Cơ hội cho Việt Nam khi Trung Quốc tung đòn đất hiếm

BBC, 23/10/2025

Thế giới có lẽ đang đánh giá thấp mức độ khó khăn trong việc phá vỡ sự kìm kẹp của Trung Quốc đối với các khoáng sản chiến lược, theo một bài bình luận của Reuters.

Cơ quan chức năng đang kiểm tra một mỏ đất hiếm ở Việt Nam - VGP

Cổ phiếu các công ty khai thác mỏ ở Úc đã tăng vọt trong tuần này sau một thỏa thuận mang tính bước ngoặt giữa Thủ tướng Anthony Albanese và Tổng thống Mỹ Donald Trump, người đã tuyên bố rằng chỉ trong khoảng một năm, "chúng ta sẽ có thật nhiều khoáng sản chiến lược và đất hiếm đến mức không biết phải làm gì với chúng".

Mặc dù những sáng kiến này có vẻ đầy hứa hẹn, nhưng việc Bắc Kinh tăng cường siết chặt công nghệ và nhân tài có nguy cơ làm chững lại đà phát triển này.

Thỏa thuận song phương, theo đó cả hai nước cam kết chi khoảng 4 tỷ USD tiền thuế cho hoạt động khai thác và chế biến, là nỗ lực mới nhất do chính phủ dẫn đầu nhằm phá vỡ sự phụ thuộc của thế giới vào Trung Quốc.

Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sản xuất hơn 90% sản lượng đất hiếm và nam châm đất hiếm tinh chế toàn cầu, những thành phần cực kỳ quan trọng đối với xe điện, thiết bị điện tử, tên lửa dẫn đường chính xác...

Các nhà phân tích tại Goldman Sachs ước tính đây là một thị trường nhỏ, với tổng sản lượng năm 2024 chỉ đạt 6,5 tỷ USD.

Tuy nhiên, xét về tầm quan trọng của đất hiếm trong nhiều ngành công nghiệp, ngân hàng này tính toán rằng chỉ cần gián đoạn 10% trong các lĩnh vực đó có thể dẫn đến thiệt hại 150 tỷ USD sản lượng.

Một câu nói thường được sử dụng là "đất hiếm không hề hiếm", nhưng điều đó chỉ đúng một phần. Trong số 17 loại, chưa đến một nửa được phân loại là "đất hiếm nhẹ".

Chúng thường dồi dào hơn, dễ khai thác và tinh chế hơn. Công dụng điển hình có thể kể đến sản xuất một số loại nam châm, chất đánh bóng kính và một số loại pin.

Ngược lại, danh mục còn lại là các loại đất hiếm trung bình và nặng có giá trị hơn, hầu như chỉ được tìm thấy ở Trung Quốc và Myanmar.

Chúng phức tạp hơn để xử lý và cực kỳ quan trọng đối với các loại nam châm hiệu suất cao cũng như các hệ thống và vũ khí quân sự.

Ngay cả trước thỏa thuận mới nhất của Washington với Canberra, Úc đã nổi lên như một ứng cử viên đầy hứa hẹn trong việc sản xuất một số kim loại nặng hơn, cụ thể là dysprosium và terbium.

Đầu năm nay, công ty Lynas Rare Earths có trị giá 12 tỷ USD đã trở thành nhà sản xuất thương mại đầu tiên các loại đất hiếm tách biệt này bên ngoài Trung Quốc.

Và khi các địa điểm đi vào hoạt động, điểm nghẽn lớn nhất của Trung Quốc nằm ở khâu chế biến trung nguồn, nơi quặng được khai thác được tách thành các nguyên tố đất hiếm riêng lẻ và sau đó được tinh chế thành oxit hoặc kim loại có độ tinh khiết cao.

Goldman Sachs ước tính việc xây dựng và nâng công suất các nhà máy tinh chế phải mất khoảng năm năm.

Ngày nay, các công ty từ Trung Quốc, dẫn đầu là tập đoàn khổng lồ do nhà nước hậu thuẫn China Rare Earth Group, đang kiểm soát hiệu quả 98% công suất chế biến đất hiếm nặng của thế giới.

Sự cấp thiết phải thoát khỏi sự kiểm soát của Trung Quốc sẽ chỉ gia tăng. Đầu tháng này, Bắc Kinh đã công bố các biện pháp kiểm soát xuất khẩu sâu rộng sẽ trao cho chính quyền Trung Quốc quyền kiểm soát ngoài lãnh thổ đối với một số khoáng sản quan trọng, bao gồm 12 loại đất hiếm, hầu hết là loại nặng, cũng như công nghệ và thiết bị sản xuất liên quan, bao gồm chế biến, tái chế, sản xuất nam châm, và nhiều hơn nữa.

Các quy tắc mới, một phần có hiệu lực vào tháng 12, sẽ cung cấp cho chính quyền sự giám sát lớn hơn về nơi các lô hàng dừng chân, ngay cả khi một sản phẩm do nước ngoài sản xuất chỉ chứa một lượng nhỏ vật liệu có nguồn gốc từ Trung Quốc, hoặc được sản xuất bằng công nghệ và công cụ của Trung Quốc.

Kết quả là, Bắc Kinh có một đòn bẩy mạnh mẽ trước các cuộc đàm phán thương mại với Washington. Điều này cũng khiến các doanh nghiệp khó tìm cách khắc phục bằng cách tích trữ và định tuyến lại nguồn cung hơn.

Theo Financial Times, Lầu Năm Góc có kế hoạch chi 1 tỷ USD để bổ sung lượng dự trữ khoáng sản chiến lược quốc gia.

Khi các con đường để bù đắp tác động của các lệnh hạn chế nghiêm ngặt hơn từ Trung Quốc đang thu hẹp lại, người ta kỳ vọng vào nhiều sáng kiến công tư và xuyên biên giới hơn.

Bộ Quốc phòng Mỹ đã hợp tác với các công ty như MP Materials và Lynas để giải quyết các rào cản tài chính trong việc phát triển năng lực chế biến.

Một số nỗ lực đó đã gặp trục trặc : Lynas vào tháng Tám đã cảnh báo về "sự không chắc chắn" đối với hợp đồng trị giá 258 triệu USD giữa họ với cơ quan chính phủ trong việc xây dựng một cơ sở chế biến đất hiếm nặng ở Texas.

Hơn nữa, các chính phủ trong tương lai có thể không sẵn lòng trợ cấp sản xuất ở mức độ tương tự như các nhà lãnh đạo hiện tại.

Vượt qua các rào cản công nghệ cần nhiều hơn là chỉ tiền bạc.

Sự thống trị của Trung Quốc một phần đến từ sự tích lũy ổn định các kỹ năng chuyên môn và bí quyết công nghiệp chuyên sâu trong việc sản xuất những sản phẩm phức tạp với quy mô lớn.

Đây là kết quả của hàng thập kỷ lập kế hoạch và đầu tư chiến lược, và có lẽ sẽ mất chừng đó thời gian để một quốc gia khác sánh kịp năng lực của Trung Quốc.

Các công ty phương Tây cũng sẽ phải giải quyết những mối lo ngại đáng kể về môi trường từ việc khai thác và chế biến đất hiếm.

Trên toàn cầu, đang có một tình trạng thiếu hụt kỹ năng đáng lo ngại trong ngành khai thác mỏ. Theo một báo cáo năm 2023 từ trung tâm nghiên cứu Center for Strategic & International Studies, tại các quốc gia OECD, hơn 72% lực lượng lao động trong ngành này trên 35 tuổi.

Sự thiếu hụt chuyên gia về đất hiếm thậm chí còn nghiêm trọng hơn.

Có thể chỉ có "vài chục" chuyên gia về tách và tinh chế đất hiếm ở Mỹ, Châu Âu và Nhật Bản cộng lại, so với hàng ngàn người ở Trung Quốc.

Bắc Kinh đã bắt đầu lập danh mục các chuyên gia của họ trong lĩnh vực này để đảm bảo họ không ra nước ngoài và tiết lộ bí mật của ngành, theo báo Wall Street Journal hồi tháng 6.

Kết hợp với việc kiểm soát nhân tài và công nghệ ngày càng chặt chẽ, Trung Quốc đang xây dựng một pháo đài về chuyên môn khoáng sản chiến lược.

Liệu Việt Nam có nắm được cơ hội ?

Cũng có những mỏ đầy triển vọng ở Madagascar, Greenland, Việt Nam và các nơi khác, nhưng việc phát triển các mỏ mới này sẽ cần tới 10 năm, theo các nhà phân tích của Goldman Sachs.

Việt Nam từng nổi lên như một ứng viên có thể làm suy yếu sự độc tôn của Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm.

Các chuyên gia đánh giá bước đi của Tổng thống Mỹ Joe Biden hồi tháng 9/2023 trong việc ký thỏa thuận về đất hiếm với Việt Nam là nhằm giảm sự phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc.

Nhưng những bất ổn xung quanh ngành công nghiệp đất hiếm của Việt Nam (1), điển hình là việc khởi tố nhiều lãnh đạo doanh nghiệp vi phạm liên quan đến đất hiếm vào cuối năm 2023, khiến các nhà đầu tư nước ngoài vẫn còn e ngại.

Một bài phân tích trên trang Fulcrum của Viện nghiên cứu ISEAS - Yusof Ishak từ Singapore cũng chỉ ra Malaysia, Thái Lan và Việt Nam đang có sự hiện diện đáng kể trong sân chơi đất hiếm.

Khả năng để các nước này trở thành nguồn thay thế phụ thuộc vào trữ lượng, năng lực khai thác và hoạt động của họ trên toàn chuỗi cung ứng : khai thác thượng nguồn, chế biến trung nguồn, sản xuất hạ nguồn.

Việt Nam có trữ lượng lớn, 22 triệu tấn, bằng một nửa Trung Quốc, nhưng sản lượng khai thác hiện tại chỉ khoảng 600 tấn/năm. Để so sánh, con số khai thác đó ở Thái Lan và Malaysia lần lượt là 7.100 và 80 tấn/năm.

Bài viết cho hay trữ lượng của Việt Nam chủ yếu là đất hiếm nhẹ, khiến vai trò của họ trong chuỗi cung ứng đất hiếm nặng mang tính chiến lược còn chưa rõ ràng.

Việt Nam cũng đang tìm cách nâng cao chuyên môn công nghệ, nhưng phải đối mặt với rào cản từ lệnh cấm xuất khẩu công nghệ đất hiếm của Trung Quốc.

Để tối đa hóa vai trò, bài viết cho rằng các nước này cần có kế hoạch chính sách khôn ngoan để thu hút đầu tư, mở rộng sự hiện diện trên toàn bộ chuỗi cung ứng và chủ động thích ứng với thay đổi công nghệ.

Một bài viết khác xuất bản trên trang The Diplomat hôm 20/10 nhận định Việt Nam không thể thay thế Trung Quốc nhưng có thể đóng vai trò bổ sung, có ý nghĩa trong chuỗi cung ứng Châu Á-Thái Bình Dương.

Cụ thể, quốc gia này có thể cung cấp một nguồn cung cấp oxit chế biến và thành phần nam châm chất lượng cao và đa dạng, giúp giảm thiểu rủi ro tập trung nguồn cung cho các nhà sản xuất khu vực.

Bản thân Việt Nam cũng đặt mục tiêu tăng cường chế biến và hoạt động hạ nguồn, không chỉ dừng lại ở xuất khẩu nguyên liệu thô.

Tuy vậy, bài phân tích chỉ ra vẫn tồn tại nhiều rào cản, hạn chế nhức nhối đối với Việt Nam.

Công nghệ và nguồn vốn là rào cản lớn, do việc tinh chế và sản xuất nam châm đòi hỏi vốn đầu tư và chuyên môn cao, khiến Việt Nam cần thời gian và chuyển giao công nghệ từ nước ngoài để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Về cơ sở hạ tầng, các mỏ đất hiếm chủ chốt ở Tây Bắc cần được nâng cấp đáng kể hệ thống giao thông và chế biến nhằm đảm bảo tính cạnh tranh về chi phí.

Bên cạnh đó, môi trường và pháp lý cũng là thách thức khi hoạt động khai thác và tinh chế có nguy cơ gây ô nhiễm, yêu cầu các biện pháp bảo vệ và khung pháp lý rõ ràng, từ đó làm tăng chi phí ban đầu.

Cuối cùng, Việt Nam cần khéo léo duy trì sự cân bằng địa chính trị, hợp tác với các nước phương Tây để đa dạng hóa nguồn cung, đồng thời giữ vững mối quan hệ kinh tế ổn định với Trung Quốc

Thành công lâu dài phụ thuộc vào sự hỗ trợ chính sách nhất quán, công nghệ chế biến tiên tiến và quản lý môi trường chặt chẽ, đòi hỏi một quá trình phát triển công nghiệp kiên nhẫn và phối hợp chứ không phải mở rộng nhanh chóng, bài viết trên The Diplomat kết luận.

Nguồn : BBC, 23/10/2025

*************************

(1) Đất hiếm Việt Nam : Thua Trung Quốc, mất lợi thế khi Brazil vào cuộc đua ?

BBC, 18/06/2024

Việt Nam có trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc, theo Cục Khảo sát Địa chất Mỹ. Trong khi Việt Nam còn chưa thể tận dụng hết tiềm năng để phá vỡ thế độc tôn của Trung Quốc, sự tham gia mới đây của Brazil vào ngành công nghiệp này làm dấy lên câu hỏi liệu Hà Nội có nguy cơ tuột mất lợi thế không.

Các lọ chứa đất hiếm tại Hà Nội vào tháng 9/2023 – Reuters

Các công ty khai thác khổng lồ của Brazil đang có tham vọng đẩy mạnh nền công nghiệp đất hiếm trong bối cảnh phương Tây đang cần khoáng sản này cho lĩnh vực năng lượng xanh và quốc phòng, cũng như giảm sự thống trị của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng, theo Reuters.

Việt Nam cũng là một sự lựa chọn của phương Tây trong chiến lược này.

Các công ty chuyên về tinh chế đất hiếm đến từ Úc, Nhật Bản và Hàn Quốc đã bắt đầu tìm cách triển khai hoạt động sản xuất tại Việt Nam.

Trữ lượng đất hiếm ở Việt Nam (2) khoảng 2,7 triệu tấn, tài nguyên đất hiếm là khoảng 18 triệu tấn, tổng gần 21 triệu tấn, theo số liệu của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Việt Nam đứng thứ hai thế giới với tổng trữ lượng đất hiếm khoảng 22 triệu tấn, tương đương 20% tổng trữ lượng toàn cầu, theo dữ liệu năm 2024 của Cục Khảo sát Địa chất Mỹ.

Đứng đầu là Trung Quốc với 44 triệu tấn.

Đứng thứ ba là Brazil với 21 triệu tấn.

Đất hiếm đóng vai trò quan trọng trong ngành công nghiệp bán dẫn, đặc biệt trong việc sản xuất các sản phẩm điện tử, viễn thông, và thiết bị công nghệ cao.

Dù dồi dào đất hiếm, nỗ lực của Việt Nam trong việc khai thác khoáng sản này và đưa vào thị trường toàn cầu còn gặp nhiều thách thức, theo trang Asia Times cuối tháng 5/2024.

Bộ trưởng Tài nguyên và môi trường Đặng Quốc Khánh vào sáng 4/6 khi trả lời Quốc hội cho biết hoạt động chế biến đất hiếm ở Việt Nam trước đây chưa được nghiên cứu một cách tổng thể và chưa có quy trình chế biến sâu.

Vì vậy, việc thu hút đầu tư, liên doanh, chuyển giao công nghệ cho lĩnh vực này còn khá khó khăn.

Trong khi đó, về phía Brazil, Reuters cho rằng quốc gia này sẽ tận dụng những lợi thế như chi phí lao động thấp, năng lượng sạch, các quy định đã được thiết lập và sự gần gũi với các thị trường cuối cùng để đẩy mạnh lĩnh vực đất hiếm.

Tiềm năng đất hiếm ở Brazil ra sao ?

Tốc độ phát triển của các dự án đất hiếm ở Brazil sẽ là phép thử cho nỗ lực xây dựng một ngành công nghiệp tiên tiến gần như từ sơ khai của phương Tây nhằm phá vỡ sự thống trị của Trung Quốc.

Mỏ đất hiếm đầu tiên của Brazil, Serra Verde, đã bắt đầu sản xuất thương mại trong năm nay.

"Tôi thực sự nghĩ rằng bên ngoài Trung Quốc, các dự án của Brazil là những dự án có tiềm năng kinh tế cao nhất hiện tại", ông Daniel Morgan, đại diện ngân hàng đầu tư Barrenjoey ở Sydney (Úc), nhận định.

Flavio Roscoe, Chủ tịch Liên đoàn Công nghiệp bang Minas Gerais (Brazil) khẳng định nước này cơ hội trở thành lựa chọn thay thế cho Trung Quốc.

Mỹ và đồng minh, vốn gần như hoàn toàn phụ thuộc vào Trung Quốc về khoáng sản đất hiếm, đã đặt mục tiêu xây dựng một chuỗi cung ứng riêng vào năm 2027 sau khi nguồn cung bị gián đoạn trong đại dịch Covid-19.

Reuters cũng cho biết Brazil đang gặp một số thách thức tương tự các quốc gia khác trong việc khai thác đất hiếm.

Không giống như Trung Quốc, nhiều công ty phương Tây vẫn đang hoàn thiện các quy trình phức tạp để sản xuất kim loại đất hiếm, đây là một thách thức tốn kém đã khiến các dự án bị đình trệ trong nhiều năm.

Một thách thức khác là kích thích sản xuất và xây dựng quan hệ đối tác để thúc đẩy công nghệ tách chiết các nguyên tố và phát triển chuỗi cung ứng.

Vì sao Việt Nam chưa tận dụng được nguồn đất hiếm dồi dào ?

Cũng giống như Brazil, Việt Nam từng được xem như một sự lựa chọn để làm suy yếu sự độc tôn của Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm.

Trong chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Mỹ Joe Biden vào tháng 9/2023, hai nước đã ký thỏa thuận về đất hiếm.

Các chuyên gia đánh giá bước đi này của Mỹ nhằm giảm sự phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc như hiện nay.

Hiện cả Úc, Việt Nam lẫn Brazil đang còn chậm trong việc bắt kịp Trung Quốc, theo Reuters.

Trả lời Quốc hội vào ngày 4/6, lãnh đạo Bộ Tài nguyên và môi trường Việt Nam cho hay phân bố của đất hiếm tại Việt Nam khá phức tạp, với một số quặng nằm sâu trong lòng đất và một số khác phân tán nhỏ lẻ trên bề mặt.

Bộ trưởng Đặng Quốc Khánh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chế biến sâu và tinh quặng đất hiếm nội địa để phục vụ cho sự phát triển của các ngành công nghiệp chiến lược, đặc biệt là công nghiệp chip và bán dẫn.

Bài viết trên Asia Times ngày 29/5 đánh giá Việt Nam tụt hậu so với các quốc gia khác trong sản xuất đất hiếm, chỉ đạt 600 tấn vào năm 2023, giảm một nửa so với năm 2022.

Trong khi đó, Trung Quốc dẫn đầu với 240.000 tấn, và ngay cả Myanmar đang bị chiến tranh tàn phá cũng sản xuất được 38.000 tấn.

Các chuyên gia nhận xét việc chống tham nhũng tác động tiêu cực đến ngành khai thác và chế biến đất hiếm Việt Nam, khiến các nhà đầu tư nước ngoài lo ngại và trì hoãn kế hoạch.

Việc khởi tố nhiều lãnh đạo (3) doanh nghiệp vi phạm liên quan đến đất hiếm vào cuối năm 2023 - trong đó có ông Lưu Anh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Đất hiếm Việt Nam - càng làm dấy lên nghi vấn về sự ưu tiên của lãnh đạo Đảng đối với chiến dịch chống tham nhũng so với phát triển ngành công nghiệp này.

Các học giả còn cho rằng việc bắt giữ hàng loạt quan chức trong lĩnh vực đất hiếm càng làm suy yếu thêm ngành công nghiệp non trẻ tại Việt Nam này.

Vì nếu những nhà đầu tư nước ngoài muốn đầu tư vào Việt Nam, họ không biết phải hợp tác với ai.

Việt Nam đang nắm giữ tiềm năng to lớn trong việc khai thác gali, một khoáng chất đất hiếm quan trọng, với trữ lượng quặng bauxite ước tính lên tới 5,4 tỷ tấn và có nồng độ cao hơn trữ lượng của Trung Quốc.

Tuy nhiên, để biến tiềm năng này thành hiện thực, Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua.

Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) thừa nhận rằng hầu hết các cơ sở sản xuất đất hiếm nội địa hiện nay đều thiếu hụt công nghệ chiết xuất gali từ quặng bauxite.

Theo Mining Vietnam, một tổ chức triển lãm chuyên về công nghiệp khai thác, Việt Nam đã nghiên cứu đất hiếm từ những năm 1970, nhưng chỉ tập trung vào lý thuyết thay vì đi sâu vào thực hành.

Trung Quốc đã ban hành lệnh cấm xuất khẩu công nghệ chế biến đất hiếm vào cuối năm 2023, khiến việc tiếp cận công nghệ xử lý và phân tách càng khó khăn đối với Việt Nam cũng như các nước khác.

Ông Ian Lange - chuyên gia tại Trường Mỏ ở Colorado (Mỹ) - cho rằng Việt Nam có thể đáp trả bằng cách tiếp cận "chủ nghĩa dân tộc tài nguyên" tương tự như Indonesia, nước đã cấm xuất khẩu niken thô để thu hút thêm đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực chế biến.

Tuy nhiên, như đã đề cập ở trên, những bất ổn xung quanh ngành công nghiệp đất hiếm của Việt Nam khiến các nhà đầu tư nước ngoài có khả năng sẽ đứng ngoài cuộc cho đến khi bức tranh rõ ràng hơn.

Nguồn : BBC, 18/06/2024

***********************************

(2) Đất hiếm Việt Nam : phá vỡ thế độc tôn của Trung Quốc ?

BBC, 04/06/2024

Sáng 4/6, Bộ trưởng Tài nguyên và môi trường Đặng Quốc Khánh trả lời trước Quốc hội về các vấn đề liên quan đến việc quản lý, khai thác, bảo vệ tài nguyên biển quốc gia; tình hình thực hiện chính sách, pháp luật về an ninh nguồn nước cũng như các biện pháp chống hạn hán, xâm nhập mặn.

Khu vực mỏ đất hiếm ở huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu - VGP

Ông Khánh cũng được hỏi về tình trạng đất hiếm tại Việt Nam trong thời gian vừa qua. Cụ thể, đại biểu Trần Quang Minh từ đoàn tỉnh Quảng Bình nêu vấn đề liên quan đến quản lý, khai thác, chế biến và sử dụng đất hiếm đối với ngành công nghệ cao.

Bộ trưởng Tài nguyên và môi trường cho hay trữ lượng đất hiếm ở Việt Nam là khoảng 2,7 triệu tấn, tài nguyên đất hiếm là khoảng 18 triệu tấn.

Ông Khánh khẳng định rằng việc khai thác và chế biến các khoáng sản có tính chiến lược như đất hiếm cần đặt mục tiêu chế biến sâu và tinh ngay tại Việt Nam. Điều này nhằm phục vụ cho sự phát triển của các ngành công nghiệp nội địa, đặc biệt là ngành công nghiệp chip và bán dẫn đang thu hút đầu tư mạnh mẽ.

Tuy nhiên, theo vị bộ trưởng, hoạt động chế biến đất hiếm ở Việt Nam trước đây chưa được nghiên cứu một cách tổng thể và chưa có quy trình chế biến sâu. Do đó, việc thu hút đầu tư, liên doanh, chuyển giao công nghệ cho lĩnh vực này còn gặp nhiều khó khăn.

Lãnh đạo Bộ Tài nguyên và môi trường cho hay đất hiếm có đặc điểm phân bố phức tạp, một số khu vực quặng nằm sâu trong lòng đất nhưng cũng có khu vực phân tán nhỏ lẻ, rải rác trên bề mặt.

Có thể làm suy giảm sự độc tôn của Trung Quốc không?

Cục Khảo sát Địa chất Mỹ cho biết Việt Nam là nơi có trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc.

Tuy nhiên, một bài viết trên trang Asia Times vào cuối tháng 5/2024 nhận định rằng Việt Nam vẫn đang chật vật để khai thác đất hiếm và đưa các khoáng sản này vào thị trường toàn cầu, trong bối cảnh Mỹ và đồng minh quan ngại về sự độc tôn của Trung Quốc với các khoáng sản quan trọng.

Trung Quốc đang thống trị thị trường đất hiếm với 70% sản lượng khai thác và 90% công suất chế biến toàn cầu, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Nhờ vị thế độc quyền này, Trung Quốc nắm quyền kiểm soát các khoáng chất thiết yếu được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, từ sản xuất điện thoại thông minh, xe điện đến chế tạo vũ khí quân sự.

Tác giả của bài viết cho rằng Việt Nam đang chế biến đất hiếm với công suất rất thấp. Cụ thể, nước này chỉ sản xuất được 600 tấn vào năm 2023, giảm đến 50% so với năm 2022.

Trong khi đó, Trung Quốc đã sản xuất 240.000 tấn vào năm ngoái, và ngay cả Myanmar, quốc gia kém phát triển đang bị chiến tranh tàn phá, cũng sản xuất được 38.000 tấn.

Asia Times nhận định chiến dịch chống tham nhũng tại Việt Nam đang làm chậm tiến độ phát triển của ngành khai thác và chế biến đất hiếm. Các nhà đầu tư nước ngoài lo lắng và tạm dừng kế hoạch.

Cuối năm 2023, Bộ Công an khởi tố một loạt chủ tịch, tổng giám đốc, giám đốc, nhân viên doanh nghiệp vi phạm trong khai thác, bán trái phép, buôn lậu đất hiếm, trong đó có ông Lưu Anh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Đất hiếm Việt Nam.

Nhiều người thắc mắc liệu ban lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam có ưu tiên chiến dịch chống tham nhũng hơn là xây dựng ngành công nghiệp đất hiếm không.

"Đất hiếm không hẳn là hiếm, các mỏ quặng ở khắp mọi nơi. Cái hiếm là công nghệ xử lý và phân tách. Hầu hết các nhà máy xử lý, phân tách lại đều nằm ở Trung Quốc," Asia Times dẫn lời Ian Lange - chuyên gia tại Trường Mỏ ở Colorado (Mỹ).

Trung Quốc trước đây từng tận dụng đất hiếm để "trừng phạt" các quốc gia khác. Năm 2010, Trung Quốc áp đặt lệnh cấm xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản sau tranh chấp trên biển.

Vào tháng 8/2023, Trung Quốc một lần nữa gây lo ngại khi hạn chế xuất khẩu germani và gali, hai thành phần thiết yếu của các sản phẩm công nghệ hiện đại.

Khối lượng gali khổng lồ của Việt Nam, nằm trong trữ lượng quặng bauxite ước tính khoảng 5,4 tỷ tấn và có nồng độ cao hơn trữ lượng của Trung Quốc, đem đến hy vọng phá vỡ sự kiểm soát của Bắc Kinh.

Tuy nhiên, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) từng thừa nhận rằng hầu hết các cơ sở sản xuất đất hiếm trong nước đều thiếu công nghệ chiết xuất gali từ bauxite.

Mining Vietnam, một tổ chức triển lãm chuyên về công nghiệp khai thác, nhấn mạnh rằng Việt Nam đã nghiên cứu đất hiếm từ những năm 1970, nhưng chỉ tập trung vào lý thuyết mà không đi sâu vào thực hành.

Trong chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Mỹ Joe Biden vào tháng 9/2023, hai nước đã ký thỏa thuận về đất hiếm. Các chuyên gia đánh giá bước đi này của Mỹ nhằm giảm sự phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc như hiện nay.

Một số công ty nước ngoài chuyên tinh chế đất hiếm từ Úc, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng đã tìm cách sản xuất tại Việt Nam.

Nguồn : BBC, 04/06/2024

*********************************

Việt Nam bắt các lãnh đạo ngành đất hiếm giữa kế hoạch thách thức sự thống trị của Trung Quốc

BBC, 25/10/20253

Công ty Blackstone Minerals hôm đầu tuần cho hay sẽ tiếp tục tham gia đấu giá nhượng quyền đất hiếm ở mỏ Đông Pao của Việt Nam dù lãnh đạo Công ty cổ phần Đất hiếm Việt Nam (VTRE) bị bắt tuần trước vì vi phạm quy định khai thác mỏ, theo Reuters.

Ông Lưu Anh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Đất hiếm Việt Nam (VTRE)

Chính phủ Việt Nam có kế hoạch tăng sản lượng đất hiếm thô lên 2,02 triệu tấn mỗi năm vào 2030 để thách thức sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực này.

Tuy nhiên, mới đây, công an Việt Nam đã bắt giữ sáu người bị cáo buộc vi phạm các quy định khai thác mỏ, trong đó có ông Lưu Anh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Đất hiếm Việt Nam (VTRE) - công ty được cho là đi đầu trong nỗ lực tạo ra ngành công nghiệp đất hiếm có thể giúp Việt Nam đáp ứng tham vọng nói trên.

Ông Lưu Anh Tuấn bị buộc tội giả mạo biên lai thuế giá trị gia tăng khi mua bán đất hiếm với Tập đoàn Thái Dương, công ty điều hành một mỏ ở tỉnh Yên Bái, miền bắc Việt Nam, theo Bộ Công an Việt Nam.

Chính phủ Việt Nam đang có kế hoạch bán đấu giá các nhượng quyền khai thác đất hiếm mới vào cuối năm nay, VTRE nằm trong số cấc công ty tham gia đấu thầu.

Văn phòng của VTRE tại Hà Nội đã đóng cửa nhiều ngày, theo Reuters.

VTRE đã hợp tác với các công ty khai thác mỏ Australia Australian Strategic Materials (ASM) (ASM.AX) và Blackstone Minerals LTD (BSX.AX), những công ty không có tên trong cuộc điều tra của cơ quan chức năng Việt Nam.

Blackstone cho biết vào tháng Chín rằng họ đã đồng ý hợp tác với VTRE để giành được quyền nhượng quyền tại mỏ lớn nhất nước, Đông Pao, ở tỉnh Lai Châu. Một giám đốc điều hành của Blackstone đã nói với Reuters rằng khoản đầu tư của họ vào dự án sẽ lên tới khoảng 100 triệu USD nếu giành được nhượng quyền.

ASM đã ký thỏa thuận ràng buộc vào tháng 4 với VTRE về việc mua 100 tấn đất hiếm đã qua chế biến trong năm nay và cam kết đàm phán một thỏa thuận cung cấp dài hạn hơn.

Theo ước tính của Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, Việt Nam có trữ lượng khoáng sản quan trọng lớn thứ hai - được sử dụng để sản xuất ô tô điện và tua-bin gió - sau Trung Quốc.

Người đứng đầu Tập đoàn Thái Dương, Đoàn Văn Huấn, người cũng bị bắt, bị buộc tội thu lợi 25,80 triệu USD từ việc buôn bán trái phép quặng khai thác từ mỏ của công ty ông ở tỉnh Yên Bái.

Cảnh sát đã tạm giữ 13.715 tấn quặng đất hiếm trong một cuộc đột kích vào cơ sở của tập đoàn Thái Dương.

Reuters gọi điện đến số của tập đoàn Thái Dương hôm 20/10 nhưng không ai bắt máy.

Thông cáo của chính phủ Việt Nam không nói rõ điều gì khiến việc bán số khoáng sản này bất hợp pháp, nhưng một nguồn tin của Reuters nói rằng quặng thô ở các mỏ của Yên Bái đã được xuất khẩu sang Trung Quốc, do giá tinh chế loại quặng này trong nước không có lãi.

Theo luật Việt Nam, xuất khẩu quặng thô nói chung bị hạn chế, vì nước này muốn tăng cường năng lực tinh chế.

Giới chức cũng tăng cường trấn áp việc khai thác bất hợp pháp đất hiếm từ các mỏ bị bỏ hoang trong các tháng gần đây.

Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã ra Quyết định khởi tố vụ án hình sự Vi phạm quy định về thăm dò, khai thác tài nguyên và Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, ra Lệnh bắt bị can để tạm giam và Lệnh khám xét với cả sáu người này.

Nguồn : BBC, 25/10/2023