Từ khi Nga phát động cuộc chiến xâm lược Ukraine, ngày 24/02/2022, tên tuổi của Zbigniew Brzezinski, tác giả tập sách "Bàn cờ lớn : Quyền bá chủ của Mỹ và những mệnh lệnh địa chiến lược" (xuất bản năm 1997), được nhắc đến trong mọi cuộc tranh luận về cuộc chiến. Đối với một số người, ông là người tiên tri về việc kiềm chế Nga. Với người khác, ông là một chiến lược gia "trơ trẽn" đã khiêu khích Nga.

Thủ tướng Tây Đức Helmut Schmidt (trái) tiếp Zbigniew Brzezinski, cố vấn an ninh quốc gia tổng thống Mỹ Jimmy Carter, Bonn, Tây Đức ngày 27/09/1977. Associated Press - Klaus Schlagmann

Sử gia John Mackenzie, chuyên gia về Đế chế Anh Quốc, giáo sư danh dự tại đại học Lancaster, trên trang mạng Conflit nhận định thêm rằng cả hai cách nhìn này đều có chung một quan niệm sai lầm : Rằng Ukraine, theo quan điểm của Brzezinski, là công cụ của một nỗ lực kiềm chế chống Nga, mà cuộc chiến xâm lược 2022 là hệ quả.

Zbigniew Brzezinski là ai ?

Sinh ra ở Ba Lan (1928), Zbigniew Brzezinski là con trai một Tổng lãnh sự Ba Lan, người đã quyết định ở lại Montreal (Canada) vào năm 1939. Là một nhà chính trị học, Zbigniew Brzezinski, từng giữ chức vụ cố vấn an ninh quốc gia thời tổng thống Mỹ Jimmy Carter (1977-1981). Ông được coi là kiến trúc sư cho chính sách đối ngoại của Washington thời kỳ này, chủ trương một lập trường quyết đoán hơn đối với Liên Xô, một sự thay đổi với chính sách Hòa giải trước đó, khi nhấn mạnh đến việc tái vũ trang cho Mỹ và sử dụng vấn đề nhân quyền chống Moskva. Cho đến khi qua đời, ông vẫn là một nhà quan sát được kính trọng về chính sách đối ngoại của Mỹ.

Tác phẩm "Bàn cờ lớn" của ông nói gì ?

Năm 1997, Zbigniew Brzezinski cho ra mắt tập sách về địa chính trị có tiêu đề "Bàn cờ lớn : Quyền bá chủ của Mỹ và những mệnh lệnh địa chiến lược" (The Grand Chessboard : American Primacy and Its Geostrategic Imperatives). Tác giả xem xét lại các học thuyết của Halford John Mackinder và Nicholas Spykman nói về vai trò trung tâm địa chính trị toàn cầu của vùng Á – Âu.

Trong suốt tác phẩm của mình, Brzezinski nhấn mạnh tầm quan trọng của Vùng Trung Tâm (Heartland), khu vực trải dài giữa Châu Á và Châu Âu. Ông quan niệm rằng "ai kiểm soát Á – Âu sẽ kiểm soát thế giới". Ông nêu bật vấn đề mà ông gọi là "Balkan Á – Âu", tức một vùng chiến lược bao gồm Armenia, Azerbaijian, Gruzia, Afghanistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Tajikistan và Turkmenistan.

Cuốn sách này thể hiện tầm nhìn địa chính trị của ông trong thời Chiến Tranh Lạnh. Ông tận dụng sự sụp đổ của Liên Xô để đưa ra một tổng hợp mới về tư tưởng địa chính trị của mình, kèm theo các khuyến nghị cho các nhà hoạch định chính sách của Mỹ.

"Nếu không có Ukraine, Nga không còn là một đế chế Á – Âu" : Các bên diễn giải thế nào về câu nói này của Brzezinski ?

Cuốn sách "Bàn cờ lớn" của Brzezinski xuất bản năm 1997 được coi như là cẩm nang bí mật cho chiến lược của Mỹ về Á – Âu, phác thảo một kế hoạch kiềm chế Nga một cách có hệ thống, với Ukraine là điểm then chốt. Câu viết : "Nếu không có Ukraine, Nga sẽ không còn là một đế chế Á – Âu", đã trở thành từ khóa thần kỳ cho tất cả các phân tích theo hai hướng diễn giải khác nhau.

Bên thứ nhất, có thể tạm gọi là theo chủ nghĩa Đại Tây Dương hoặc hiếu chiến, miêu tả Brzezinski như là một nhà tiên tri đã nhìn thấy trước mọi thứ : Nước Nga của ông Putin muốn khôi phục đế chế của mình, Ukraine là chìa khóa, và do vậy, cần phải gắn kết Ukraine với phương Tây để dứt khoát đập tan tham vọng của Moskva. Cuộc chiến hiện tại chỉ đơn thuần là sự hoàn thành một kịch bản được viết ra từ năm 1997.

Cách hiểu thứ hai, chủ yếu được nghe từ các phe chủ nghĩa dân túy hay thân Nga, đảo ngược lập luận rằng, Brzezinski dường như đã cung cấp phương cách khiêu khích. Khi tìm cách giành lấy Ukraine ra khỏi phạm vi ảnh hưởng của Nga, Hoa Kỳ được cho là đã cố tình đẩy Nga vào thế bí và gánh chịu trách nhiệm về cuộc chiến. Trong kịch bản này, chiến lược gia người Mỹ không còn là một nhà tiên tri mà là kẻ "vừa đốt nhà, vừa chữa cháy".

Và cả hai phía đều đồng tình về một điểm cốt lõi : Brzezinski coi Ukraine như một công cụ kềm chế Nga. Chiến tranh khởi phát từ năm 2022 là hậu quả trực tiếp. Đối với John Mackenzie, những lời nói sáo rỗng đó đã làm sai lệch tư duy của tác giả.

Vậy Brzezinski đã thực sự viết gì ?

Chuyên gia về đế chế Anh Quốc đề xuất xem xét lại toàn bộ câu nói, bởi vì bản rút gọn đã làm mất ý nghĩa thực sự. Nhà chính trị học người Mỹ, Zbigniew Brzezinski, viết rằng Ukraine là một "trục xoay địa chính trị", không phải vì nước này là một cường quốc, mà bởi vì sự tồn tại của nước này với tư cách là một quốc gia độc lập đã làm thay đổi bản chất của Nga. Ông nói tiếp rằng, không có Ukraine, Nga vẫn có thể khao khát vị thế đế quốc, nhưng khi đó nước này sẽ phải trở thành "một quốc gia đế quốc chủ yếu thống trị Châu Á" (Un Etat imperial à dominante asiatique), bị cuốn vào các cuộc xung đột mệt mỏi với các dân tộc Trung Á.

Đó không phải là lời kêu gọi chiến tranh mà là những quan sát phân tích. Ông mô tả một cơ chế : Nền độc lập của Ukraine đã khép cánh cửa dẫn Nga đến vận mệnh đế quốc nhưng không vì thế mà dẫn đến một kế hoạch xung đột quân sự. Sự khác biệt này rất quan trọng. Trên hết, "Bàn cờ lớn" không là một bản tuyên ngôn nhằm làm nhục nước Nga. Trái ngược với nhận thức của những độc giả vội vàng, Brzezinski bảo vệ quan điểm cho rằng việc giúp Nga chuyển đổi thành công sang một quốc gia – dân tộc dân chủ là có lợi cho Mỹ và về lâu dài là gắn kết nước này với phương Tây.

Nỗi lo lớn nhất của ông không phải là một nước Nga hùng mạnh mà là một liên minh Á – Âu thù địch, một trục Moskva – Beijing – Tehran có nguy cơ được tạo ra do sự vụng về của Washington. Lời cảnh báo này thấm đẫm toàn bộ tập sách : Vị thế bá chủ của Mỹ về bản chất là tạm thời, và sự khôn ngoan nằm ở việc tự tổ chức vượt lên trên chính mình, chứ không phải duy trì chúng bằng vũ lực. Ông viết : "Sức mạnh thực sự của Mỹ là có hạn và chắc chắn sẽ bị suy giảm dần theo thời gian".

Nhưng còn có một Brzezinski khác không được nhắc đến ?

Sự hiểu sai nghiêm trọng nhất nằm ở chỗ những người trích dẫn ông chỉ dừng lại ở năm 1997. Brzezinski đã sống và viết thêm 20 năm nữa (ông mất năm 2017), và tư tưởng của ông về Ukraine đã đi theo hướng hoàn toàn ngược lại với những gì người ta gán cho ông.

Vào thời điểm Nga cho sáp nhập bán đảo Crimea năm 2014, ông cho đăng một loạt các bài bình luận và các điều trần ở Thượng Viện, kêu gọi một sự thỏa hiệp không nên cứng rắn tối đa với Nga. Ông đề xuất giải pháp mang tên "Phần Lan hóa" Ukraine. Giống như Phần Lan trong suốt thời kỳ Chiến Tranh Lạnh, theo ông, Ukraine nên duy trì là một nước láng giềng dân chủ và thịnh vượng của Nga trong khi cam kết không tham gia liên minh quân sự thù địch nào với Moskva.

Điều đáng chú ý nhất là những gì ông đã viết rõ ràng trong cuộc điều trần trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện vào tháng 7/2014 : ông nói rằng cần phải xác định rõ ràng là "Ukraine không tìm kiếm, và phương Tây không xem xét việc Ukraine gia nhập NATO". Và ông nói thêm, trái với những gì được gán cho ông ngày nay : "Nga có lý do cảm thấy bất an" về viễn cảnh này.

Đây mới chính là Brzezinski thực sự : Ông không phải là người ủng hộ một Ukraine hội nhập NATO để bao vây Nga, mà là người đề xướng một Ukraine trung lập, có chủ quyền, hướng về kinh tế với Châu Âu nhưng không liên kết về quân sự. Chính xác là để tránh cuộc chiến mà những nước khác đang chuẩn bị. Ông không góp phần tạo nên kịch bản 2022, mà ngược lại, trong những năm cuối đời, ông đã cảnh báo chống lại điều đó.

Làm thế nào cùng một tác giả lại có thể được sử dụng làm biểu tượng cho những luận điểm đối lập đến vậy ?

Bởi vì tư duy của ông kết hợp hai yếu tố mà các độc giả của ông thường tách rời. Một mặt, Brzezinski thực sự đưa ra các chẩn đoán với một sự sáng suốt mà các sự kiện sau này đã xác nhận : Nguy cơ một chủ nghĩa đế quốc Nga hồi sinh và vai trò trung tâm của Ukraine trong bài toán này. Mặt khác, ông khuyến nghị về một sự thận trọng, chứ không phải đối đầu : Đúng là phải ngăn cản Nga trở lại thành một đế chế, nhưng bằng cách hội nhập Ukraine vào Châu Âu bằng sự trung lập chứ không phải bằng cách đưa nước này vào NATO.

Bên hiếu chiến chỉ giữ phần chẩn đoán nhưng bỏ phần khuyến nghị. Kẻ thân Nga chỉ giữ câu nói năm 1997 mà phớt lờ các bình luận 2014. Không bên nào đọc cuốn sách đến tận cùng, cũng như không nhìn tác phẩm theo dòng thời gian.

Cuối cùng, nhà sử học người Anh, John Mackenzie, kết luận : Số phận các nhà tư tưởng lớn về quyền lực là bị thu gọn vào một công thức. Tuy nhiên, Brzezinski đã cảnh báo : Trên bàn cờ lớn, những nước đi nguy hiểm nhất là những nước cờ được thực hiện khi chưa hiểu hết ván cờ. Chiến tranh Ukraine không xác nhận "Bàn cờ lớn" nhưng chứng thực một cách phũ phàng những cảnh báo mà Brzezinski đã đưa ra nhưng không ai muốn nghe trong suốt 20 năm cuối đời !

Minh Anh