Trong thế giới méo mó của Tổng thống Donald Trump, những đòi hỏi hoang tưởng chẳng bao giờ là điều thật sự quan trọng với ông. Tuy nhiên, vấn đề là cấp dưới không phải lúc nào cũng thành công trong việc mang lại sự thỏa mãn cho ông. Điều mỉa mai ở chỗ chính ông Trump cũng là nạn nhân của sự thất bại khi xây dựng một thể chế chỉ dựa vào yếu tố trung thành.

Tổng thống Donald Trump (trái) nói chuyện với Bộ trưởng Tư pháp Pam Bondi hôm 23/3, hơn một tuần trước khi ông "xử" bà. (Hình : Roberto Schmidt/Getty Images)

Trung thành chưa bao giờ là đủ

Những người từng được hưởng lợi lộc khi phục vụ Tổng thống Trump rốt cuộc đều vấp phải hai nguyên tắc chi phối tuyệt đối. Thứ nhất, cấp dưới phải luôn đặt lợi ích cá nhân của ông Trump lên trên lợi ích của chính thể chế mà họ điều hành. Thứ hai, họ luôn thất bại trong việc tuân thủ nguyên tắc thứ nhất. Để làm việc với ông Trump, trung thành chưa đủ. Phải chấp nhận làm công cụ và chỉ luôn là công cụ.

Hai sự kiện ngày 2/4 – việc ông sa thải Bộ trưởng Tư pháp Pam Bondi, và việc Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth cách chức tướng Randy George, tham mưu trưởng Lục Quân – phơi bày điều mà giới lý luận chính trị gọi là hình thức cai trị "chủ nghĩa cá nhân". Phương thức cai trị này đặt tư lợi của tổng thống – vốn không bị sự trung lập về mặt quy trình ràng buộc – vào vị trí trung tâm của mọi quá trình ra quyết định. Sự tâng bốc nịnh nọt cùng sự nhạy bén trong việc nắm bắt những thất thường của ông Trump là yếu tố căn bản giúp sinh mạng chính trị của cấp dưới an toàn. Tuy nhiên, chừng đó thôi là không đủ.

Việc ông tống khứ bà Pam Bondi là điển hình. Nhật báo The Wall Street Journal tường thuật, sáng Thứ tư 1/4, bà Pam Bondi vẫn "được phép" tháp tùng ông Trump đến Tối Cao Pháp Viện. Trước đó, báo chí đã xầm xì chuyện bà bị "cho lên đường". Sự việc, trong thực tế, bẽ bàng và nhẫn tâm hơn được tưởng tượng. Đúng kiểu nhẫn tâm quen thuộc của ông Trump. Trên xe, ông nói với bà Bondi : "Tôi nghĩ đã đến lúc !". Định thần và vớt vát, bà Pam Bondi nài nỉ, hay là từ từ đến mùa Hè ? Không.

Ông Trump quyết định "tính sổ" bà Pam Bondi từ nhiều ngày trước, thậm chí nhiều tháng trước. Ông rất bất mãn việc bà không thể kiểm soát những hệ lụy phát sinh từ cách Bộ Tư pháp giải quyết hồ sơ Jeffrey Epstein ; và đặc biệt, ông vô cùng giận dữ việc bà không thể truy tố một số kẻ thù chính trị mà ông thề "truy cùng diệt tận". Nói cách khác, dù nỗ lực và không ngần ngại làm băng hoại chính thể chế mà mình tuyên bố phụng sự, bà Pam Bondi vẫn cho thấy bà chỉ là kẻ kém cỏi trong mắt ông Trump.

Sự kiện ông Pete Hegseth sa thải một giới chức cấp cao cũng mang nét đặc trưng của mô hình "cá nhân chủ nghĩa". Việc này khiến nhiều giới chức cấp cao trong Ngũ Giác Đài rất phẫn nộ. Tướng George – người có bề dày binh nghiệp lừng lẫy so với "sự nghiệp nhà binh" mờ nhạt của ông Hegseth – đã đụng độ và mâu thuẫn quanh việc thăng cấp bậc cho bốn sĩ quan (hai da đen và hai phụ nữ) mà nguyên nhân có thể xuất phát từ vấn đề chủng tộc và giới tính.

Đây không phải lần đầu tiên ông Hegseth ra oai, dù kinh nghiệm lẫn kiến thức quân sự của đương sự chỉ đủ gói ghém trong chiếc "lá mít" thời còn làm người dẫn chương trình cho đài Fox. Từ khi lãnh đạo Bộ Quốc phòng, ông Hegseth cách chức tướng Charles Q. Brown Jr., (tổng tham mưu trưởng quân đội), Đô đốc Lisa Franchetti (tham mưu trưởng Hải Quân), tướng David Allvin (tham mưu trưởng Không Quân), cũng bị ép nghỉ hưu, tương tự, tướng James Slife (phó tham mưu trưởng Không Quân). Ngoài ra, Trung tướng Jeffrey Kruse (giám đốc Cơ quan Tình báo Quốc phòng), Đô đốc Linda Fagan (tư lệnh Tuần Duyên), và Đại tướng Timothy Haugh (tư lệnh Bộ Tư lệnh Không gian mạng kiêm giám đốc Cơ Quan An ninh Quốc gia) cũng là những viên chức quân đội bị miễn nhiệm dưới thời chính quyền Trump.

Phản tác dụng

Tất cả sự việc đều là biểu hiện của sự lạm quyền lẫn yếu kém trong lãnh đạo lẫn tổ chức. Sự gạn lọc để chọn ai "sống chết" với ông Trump có thể cũng chẳng sao, miễn là bộ máy hoạt động hiệu quả. Trong khi đó, việc cắt giảm tiếp tục tạo ra khủng hoảng cực kỳ nghiêm trọng. Điều đó không chỉ xảy ra trong Ngũ Giác Đài mà còn hầu như ở tất cả cơ quan liên bang khác. Bộ Ngoại giao chẳng hạn.

Trong bối cảnh cuộc chiến tại Iran leo thang, Văn phòng phụ trách Cận Đông (Bureau of Near Eastern Affairs – BNEA) thuộc Bộ Ngoại giao lẽ ra phải có vai trò đáng kể. Nhiệm vụ của BNEA là điều phối chính sách khắp một khu vực gồm 18 quốc gia. Thế nhưng, BNEA hiện nay phải hoạt động với nguồn lực hạn hẹp. Nếu không được Quốc hội can thiệp, BNEA đã bị cắt tới 40% ngân sách. Chưa hết, ông Trump xóa ban chuyên trách Iran trong BNEA, bằng việc sáp nhập ban Iran vào ban Iraq.

Tương tự tại Bộ Quốc phòng, khi hàng loạt tướng tá dày dặn kinh nghiệm bị sa thải, nhiều nhà ngoại giao kỳ cựu với hàng chục năm lăn lộn cũng bị cho nghỉ hưu hoặc bị điều chuyển công tác. Thay thế họ là các giới chức cấp dưới hoặc những nhân sự được bổ nhiệm căn cứ theo yếu tố trung thành chính trị. Tính đến tháng 4, chính quyền Trump cắt hơn 80 nhân sự tại BNEA. Vị trí phụ tá ngoại trưởng phụ trách các vấn đề Cận Đông, cũng như nhiều vị trí đại sứ chủ chốt tại Trung Đông, đến nay vẫn bị bỏ trống. Bốn trong năm vị trí giám sát viên tại BNEA hiện chỉ mang chức danh tạm quyền. Cần nói thêm, kể từ khi ông Trump nhậm chức, Bộ Ngoại giao chứng kiến ​​sự ra đi của hơn 3.800 nhân viên-viên chức.

Chính sách cai trị độc đoán đặt lợi ích cá nhân lên trên, một lần nữa, cho thấy nhiều hiểm họa. Trước hết, kiểu lòng trung thành mù quáng, mang tính sùng bái, tự thân là một triệu chứng của sự suy thoái dân chủ và sự xuống cấp của đạo đức chính trị. Về tổng thể, điều nổi bật nhất của chính quyền Trump là sự suy thoái đạo đức. Không chỉ là đạo đức chính trị trong hoạt động nghị trường mà cả đạo đức cá nhân.

Ngày 2/4, bà Karoline Leavitt, phát ngôn viên Tòa Bạch Ốc, không ngượng mồm, như vô số lần trước đó, khi phán : "Các vị luôn muốn trở thành người đọc nhiều nhất trong phòng này. Tôi cũng cố gắng như thế mỗi ngày. Nhưng Donald Trump thì luôn luôn như thế". Có thể ngay cả phát ngôn viên của Chủ tịch Kim Jong-Un của Bắc Hàn cũng không đạt "trình độ" trơ trẽn đến vậy. Tuy nhiên, như đã nêu, nịnh là một thái độ. Nó không phải, và không bao giờ, là công cụ – thứ mà ông Trump có thể điều khiển và sử dụng hoàn toàn theo ý ông. Ông sẵn sàng vất bỏ một khi công cụ không hữu dụng.

Ai là kẻ kế tiếp ?

Râm ran tin hành lang sau vụ sa thải Bộ trưởng Nội an Kristi Noem và Bộ trưởng Tư pháp Pam Bondi là ông Trump có thể "xử" Giám đốc Tình báo Quốc gia Tulsi Gabbard. Sự việc bắt nguồn từ phiên điều trần các mối đe dọa toàn cầu tại Quốc hội vào tháng 3, khi bà Gabbard không hề chỉ trích thuộc cấp là ông Joe Kent. Vài ngày trước đó, ông Kent từ chức khỏi vị trí giám đốc Trung tâm Chống Khủng bố Quốc gia để phản đối cuộc chiến với Iran.

Trong phiên điều trần Quốc hội nêu trên, bà Gabbard cũng úp mở rằng Mỹ không nên sa lầy vào các cuộc chiến ở nước ngoài. Trước đó, bà từng khiến Tòa Bạch Ốc phẫn nộ khi đơn phương thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật (security clearances) của 37 cá nhân, trong đó có cả các phụ tá Quốc hội, mà không hề tham khảo ý kiến ​​hay chờ sự phê chuẩn của tổng thống.

Ngay cả "khẩu đại liên" Karoline Leavitt cũng chưa chắc an toàn. Ngày 31/3, trước nhóm phóng viên trong Phòng Bầu Dục, ông Trump nói, bà Karoline Leavitt có thể là nguyên nhân dẫn đến những "thông tin tiêu cực" mà ông hứng chịu. Tháng 10/2025, ông Trump từng nói : Karoline làm việc thế nào ? Liệu có nên thay thế Karoline không ?", dù chính ông nhận xét về bà như sau : "Gương mặt đó và đôi môi đó, chúng chuyển động nhanh như súng máy".

Xét cho cùng, mọi thứ đang dần phản tác dụng đối với chính ông Trump. Thể chế là sự vận hành của một tổ chức có nguyên tắc. Những lời tâng bốc, lòng trung thành mù quáng, sự tự hạ thấp bản thân… rốt cuộc, chẳng điều nào có thể thay đổi và "biến báo" thực tại theo ý muốn của bất kỳ ai.

Với ông Trump, một khi ông không bao giờ… sai trong tất cả mọi chuyện thì thất bại nhất định phải là lỗi của kẻ khác. Có nịnh nọt và tỏ ra trung thành nhiều đến mức nào đi nữa, thuộc cấp của ông, một cách tất yếu, trước sau gì cũng gánh chịu cái tát trời giáng tiêu tan sự nghiệp, một khi không làm tốt vai trò công cụ theo cách ông muốn. Bà Pam Bondi đã nếm bài học này theo một cách đầy cay đắng và thậm chí nhục nhã. Những kẻ "xứng đáng" tiếp theo là ai, Karoline Leavitt hay thậm chí Pete Hegseth.

Trúc Phương

Nguồn : Người Việt, 05/04/2026