Trong bối cảnh trật tự quốc tế tiếp tục biến động từ khi cuộc chiến tại Ukraine bùng nổ, cuộc xung đột tại Iran đang nổi lên như một điểm nóng mới, góp phần làm gia tăng đối đầu giữa hai thế lực : Các nước phương Tây và nhóm các quốc gia có xu hướng thách thức trật tự do phương Tây dẫn dắt mà đi đầu là Nga và Trung Quốc. Theo nhiều phân tích chiến lược, cuộc chiến mới ở Trung Đông vô hình trung củng cố vị thế cho các đối thủ của phương Tây.

Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị (giữa), thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergey Ryabkov (trái) và thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazeem Gharibabadi, trước cuộc họp về hạt nhân tại Bắc Kinh, Trung Quốc, ngày 14/03/2025. © Pool Photo via AP

Giới quan sát dễ dàng nhận thấy, cuộc xung đột tại Iran, đặc biệt tại eo biển chiến lược Hormuz, tuyến hàng hải trọng yếu của năng lượng toàn cầu, đã nhanh chóng vượt khỏi phạm vi khu vực. Các cuộc tấn công của Iran vào những mục tiêu liên quan đến các nước vùng Vịnh đã làm đảo lộn những nỗ lực hòa giải trong khu vực. Trong những năm gần đây, một số quốc gia như Saudi Arabia đã cố gắng bình thường hóa quan hệ với Tehran. Tuy nhiên, chiến sự mới đã phá vỡ phần lớn tiến trình này.

Trong bối cảnh đó, các cường quốc như Nga và Trung Quốc, hai đối thủ chính của Hoa Kỳ cũng như thế giới phương Tây, lại nhìn nhận cuộc xung đột không chỉ là một rủi ro mà còn là cơ hội địa chính trị để làm suy yếu ảnh hưởng của Mỹ và phương Tây.

Trong giai đoạn đàm phán dẫn đến thỏa thuận hạt nhân năm 2015, Moskva không cản trở nỗ lực của Mỹ và Châu Âu nhằm kiểm soát chương trình hạt nhân Iran. Nhưng trong bối cảnh xung đột hiện nay, Nga đã thay đổi cách tiếp cận.

Chính quyền của Vladimir Putin tăng cường chia sẻ thông tin tình báo và hợp tác quân sự với Tehran. Gần đây báo chí phương Tây đưa tin, Nga thậm chí cung cấp hình ảnh trinh sát giúp Iran xác định chính xác các mục tiêu quân sự của Mỹ trong khu vực. Ngoài ra, Moskva còn chuyển giao các kinh nghiệm cải tiến công nghệ liên quan đến drone Shahed, loại vũ khí từng được Iran cung cấp cho Nga sử dụng trong cuộc chiến tại Ukraine.

Theo giới phân tích, Nga đang tận dụng cuộc chiến theo nhiều cách : Làm phân tán sự chú ý của phương Tây khỏi chiến sự tại Ukraine. Tiêu hao nguồn lực phòng không của Mỹ và Châu Âu tại Trung Đông hạn chế nguồn lực hỗ trợ cho Kiev. Có thêm nguồn thu khi trừng phạt đối với dầu mỏ Nga được nới lỏng để ổn định thị trường năng lượng thế giới.

Quan trọng hơn, nếu chế độ Iran tồn tại sau chiến tranh, Nga sẽ tiếp tục duy trì ảnh hưởng chiến lược tại Trung Đông – khu vực mà họ đã mất một phần vị thế sau sự suy yếu của các đồng minh như Bachar al‑Assad ở Syria.

Về phần Trung Quốc, theo phân tích của nhật báo Le Figaro, Bắc Kinh kín đáo tận dụng cuộc chiến tranh tại Iran để có được những lợi thế chiến lược nhất định. Trung Quốc vốn là đối tác thương mại lớn nhất của Iran và từng nhập khẩu phần lớn dầu mỏ từ nước này. Dù chiến tranh gây bất ổn cho thị trường năng lượng toàn cầu, nó lại mang đến một lợi ích khác cho Bắc Kinh : sự chú ý chiến lược của Washington bị phân tán. Khi Mỹ tập trung vào Trung Đông, áp lực của họ đối với vấn đề Đài Loan hay chiến lược Châu Á Thái bình Dương sẽ giảm bớt, cho phép Trung Quốc có thêm không gian hành động trong khu vực Châu Á.

Dù còn nhiều khác biệt lợi ích, Nga và Trung Quốc đều có chung một mục tiêu chiến lược : làm suy yếu ảnh hưởng của Mỹ và làm phân rã sự đoàn kết của phương Tây. Cả hai nước dường như đang áp dụng câu nói nổi tiếng của Napoléon Bonaparte : "Đừng bao giờ ngăn cản kẻ thù khi họ đang mắc sai lầm".

Chiến tranh Iran tạo cơ hội cho Moskva và Bắc Kinh : gia tăng hợp tác chiến lược, thách thức vai trò lãnh đạo toàn cầu của Mỹ, và từng bước điều chỉnh trật tự quốc tế theo hướng có lợi cho họ.

Những yếu tố khiến phương Tây suy yếu

Bên cạnh các yếu tố địa chính trị, cách xử lý chiến tranh Iran của Donald Trump cũng bị nhiều nhà quan sát đánh giá là thiếu nhất quán. Các quyết định thay đổi liên tục, chính sách mơ hồ và các thông điệp trái chiều từ Washington đã tạo thêm cơ hội tuyên truyền cho các đối thủ của phương Tây.

Trong khi đó, nội bộ Châu Âu cũng xuất hiện những tranh cãi về cách ứng xử với Trung Quốc và Mỹ. Điều này càng khiến trục Trung Quốc – Nga – Iran nhận thấy cơ hội mở rộng ảnh hưởng khi các đối thủ phương Tây đang phân tán và bất đồng. Một số nhà ngoại giao Châu Âu cảnh báo rằng sự chia rẽ này đang tạo điều kiện để các đối thủ của phương Tây tận dụng khoảng trống quyền lực và gia tăng ảnh hưởng.

Vì thế mà cuộc chiến Iran, trong bối cảnh rộng hơn của các cuộc khủng hoảng toàn cầu, đang trở thành một phép thử mới đối với trật tự quốc tế hiện tại.

Anh Vũ