Tổng thống Mỹ Donald Trump đến Nhật Bản hôm nay, 27/10/2025, trong bối cảnh Washington và Bắc Kinh tìm cách đúc kết nhanh chóng một thỏa thuận đình chiến thương mại, trước cuộc gặp dự kiến Trump - Tập Cận Bình tại Hàn Quốc ngày 30/10. Chiến lược của Mỹ với Đài Loan là chủ đề ít được nhắc đến, nhưng đè nặng lên quan hệ Mỹ - Nhật. Ngày 25/10, ngoại trưởng Mỹ lên tiếng trấn an : Washington "không bỏ rơi" Đài Loan để đổi lấy một thỏa thuận thương mại với Bắc Kinh.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (P) bắt tay chủ tịch tổng giám đốc Ngụy Triết Gia (Che - Chia Wei), tập đoàn chip bán dẫn Đài Loan TSMC, tại Nhà Trắng, Washington, ngày 3/3/2025. © AP Photos / Pool

An ninh Đài Loan, "lo ngại lớn nhất" của Nhật Bản

Trước vòng công du Châu Á của tổng thống Donald Trump, báo Mỹ Washington Post có bài "Trump is visiting Japan. The most crucial issue is below the radar" (Chuyến đi Nhật của Trump : Vấn đề hệ trọng nhất nhưng ít được chú ý), nhấn mạnh đến lo ngại có thể là lớn nhất của chính quyền của tân thủ tướng Sanae Takaichi, cam kết của Mỹ bảo vệ Đài Loan. Washington Post lưu ý cần quan sát xem liệu tân thủ tướng Takaichi có nêu bật vấn đề này với tổng thống Mỹ hay không.

Đối với Nhật Bản, Đài Loan là "chìa khóa" cho thế trận quốc phòng mới đề kháng Trung Quốc, nhưng có hàng loạt dấu hiệu cho thấy tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ thứ hai giảm bớt hậu thuẫn với Đài Loan.

Hàng loạt tín hiệu bất lợi cho Đài Bắc và chiến dịch truyền thông ve vãn MAGA

Hồi tháng 6/2025, một cuộc họp dự kiến, giữa các quan chức quốc phòng Mỹ - Đài bị hoãn lại. Tổng thống Trump đóng băng gói viện trợ quân sự 400 triệu đô la cho Đài Loan, không sử dụng quyền hạn của mình để cung cấp khoảng viện trợ quân sự hàng năm 1 tỷ đô la cho Đài Loan, và không ủng hộ việc tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức đến Mỹ. Trump cũng giảm nhẹ các biện pháp hạn chế xuất khẩu mặt hàng chiến lược vi mạch bán dẫn sang Trung Quốc, được xác lập dưới thời Biden, dường như để đạt được một thỏa thuận thương mại với Trung Quốc.

Tổng thống Trump để ngỏ khả năng Đài Loan có thể sẽ nằm trong nội dung được thảo luận dự kiến với lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình. Báo Nhật Japan Times, trong bài "Đài Loan thu hút những người có ảnh hưởng của MAGA để được Trump chú ý", ghi nhận những dấu hiệu khác thường về việc "tổng thống Đài Loan và các quan chức cấp cao của ông đã tăng cường trả lời phỏng vấn" các nền tảng thuộc MAGA (Make America Great Again), tức phong trào chính trị có ảnh hưởng lớn nhất trong giới ủng hộ tổng thống Trump. Theo kinh tế gia Adam Farrar, của Bloomberg Economics, chiến dịch truyền thông dồn dập nói trên của tổng thống Đài Loan thể hiện "nỗi lo sợ gia tăng" ở Đài Loan.

Vì sao đồng minh Châu Á của Mỹ lo ngại ?

Viện Pháp về Quan hệ Quốc tế (Ifri) trước vòng công du Châu Á của tổng thống Mỹ giới thiệu bài tổng hợp đáng chú ý về chủ đề "États - Unis/Taïwan : le temps de la confusion stratégique" (tạm dịch là "Mỹ - Đài Loan : thời kỳ của sự hỗn độn về chiến lược"), của nhà nghiên cứu Charles - Emmanuel Detry. Theo nhà nghiên cứu của Viện Ifri, "hỗn độn về chiến lược" (confusion stratégique) là đặc trưng trong chính sách của tổng thống Mỹ hiện nay đối với Đài Loan thay vì chính sách "mơ hồ về chiến lược" (ambiguïté stratégique), được tính toán kỹ lưỡng, vốn là trụ cột trong chính sách của Mỹ với Đài Loan từ nửa thế kỷ nay.

Chính sách "Mơ hồ về chiến lược", được tính toán kỹ lưỡng, là gì ?

Kể từ khi Chiến tranh Lạnh bắt đầu, Đài Loan đã là trụ cột trong lập trường của Mỹ trong thế đối đầu với nước Trung Quốc Cộng sản. Sau khi công nhận Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và từ bỏ việc công nhận chính quyền Đài Loan vào năm 1979, Washington vẫn duy trì quan hệ nhiều mặt với Đài Loan. Đạo luật Quan hệ Đài Loan, được thông Quốc Hội Mỹ thông qua cùng năm 1979, buộc Washington phải cung cấp cho Đài Loan phương tiện để tự vệ và duy trì các mối quan hệ "không chính thức", chẳng hạn như qua Viện Mỹ tại Đài Loan, thường được coi như sứ quán không chính thức của Mỹ tại hòn đảo.

Chính sách của Washington là nền tảng của học thuyết gọi là "Mơ hồ về chiến lược", tức không cam kết rõ Mỹ có can thiệp quân sự để bảo vệ Đài Loan hay không. Gọi là "Mơ hồ về chiến lược", nhưng thực ra chính sách này được tính toán kỹ lưỡng để răn đe mọi tham vọng tấn công hòn đảo của Hoa Lục, cũng như ngăn chặn Đài Loan tuyên bố độc lập. Bảo vệ Đài Loan là một phần của "Pax Americana", sau năm 1945, theo đó nước Mỹ đứng ra đảm nhiệm hòa bình và an ninh trên quy mô toàn cầu, cùng lúc với việc cổ vũ cho các giá trị tự do, dân chủ.

Trong nhiệm kỳ Trump I, học thuyết "Mơ hồ về chiến lược" của Mỹ với Đài Loan đã chao đảo, với việc Donald Trump là tổng thống Mỹ đầu tiên nói chuyện trực tiếp với tổng thống Đài Loan Thái Anh Văn. Trump nhiệm kỳ I tỏ ra tăng cường ủng hộ Đài Loan, nhưng xuất phát từ áp lực của phe Cộng Hòa truyền thống và các tính toán lợi ích, hơn là dựa trên một chiến lược ổn định, bài bản.

Theo nhà nghiên cứu Viện Ifri, trong nhiệm kỳ II của tổng thống Trump, lập trường chống đánh xuôi kèn thổi ngược với Đài Loan thể hiện rõ hơn hẳn so với nhiệm kỳ trước. Tổng thống Mỹ có những câu nói mập mờ như Trung Quốc không thể đánh Đài Loan, khi ông còn làm tổng thống, một diễn đạt để ngỏ khả năng Đài Loan có thể không được Mỹ bảo vệ khi Trump không còn đó. Theo nhà nghiên cứu Viện Ifri, sự "hỗn độn về chiến lược", của tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ II, cho thấy "sự kết thúc của một thời kỳ dài, khi sự thống trị của Mỹ trong trật tự thế giới hậu Chiến tranh Lạnh là không thể tranh cãi".

"Hỗn độn về chiến lược" của chính quyền Trump II và các hệ quả với Đài Loan

Kể từ khi ông Trump trở lại nắm quyền, đồng thuận lưỡng đảng Mỹ về Đài Loan bị sói mòn, chủ nghĩa dân túy – dân tộc chủ nghĩa trỗi dậy mạnh mẽ tại Mỹ làm suy giảm mạnh các cam kết quốc tế của Washington, hành xử hướng đến lợi ích theo quan điểm thuận mua vừa bán trong quan hệ với đồng minh khiến các hậu thuẫn vốn được coi là vững chắc của Mỹ cho Đài Bắc giờ đây được coi là khó tiêu liệu.

Phó tổng thống J.D. Vance, với quan điểm dân tộc chủ nghĩa, hoài nghi các liên minh quốc tế, và là người có thể ra tranh cử tổng thống nhiệm kỳ tới, tỏ ra ngần ngại về khả năng Mỹ can thiệp quân sự để bảo vệ Đài Loan. Thứ trưởng Quốc Phòng Elbridge Colby, phụ trách chính sách của bộ Quốc Phòng, cũng để ngỏ lập trường rất bất lợi cho Đài Loan, khi đòi hỏi Đài Bắc phải tăng chi lên 10% GDP cho quốc phòng, điều bất khả.

Nhà nghiên cứu Viện Ifri nhấn mạnh : Cho dù khó có khả năng chính quyền Trump chính thức bỏ rơi Đài Loan, nhưng sự "hỗn độn chiến lược" này có thể phát đi những tín hiệu khiến một số thế lực trong nội bộ chính quyền Trung Quốc sử dụng để phát động một cuộc phiêu lưu quân sự chống Đài Loan. Nước Mỹ và các đồng minh có thể can thiệp, và Bắc Kinh không thể thôn tính được hòn đảo, nhưng ngay cả như vậy, thảm họa đã xảy ra. "Sự hỗn độn chiến lược" từ Washington cũng mang lại lợi thế cho Bắc Kinh trong các chiến dịch chiến tranh tâm lý, gây bất ổn nội bộ Đài Loan. 

Ba viễn cảnh của thế giới và thái độ của chính quyền Trump II với Đài Loan

(theo nhà nghiên cứu Charles - Emmanuel Detry, Ifri)

Để có thể hiểu rõ hơn chính sách với Đài Loan của chính quyền Trump II, cần đặt chính sách này trong những cách hình dung về trật tự thế giới trong tương lai, hay các viễn cảnh về thế giới, của phe cánh cầm quyền tại Mỹ. Theo nhà nghiên cứu Charles - Emmanuel Detry, giới quan sát hiện nay chú ý đến ba viễn cảnh chính.

Viễn cảnh thứ nhất : Hợp tác với Nga để chế ngự Trung Quốc

Viễn cảnh này còn được gọi là giả thuyết "Nixon đảo ngược" (Reverse Nixon). Theo giả thuyết này, Trump đang tìm cách lặp lại "chiến lược của Nixon" (với chuyến đi của tổng thống Mỹ Richard Nixon gặp Mao Trạch Đông năm 1972), nhưng theo chiều ngược lại. Lần này là xích lại với Nga để hy vọng kiềm chế Trung Quốc. Tuy nhiên, hoàn toàn khác với thời kỳ Trung - Xô chia rẽ, Moskva và Bắc Kinh ngày nay duy trì mối quan hệ đối tác "không giới hạn". Liên Minh Mỹ - Nga khó thành hiện thực. Quan hệ gần gũi Trump – Putin chủ yếu thiên về "ý thức hệ", khi cả hai cùng theo đuổi "chủ nghĩa dân tộc độc đoán dựa vào đạo Thiên Chúa" (christianisme nationaliste), "chủ nghĩa dân túy cổ vũ cho sự lãnh đạo của giới tài phiệt" (populisme ploutocratique) và quan điểm "kẻ mạnh thống trị xã hội" (morale de Clliclès). Sự gần gũi của Trump và Putin không dựa trên "một học thuyết về cân bằng thế lực toàn cầu", khác hẳn với thời nước Mỹ chống cộng của Nixon bắt tay với Trung Quốc cộng sản, khi hai chính quyền có ý thức hệ khác nhau thiết lập hợp tác đôi bên cùng có lợi.

Viễn cảnh thứ hai : Hướng đến một thỏa hiệp Mỹ - Trung – Nga thống trị thế giới

Theo kịch bản này, "ba hoàng đế" Tập Cận Bình, Trump và Putin ngầm thỏa thuận chia vùng ảnh hưởng, để thống trị thế giới. Tổng thống Mỹ nhiều lần bày tỏ tham vọng lãnh thổ với Canada, đảo Groenland (Đan Mạch), kênh đào Panama. Sự xa lạ của Donald Trump với mọi tư tưởng "đoàn kết giữa các dân tộc tự do", cùng nguyên tắc hành xử tiền trao cháo múc, cổ vũ cho "chủ nghĩa tư bản hoang dã" (capitalisme prédateur) thuận với viễn cảnh này. Câu hỏi đặt ra : nếu đi theo con đường này, phải chăng Trump sẽ hy sinh Đài Loan để đánh đổi lấy những cái lợi khác từ Bắc Kinh ? Theo tác giả, trên thực tế, không đại cường nào trong cả ba có đủ phương tiện kinh tế hoặc dân số để áp đặt một trật tự thế giới như vậy.

Viễn cảnh thứ ba : Hướng đến một thế giới "hỗn loạn"

Theo viễn cảnh này, chính sách của Mỹ trở nên khó lường, được dẫn dắt bởi những tính toán tức thời hơn là một tầm nhìn dài hạn. Trump không thiết lập một thế cân bằng toàn cầu mới, mà đang làm trầm trọng thêm xu thế hỗn loạn, bằng cách từ bỏ những trách nhiệm truyền thống của Mỹ bảo đảm an ninh tại châu Âu và Châu Á. Trong bối cảnh này, bảo vệ Đài Loan không còn là một trụ cột chiến lược của Mỹ, với một học thuyết rõ ràng. Đài Loan hiện tại "chưa bị bỏ rơi hoàn toàn", nhưng về nhiều mặt chỉ là một lá bài, được sử dụng tùy theo ý muốn của tổng thống Trump. Tác giả nhấn mạnh : không có gì chắc chắn là sau nhiệm kỳ Donald Trump, quan hệ Mỹ - Đài có thể trở lại như trước, khi mà Donald Trump là "triệu chứng nhiều hơn là nguyên nhân của sự tan nát của nền dân chủ Mỹ". Vì vậy, "cần nhìn nhận ngay từ bây giờ sự đứt đoạn" trong chính sách của Mỹ với Đài Loan. Từ chính sách "mơ hồ chiến lược", được cân nhắc kỹ lưỡng, giúp ngăn ngừa Trung Quốc tấn công Đài Loan, phe cánh cầm quyền tại Mỹ đang chuyển sang trạng thái trống đánh xuôi kèn thổi ngược về chính sách, điều mà tác giả gọi là sự "hỗn độn chiến lược", khiến nguy cơ Trung Quốc đánh Đài Loan gia tăng. Đây là nội dung chính bài khảo cứu của chuyên gia Viện Ifri.

Trọng Thành