Châu Á
Phân tích
Thách thức và thành tựu của Philippines trong vai trò chủ tịch ASEAN 2026
Laurent Gédéon, Thu Hằng, RFI, 14/11/2026
Tạp chí Châu Á
Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông - COC, từng được Philippines kỳ vọng hoàn thiện và sẵn sàng ký kết năm 2026, nhiều khả năng tiếp tục bị trì hoãn do gia tăng tranh chấp trên biển giữa Philippines và Trung Quốc, bất chấp cam kết duy trì đối thoại. Tuy nhiên, thành công lớn nhất của Philippines, trong nhiệm kỳ chủ tịch ASEAN với chủ đề Cùng nhau định hướng tương lai, có thể là Hiệp định Kinh tế Kỹ thuật số, được coi là hiệp định khu vực đầu tiên trong lĩnh vực này.
Bộ trưởng Quốc phòng Philippines Gilberto Teodoro Jr. phát biểu trong một cuộc họp báo tại Hội nghị bộ trưởng Quốc phòng ASEAN lần thứ 20, Trung tâm Truyền thông Quốc tế, khách sạn Movenpick, Cebu, Philippines, ngày 29/10/2026. Reuters - Eloisa Lopez
Khoảng 20 nguyên thủ quốc gia, thủ tướng và lãnh đạo thế giới đến Manila trong khuôn khổ thượng đỉnh ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị cấp cao liên quan từ ngày 15 đến 17/11/2026 tại Trung tâm Hội nghị Quốc tế Philippines ở thành phố Pasay.
Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. chủ trì hội nghị, bắt đầu vào Chủ nhật 15/11. Theo trang East Asia Forum, các phiên họp toàn thể và phiên họp kín sẽ tập trung vào những ưu tiên của ASEAN, trong đó có tình hình tại Miến Điện. Các hội nghị thượng đỉnh với các đối tác của ASEAN diễn ra trong hai ngày 16 và 17/11, với sự tham gia của Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand, Hàn Quốc, Nga, Liên Hiệp Quốc và Hoa Kỳ. Ngày 17/11, tổng thống Philippines sẽ chủ trì Hội nghị Cấp cao ASEAN+3 lần thứ 29 và Hội nghị Cấp cao Đông Á lần thứ 21, nơi các vấn đề chiến lược, chính trị và kinh tế sẽ được thảo luận.
Chuỗi hội nghị sẽ khép lại với nghi thức chuyển giao chức chủ tịch ASEAN cho Singapore, tiếp nối là Hội nghị Cấp cao đặc biệt ASEAN - Hoa Kỳ với sự tham dự của tổng thống Donald Trump, theo xác nhận ngày 12/11 của bộ Ngoại giao Philippines.
Đâu là những thách thức và những chủ đề quan trọng sẽ được đề cập tại sự kiện lần này ? RFI Tiếng Việt phỏng vấn phó giáo sư địa-chính trị Laurent Gédéon, Đại học Công giáo Lyon (Université catholique de Lyon), nhà nghiên cứu tại Viện Đông Á - IAO thuộc Trường Sư phạm Lyon (École normale supérieure de Lyon).
--------------------------
RFI : Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị cấp cao liên quan diễn ra tại Manila, Philippines, sẽ phải đối mặt với những thách thức chủ yếu nào về chính trị, kinh tế và an ninh trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới có nhiều biến động ?
Laurent Gédéon : Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 với chủ đề "Cùng nhau định hướng tương lai" (Navigating Our Future, Together) dự kiến tập trung thảo luận một số vấn đề chiến lược, có thể được chia thành các nhóm như sau :
Thứ nhất, vấn đề hàng hải tiếp tục giữ vị trí trọng tâm, đặc biệt trong bối cảnh Biển Đông có ý nghĩa chiến lược quan trọng. Hội nghị nhằm mục đích thúc đẩy tiến trình đàm phán và hoàn thiện Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC) theo hướng có tính ràng buộc pháp lý nhằm giảm bớt căng thẳng lãnh thổ và bảo đảm tự do hàng hải.
Vấn đề thứ hai liên quan đến vai trò trung tâm của ASEAN. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng gia tăng, các quốc gia thành viên ASEAN tìm cách duy trì đoàn kết và tính trung lập. Tuy nhiên, điều này không hẳn dễ dàng bởi vì ASEAN là một hiệp hội, không có tính ràng buộc pháp lý và không phải là một liên minh, do đó một số nước thành viên có những lựa chọn hoặc định hướng chính trị chiến lược trái ngược nhau.
Vấn đề tiếp theo là giải quyết các cuộc khủng hoảng khu vực, đặc biệt là tình hình bất ổn ở Miến Điện, hiện vẫn chưa được giải quyết. ASEAN cần tiếp tục đề xuất các giải pháp dựa trên đồng thuận cho kiểu khủng hoảng này.
Thách thức thứ tư liên quan đến an ninh năng lượng, cụ thể là đa dạng hóa và bảo đảm các tuyến đường vận chuyển năng lượng. Những biến động chính trị ở Trung Đông, những hoạt động của Mỹ và đồng minh Israel chống lại Iran, eo biển Hormuz bị đóng cửa, đã gây ra những gián đoạn lớn, đặc biệt là xuất khẩu năng lượng và khiến một số quốc gia, bao gồm cả các nước thành viên ASEAN, gặp khó khăn. Mối quan ngại lớn này cũng sẽ được thảo luận tại thượng đỉnh ở Manila.
Thứ năm là thúc đẩy hội nhập kinh tế số. Hiệp định khung về kinh tế số (DEFA) nhằm thống nhất thị trường kỹ thuật số khu vực với mục tiêu đầu tư ít nhất 2.000 tỷ đô la vào thị trường này vào năm 2030. Đây là một hiệp định cực kỳ quan trọng liên quan đến kinh tế số, và yêu cầu các nước thành viên áp dụng một chiến lược chung.
An ninh mạng là vấn đề thứ sáu với yêu cầu xây dựng và triển khai một chính sách chung. Nội dung này đã được thảo luận trong nhiều năm nay, tập trung vào cuộc chiến chống tội phạm xuyên quốc gia, các mạng lưới tội phạm mạng và hoạt động lừa đảo trực tuyến ở Đông Nam Á. Tôi đề cập đến các vụ lừa đảo trực tuyến vì hiện nay, ở một nước như Pháp chẳng hạn, một số lượng đáng kể các cuộc gọi lừa đảo thực sự bắt nguồn từ Đông Nam Á.
Và cuối cùng, việc Đông Timor chính thức gia nhập ASEAN cũng là một nội dung quan trọng. Hội nghị dự kiến sẽ chứng kiến việc phê chuẩn Nghị định thư Cebu, tạo cơ sở để Đông Timor hội nhập với tư cách là thành viên đầy đủ thứ 11 của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á. Đây là sự kiện được mong đợi trong nhiều năm qua.
RFI : Trước những thách thức và những vấn đề được nêu ở trên, Philippines sẽ đóng vai trò như thế nào trong ASEAN và trong các cuộc thảo luận khu vực ?
Laurent Gédéon : Theo thông lệ và phù hợp với Hiến chương ASEAN, quốc gia đảm nhiệm chức chủ tịch luận phiên có trách nhiệm chủ trì và tổ chức các cuộc họp quan trọng của Hiệp hội, bao gồm Hội nghị Cấp cao ASEAN thường niên, Hội đồng Điều phối ASEAN và các cuộc họp cấp bộ trưởng chuyên ngành và quan chức cấp cao.
Bên cạnh đó, quốc gia giữ chức chủ tịch luân phiên cũng đóng vai trò ngoại giao và đại diện quan trọng, thay mặt cho ASEAN trên trường quốc tế và dẫn dắt đối thoại với các đối tác bên ngoài chủ chốt. Chủ tịch ASEAN cũng có trách nhiệm thúc đẩy đồng thuận, tạo điều kiện thống nhất lập trường, duy trì sự hòa hợp giữa các quốc gia thành viên và chịu trách nhiệm xử lý khủng hoảng. Vì vậy, đây không đơn thuần là vai trò mang tính biểu tượng mà còn có ảnh hưởng đến động lực, tiến trình diễn ra sự kiện.
Với tư cách là nước chủ nhà và chủ tịch ASEAN năm 2026, Philippines đóng vai trò lãnh đạo chiến lược và trung gian chủ chốt trong khu vực. Manila có trách nhiệm thúc đẩy việc thực hiện các mục tiêu đề ra tại thượng đỉnh lần thứ 49 bằng cách nỗ lực dung hòa những khó khăn phát sinh từ những khác biệt về quan điểm và lợi ích cũng như sự cạnh tranh giữa các quốc gia thành viên.
Trong bối cảnh tình hình thế giới phức tạp và bất ổn, với nhiều yếu tố địa-chính trị khó lường, Philippines cần phải thận trọng và linh hoạt trong điều hành. Đặc biệt, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ đã định hình lại cục diện, trong khi vị thế chính trị trong nước suy yếu của tổng thống Donald Trump có thể dẫn đến những sáng kiến đối ngoại khó dự đoán, kéo theo những hệ quả đáng kể đối với khu vực. Manila cũng cần thận trọng hơn trong khi Trung Quốc vẫn là một nhân tố quan trọng đối với ASEAN mà không quốc gia thành viên nào có thể bỏ qua. Vấn đề này càng trở nên nhạy cảm khi Philippines đi đầu trong các tranh chấp và cạnh tranh với Bắc Kinh về Biển Đông kể từ đầu những năm 2020.
RFI : Các cuộc đàm phán về Bộ Quy tắc Ứng xử (COC) ở Biển Đông tiếp tục được đưa vào chương trình nghị sự. Liệu tiến trình đàm phán có thể hoàn tất trong năm nay không ? Những trở ngại chính nào vẫn đang cản trở việc thông qua bộ quy tắc này ?
Laurent Gédéon : Theo tôi, mặc dù lộ trình chính thức được thiết lập năm 2023 đặt mục tiêu hoàn thiện Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC) vào năm 2026, nhưng khả năng đạt được một thỏa thuận cuối cùng tại hội nghị thượng đỉnh này là rất khó. Nhiều khả năng, các bên liên quan sẽ chỉ đồng ý về một văn bản mang tính tối thiểu và tránh đề cập đến các vấn đề gây bất đồng và tranh cãi.
Thực tế, có ít nhất bốn trở ngại lớn mang tính cấu trúc, vẫn chưa được giải quyết, đang cản trở tiến trình đạt được một thỏa thuận vững chắc :
Trở ngại thứ nhất liên quan đến bản chất pháp lý và tính ràng buộc của văn bản. ASEAN, đặc biệt là Philippines, chủ trương xây dựng một bộ quy tắc có tính ràng buộc pháp lý dựa trên Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển (UNCLOS). Ngược lại, Bắc Kinh luôn bác bỏ hoàn toàn mọi ràng buộc pháp lý từ bên ngoài hoặc can thiệp về thẩm quyền, tiếp tục bảo vệ các tuyên bố chủ quyền lãnh thổ dựa trên những tiêu chí lịch sử riêng. Có thể thấy là hai bên có lập trường hoàn toàn trái ngược nhau.
Trở ngại thứ hai liên quan đến phạm vi địa lý áp dụng. Cần lưu ý rằng các bên chưa thống nhất về khu vực biển cụ thể thuộc phạm vi điều chỉnh của COC. Khu vực này sẽ bao gồm toàn bộ Biển Đông hay chỉ các vùng không tranh chấp ? Ngoài ra, Bắc Kinh muốn thu hẹp phạm vi áp dụng nhằm bảo vệ các đảo nhân tạo quân sự của họ.
Trở ngại thứ ba liên quan đến vai trò của các cường quốc bên ngoài. Trung Quốc liên tục nhấn mạnh cần phải đưa vào COC những điều khoản cấm các cuộc tập trận chung với các cường quốc ngoài khu vực (ví dụ Hoa Kỳ) nếu không có sự đồng thuận trước của tất cả các bên. Bắc Kinh cũng yêu cầu ưu tiên các doanh nghiệp trong khu vực tham gia khai thác tài nguyên năng lượng. Tuy nhiên, Philippines phản đối những đề xuất này do không muốn từ bỏ chủ quyền và quan hệ đối tác quốc phòng chiến lược (đặc biệt là hiệp ước phòng thủ chung với Washington).
Trở ngại cuối cùng là trình trạng quân sự hóa và các vụ va chạm giữa lực lượng bảo vệ bờ biển Trung Quốc và Philippines tại những khu vực tranh chấp, điển hình là Bãi Cỏ Mây (Second Thomas). Theo tôi, điều này tiếp tục làm suy giảm nghiêm trọng lòng tin và gây khó khăn cho việc đạt được thỏa hiệp giữa các bên.
RFI : RFI Tiếng Việt xin chân thành cảm ơn phó giáo sư địa-chính trị Laurent Gédéon, Đại học Công Giáo Lyon, nhà nghiên cứu tại Viện Đông Á - IAO thuộc Trường Sư phạm Lyon.
Thu Hằng
************************
Thượng đỉnh ASEAN : Philippines huy động gần 20.000 cảnh sát, nghỉ lễ 3 ngày tại Manila
Thu Hằng, RFI, 14/11/2026
Từ ngày 15-17/11/2026, Philippines tổ chức thượng đỉnh ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị liên quan tại Manila. Với chủ đề Cùng nhau định hướng tương lai - Navigating Our Future, Together, nhiệm kỳ chủ tịch ASEAN của Philippines tập trung vào ba ưu tiên : củng cố hòa bình, an ninh khu vực dựa trên đối thoại và luật pháp quốc tế ; thúc đẩy thịnh vượng thông qua hội nhập kinh tế, chuyển đổi số và phát triền bền vững ; trao quyền cho người dân, tăng cường hòa nhập xã hội và bảo vệ nhóm yếu thế.
Philippines chuẩn bị những công đoạn cuối cùng cho thượng đỉnh ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị cấp cao liên quan tại Trung tâm Hội nghị Quốc tế ở Pasay, vùng Manila, Philippines, ngày 11/11/2026. © AP - Aaron Favila
Bên cạnh lãnh đạo các nước ASEAN - Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, trừ Miến Điện, còn có đại diện các nước đối tác Đông Á Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, cũng như Nga, Ấn Độ, Úc, New Zealand. Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres, tổng thống Mỹ Donald Trump, thủ tướng Canada Mark Carney đã xác nhận tham dự. Tổng thống Brazil Lula da Silva thăm chính thức Philippines ngày 14-15/11 trước khi dự thượng đỉnh ASEAN.
Khu vực Trung Tâm Hội Nghị Quốc tế Philippines (PICC), nơi tổ chức sự kiện, được thiết lập vùng hạn chế lưu thông, theo giải thích của ông Victor Nuñez, Cơ quan Phát triển Đô thị Metro Manila : "Với hơn 20 nhà lãnh đạo thế giới tham dự, trách nhiệm hàng đầu của chúng ta với tư cách là nước chủ nhà là bảo đảm an ninh cho các đại biểu ASEAN. Đường sẽ không bị đóng nhưng "Khu vực loại trừ an ninh" (Security Exclusion Zones) được thiết lập tại những tuyến đường quanh Trung tâm Hội nghị Quốc tế Philippines".
Người dân vùng Manila được nghỉ lễ ba ngày (16-18/11) nhằm giảm ùn tắc giao thông. Hoạt động hàng không tại Manila cũng bị ảnh hưởng trong thời gian diễn ra sự kiện. Hơn 2.500 phóng viên đăng ký đưa tin, cao hơn số liệu dự tính. Thượng đỉnh ASEAN là "cơ hội vàng" để giới thiệu Philippines với quốc tế, theo thông điệp được ông Victor Nuñez gửi tới người dân vùng Manila : "Người Philippines chúng ta vốn nổi tiếng vô cùng hiếu khách. Hy vọng quý vị hiểu rằng việc đăng cai Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 là một đặc quyền, một cơ hội không thường xuyên có được".
Cảnh sát Quốc gia Philippines (PNP) cho biết gần 20.000 nhân viên được triển khai để bảo đảm an ninh cho nguyên thủ quốc gia, các đoàn đại biểu, các địa điểm tổ chức hội nghị, khách sạn và các tuyến đường di chuyển.
Thu Hằng