Trong hai ngày 14 và 15/05/2026, hình như mọi con mắt của thế giới đều hướng về Bắc Kinh. Cuộc thăm chính thức Trung Quốc của tổng thống Mỹ được nhìn như cuộc đọ sức giữa hai siêu cường và giữa hai lãnh tụ Donald Trump và Tập Cận Bình.

Chủ tịch Tập Cận Bình đã tái khẳng định Đài Loan là một phần của Trung Quốc và cảnh giác Mỹ rằng mọi ứng xử bất cẩn sẽ có nguy cơ đưa tới xung đột Mỹ – Trung - Ảnh minh họa AI

Đặc điểm chính của cuộc gặp gỡ này là nó đã không đem lại một sự đồng ý đáng kể nào, kể cả một thông báo chung, mỗi bên tường thuật và đánh giá theo ý mình.

Đối với Donald Trump, trong ngôn ngữ quen thuộc của ông, đây đã là một thành công rất lớn, hai bên đã thỏa thuận trên nhiều điểm, kể cả về sự cần thiết phải khai thông eo biển Hormuz, Trung Quốc đã hứa sẽ mua 200 máy bay Boeing và hàng tỷ USD nông phẩm của Mỹ.

Thông báo của Bắc Kinh lại khác, chỉ thấy nói hai bên đã thảo luận về tình hình Trung Đông mà không hề nhắc tới Iran, thêm vào đó còn nhấn mạnh là chủ tịch Tập Cận Bình đã tái khẳng định Đài Loan là một phần của Trung Quốc và cảnh giác Mỹ rằng mọi ứng xử bất cẩn sẽ có nguy cơ đưa tới xung đột Mỹ – Trung.

Như vậy phải hiểu rằng vấn đề chiến tranh Iran đã được đề cập, dĩ nhiên không ai muốn cuộc chiến tiếp tục và eo biển Hormuz bị chặn, nhưng đã không có đồng thuận quan trọng nhất là cuộc chiến phải được giải quyết như thế nào. Một cách tương tự vấn đề Đài Loan cũng đã được nêu ra và Mỹ đã chỉ nghe lời cảnh giác của Trung Quốc mà không trả lời. Việc Mỹ dự định bán 14 tỷ USD vũ khí cho Đài Loan sẽ chỉ được giải quyết sau chuyến thăm Mỹ của Tập Cận Bình vào tháng 9 sắp tới.

Theo nhận xét của hầu như tất cả các quan sát viên thì cuộc đọ sức Trump – Tập đã có kết quả rõ ràng, Tập Cận Bình đã tỏ ra chững chạc và minh mẫn hơn hẳn. Trump ca tụng Tập là một lãnh tụ vĩ đại đáng ngưỡng mộ trong khi Tập không hề có một lời khen ngợi nào cho Trump. Kết quả cụ thể mà Trump có được là Trung Quốc hứa sẽ mua 200 máy bay Boeing dù không xác định là trong thời gian nào. Kết quả này gây thất vọng vì công ty Boeing chờ đợi Trung Quốc sẽ mua 500 máy bay, ngay sau đó trị giá cổ phiếu của Boeing đã giảm hơn 5%.

Hầu hết các nhà bình luận cũng đều cho rằng mục đích chính của Trump trong chuyến đi này là để nhờ Tập giúp Mỹ chấm dứt cuộc chiến tranh Iran trong những điều kiện không quá bất lợi. Họ có lý do vững chắc để tin như vậy vì Mỹ đang sa lầy một cách bi thảm trong một cuộc chiến vô lý bất chấp luật pháp quốc tế, gây thiệt hại lớn cho cả thế giới và khiến Mỹ bị cả thế giới lên án. Nhưng Trung Quốc đâu có lý do gì giúp Mỹ ra khỏi vũng lầy này và mục đích này đã không đạt được. Mỹ là đối thủ của họ và họ không mong gì hơn là Mỹ tiếp tục sa lầy, Donald Trump đã rất ngây thơ khi mong mỏi Trung Quốc gỡ rối cho mình. Việc ông mang theo nhiều doanh nhân tỷ phú lớn như Elon Musk của Tesla, Tim Cook của Apple, Lary Fink của BlackRock v.v. cũng đã không có tác dụng nào bởi vì Tập Cận Bình thừa biết là những người này không vì Trump mà đầu tư vào Trung Quốc. Một lý do khác khiến chuyến đi của Trump thất bại là vì nó đã thiếu chuẩn bị, bình thường các nguyên thủ quốc gia chỉ ký kết những thỏa thuận đã được các viên chức của hai bên chuẩn bị sẵn. Không quá nếu đánh giá chuyến công du của Trump là một thất bại hoàn toàn.

Điều đáng lưu ý nhất, liên quan tới trật tự thế giới mới, có lẽ là việc Tập Cận Bình nhắc nhở nước Mỹ phải thận trọng để đừng bị mắc vào "bẫy Thucydides".

Thucydides, một trong những sử gia đầu tiên của thế giới, vào cuối thế kỷ 5 trước công nguyên, về cuộc chiến giữa hai thành quốc Athens và Sparta

Nhưng bẫy Thucydides là gì ?

Đó là thuật ngữ mà giáo sư Graham Allison của đại học Havard dùng để chỉ nguy cơ chiến tranh Mỹ – Trung. Ông nhắc lại một câu của Thucydides, một trong những sử gia đầu tiên của thế giới, vào cuối thế kỷ 5 trước công nguyên, về cuộc chiến giữa hai thành quốc Athens và Sparta, theo đó khi một nước lớn mạnh lên và đe dọa địa vị bá chủ của cường quốc số 1 thì chiến tranh khó tránh khỏi; cường quốc bá chủ sẽ tấn công trước để không cho nước đang lên chiếm địa vị của mình. Nói một cách khác Tập Cận Bình cảnh giác Mỹ đừng khiêu khích Trung Quốc. Ông phần nào có lý vì trong một năm qua Mỹ đã tấn công Venezuela và Iran, hai nước bạn của Trung Quốc, và còn có khả năng sẽ tấn công Cuba.

Vậy cái bẫy Thucydides, nghĩa là chiến tranh Mỹ Trung, có thực sự là một nguy cơ không? Chúng ta có thể trả lời dứt khoát là không. Thế giới đã thay đổi hẳn từ ngày Thucydides đưa ra nhận xét của ông. Thế giới của Thucydides là thế giới của những thành quốc nhỏ biệt lập với nhau trong đó những tiến bộ về quân sự cũng như văn hóa xã hội xuất phát từ một vài thành quốc và khiến các thành quốc đó vượt trội rồi khống chế các cộng đồng chung quanh. Sau này khi các thành quốc nhường chỗ cho những quốc gia lớn hơn các tiến bộ cũng thường chỉ tập trung ở một vài nước. Thế giới ngày nay đã hoàn toàn khác, một thế giới toàn cầu hóa trong đó mọi phát minh xuất phát từ bất cứ nước nào cũng nhanh chóng truyền bá sang nhiều nước khác. Hậu quả tự nhiên là các nước nghèo yếu tiến nhanh hơn các nước giầu mạnh bởi vì con người dù thuộc chủng tộc nào cũng có những khả năng tương đương nếu chia sẻ cùng những giá trị. Cụ thể là trong những năm qua tỷ lệ tăng trưởng tại đa số các nước có thu nhập bình quân trên đầu người ở mức trung bình là trên 6% trong khi Châu Âu và Mỹ là khoảng 3%. Các nước chậm tiến đang ngày càng tiến gần các nước tiên tiến. Vấn đề tranh giành ngôi bá chủ không còn quan trọng nữa, tương lai thế giới sẽ là tương lai của quan hệ hợp tác chứ không phải là quan hệ phụ thuộc.

Một cách cụ thể siêu cường số 1 hiện nay là Mỹ đang co cụm lại để chỉ lo cho chính mình, bất chấp cả các đồng minh truyền thống. Đây không phải chỉ là chọn lựa của Donald Trump mà là cả một khuynh hướng. Mỹ đã từ nhiệm và cũng đã bị bãi nhiệm vai trò lãnh đạo thế giới. Mỹ cũng đang khủng hoảng nội bộ và đứng trước một đe dọa sống còn. Trên thực tế hiện nay không chỉ có một mà có hai nước Mỹ, một nước Mỹ bảo thủ và co cụm theo chủ thuyết Monroe không cần quan tâm đến thế giới trừ một vài tham vọng tại Châu Mỹ, và một nước Mỹ khác muốn hòa nhập với thế giới để giữ vai trò đầu tàu nếu có thể. Nếu không hòa giải được hai khuynh hướng này nguy cơ tan vỡ sẽ rất lớn.

Thực trạng Trung Quốc còn tệ hơn, các con số chỉ là sản phẩm giả tạo của một chế độ toàn trị. Đang có những cuộc tranh luận xem GDP của Trung Quốc có thực là 18.000 tỷ USD như Bắc Kinh đưa ra hay chỉ là 14.000 tỷ USD, thậm chí 11.000 tỷ USD. Càng ngày càng có những nghiên cứu cho thấy dân số Trung Quốc không phải là 1.400 triệu người mà chỉ sấp xỉ 1.000 triệu người là cùng. Điều chắc chắn là kinh tế Trung Quốc đang khủng hoảng nặng, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên vượt 20% khiến bất mãn lên cao nhanh chóng, tình trạng giảm phát đang làm tê liệt các doanh nghiệp, Sáng Kiến Vành Đai và Con Đường đã thất bại sau khi làm mất trên 1.000 tỷ USD. Điều còn chắc chắn và nghiêm trọng hơn nhiều là nguy cơ tan vỡ. Trung Quốc không phải là một quốc gia mà là một đế quốc và một đế quốc bắt buộc phải đặt nền tảng trên một ý thức hệ chung. Sở dĩ đế quốc Trung Hoa đã tồn tại hơn 2.000 năm, lâu hơn hẳn mọi đế quốc đã có trong lịch sử thế giới, là vì họ đã giữ nguyên được ý thức hệ Khổng giáo và sau đó chủ nghĩa cộng sản xét cho cùng cũng chỉ là một cải tiến của Khổng giáo. Ngày nay chủ nghĩa cộng sản đã bị phơi bày như một sai lầm và một tội ác, các Viện Khổng Tử mà Đảng cộng sản Trung Quốc lập ra như một phao cứu sinh cũng đã phá sản. Sự tan vỡ chỉ còn là một vấn đề thời gian. Vấn đề Trung Quốc làm bá chủ thế giới hoàn toàn không đặt ra. Đó có lẽ đã là lý do khiến Tập Cận Bình cảnh giác Donald Trump là đừng để xảy ra xung đột Mỹ Trung.

Tóm lại nguy cơ bẫy Thucydides không có bởi vì thế giới đa thay đổi và hơn nữa cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều chỉ là hai gã khổng lồ bệnh nặng, không còn lòng dạ nào để tranh giành ngôi bá chủ thế giới.

Vậy trật tự thế giới mới sẽ ra sao ? Đây là một chủ đề rất lớn. Dù vậy trong lúc này chúng ta đã có thể nhìn thấy vóc dáng của nó. Một liên minh các nước dân chủ đang hình thành trong đó, nếu tham gia sau Donald Trump, Mỹ cũng sẽ chỉ là một thành viên như mọi nước khác. Liên minh này sẽ giúp tăng cường Liên Hiệp Quốc như một định chế bảo đảm luật pháp quốc tế, một định chế trong đó không nước nào có quyền phủ quyết ngay cả nếu là thành viên thường trực của "Hội Đồng An Ninh". Trật tự thế giới mới sẽ là trật tự dân chủ. Không thể khác bởi vì dân chủ và nhân quyền đã trở thành đồng thuận của cả nhân loại.

Nguyễn Gia Kiểng

(18/05/2026)