòng chảy không bị đứt đoạn. Ở nơi đó, người ta biết mình từ đâu đến.

Ngay cạnh nhà thờ họ Phó, có một công trình lớn để thờ một người : Phó Đức Chính. Ông sinh năm 1907, là một trong những lãnh tụ của Việt Nam Quốc Dân Đảng, cánh tay phải của Nguyễn Thái Học. Một thế hệ thanh niên trí thức, tin rằng họ có thể giành lại độc lập cho đất nước bằng hành động, đã chọn con đường khó nhất : nổi dậy.

Cuộc khởi nghĩa Yên Bái thất bại. Họ bị bắt. Vào lúc 5 giờ 30 sáng ngày 17/6/1930, tại Yên Bái, thực dân Pháp dùng máy chém xử tử 13 người. Phó Đức Chính bước lên đoạn đầu đài, và là người duy nhất yêu cầu được nằm ngửa, để nhìn lưỡi dao rơi xuống.

Không có lời nào diễn tả hết được lòng can đảm đó. Không có lời nào diễn tả hết được sự tàn bạo của thực dân Pháp trong vụ này. Nhưng có một điều rõ ràng : họ đã chấp nhận chết, vì tin rằng cái chết của mình có ý nghĩa. Không thành công, cũng thành nhân.

Khi còn trên ghế nhà trường xã hội chủ nghĩa, chúng tôi được học rất kỹ về phong trào này và thấy những nhà cách mạng ấy được tôn vinh hết mức. Nhưng lịch sử rẽ sang một hướng khác.

Sau năm 1945, khi độc lập vừa lóe lên, cuộc đấu tranh không còn chỉ là chống ngoại xâm. Nó trở thành cuộc thanh trừng quyền lực. Những người của Việt Nam Quốc Dân Đảng, từng chống Pháp, lại bị Đảng cộng sản Việt Nam xem là đối thủ cần loại bỏ. Những năm 1945–1946 là những năm đẫm máu : bắt bớ, tra tấn, thủ tiêu. Những cái tên biến mất không dấu vết. Những người sống sót phải trốn chạy hoặc lưu vong. Những sự kiện như Vụ án Ôn Như Hầu chỉ là phần nổi của tảng băng.

Lịch sử không còn là cuộc chiến giữa người Việt và ngoại bang. Nó trở thành cuộc chiến giữa những người Việt với nhau. Một nghịch lý khủng khiếp. Những người như Phó Đức Chính đã chết dưới lưỡi dao của thực dân, nhưng nếu họ không chết ngày hôm đó, chắc chắn họ cũng sẽ chết sau đó, dưới một hình thức khác. Cái chết đó có thể còn đau đớn hơn nhiều vì bị chết dưới bàn tay của đồng loại.

Cái chết nào cũng là đau đớn cả, nhưng dù sao Phó Đức Chính và đồng đội đã có một cái chết đẹp hơn, bởi vì nếu bị giết sau này, ngoài cái chết lại còn bị bôi nhọ thanh danh.

Không biết có nên cám ơn thực dân Pháp đã giết họ trước ?

Những đảng viên Quốc Dân Đảng bị sát hại không phải vì họ phản quốc. Họ cũng là những người yêu nước, bằng chứng là nhà tưởng niệm Phó Đức Chính tại đây. Họ đã không thành công và nếu họ thành công, con đường họ đưa đất nước đi đã không phải là con đường xã hội chủ nghĩa hôm nay.

Di ảnh Phó Đức Chính, đời thứ 11 - thuộc chi Bính - Dòng họ Phó (Việt Nam)

Đó là một thực tế lịch sử. Còn con đường nào đúng, tôi xin để mỗi người tự trả lời, bằng chính những gì đã diễn ra trên thế giới và tại Việt Nam trong suốt một thế kỷ qua.

Đằng nào cũng thế

Câu nói ấy nghe lạnh lùng, nhưng phơi bày một sự thật tàn nhẫn : có những con người sinh ra trong thời đại mà mọi con đường đều dẫn đến cái chết. Không phải vì họ sai, mà vì họ đứng ở giao điểm của những xung đột mà họ không thể kiểm soát.

Nhưng bi kịch ấy chưa phải là điều cuối cùng. Điều đáng suy nghĩ hơn không phải là họ đã chết như thế nào, mà là chúng ta làm gì với cái chết của họ. Họ bị giết nhân danh "bảo vệ cách mạng", nhưng thực chất là bị loại bỏ trong một cuộc đấu tranh quyền lực không khoan nhượng.

Chúng ta có giữ lại ký ức đó trung thực không ? Hay chọn cách cắt bỏ, chọn lọc, biến lịch sử thành câu chuyện một chiều, méo mó ? Nhà thờ họ Phó ở Đa Ngưu cho thấy : một dòng họ có thể giữ ký ức qua hàng trăm năm. Nhưng một dân tộc thì không dễ như vậy.

Khi lịch sử bị cắt xén, bóp méo, khi ký ức bị chọn lọc, không chỉ quá khứ mất đi mà cả khả năng hiểu hiện tại cũng suy yếu. Và bài học lớn nhất không nằm ở việc ai đúng, ai sai, mà nằm ở chỗ : một dân tộc không thể phát triển nếu không dám nhìn thẳng vào toàn bộ lịch sử thực của mình, kể cả những phần đau đớn nhất.

Và có lẽ, chỉ khi nào chúng ta dám nhìn thẳng vào toàn bộ lịch sử, kể cả những phần tàn nhẫn nhất, thì ký ức mới không còn là gánh nặng, mà trở thành nền tảng để đi tiếp. Nếu không, "đằng nào cũng thế" sẽ không chỉ là số phận của họ, mà rồi sẽ trở thành số phận của chính chúng ta.

Hoàng Quốc Dũng

(30/03/2026)