Qua việc việc áp thuế "đối ứng" nhắm vào hàng chục quốc gia kể từ ngày 07/08/2025, Hoa Kỳ, nền kinh tế lớn nhất thế giới, đang có bước chuyển mạnh mẽ sang chủ nghĩa bảo hộ mậu dịch, thế nhưng ở những nơi khác trên thế giới, thương mại đang ngày càng mang tính khu vực hóa. 

Hàng hóa ách tắc tại cảng container Thượng Hải sau khi tổng thống Mỹ ban bố chính sách tăng thuế hải quan đến 145% với hàng Trung Quốc. Ảnh chụp ngày 20/04/2025. AP

Sau khi giành chiến thắng trong cuộc đối đầu với Liên Hiệp Châu Âu (EU), với kết quả là khối 27 nước đã chấp nhận mức thuế 15% đối với hàng xuất khẩu sang Hoa Kỳ mà không có bất kỳ sự trả đũa nào, tổng thống Mỹ hiện đang ở vị thế vững chắc để mở rộng chính sách bảo hộ mậu dịch của ông sang phần còn lại của thế giới.  

Một bức tường thuế chưa từng có, như nhận xét của nhật báo Pháp Le Monde hôm nay. Như vậy là kể từ nay, hình thành một bức tường thuế chưa từng có kể từ những năm 1930 : Thuế hải quan của cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới, vốn ở mức trung bình 2,5% trước khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng, sẽ tăng lên trung bình khoảng 17%. Cuộc tấn công này sẽ có những tác động đến thương mại toàn cầu. Le Monde trích lời giáo sư Kinh tế Công nghiệp Sébastien Jean : "Hoa Kỳ tấn công mạnh vào Trung Quốc vì đó là kẻ thù chính. Đối với phần còn lại của thế giới, họ áp dụng chủ nghĩa bảo hộ đồng nhất bằng cách đe dọa những nước nào có ý định trả đũa".

Chính sách của Donald Trump phá vỡ một nguyên tắc bất khả xâm phạm, đó là không phân biệt đối xử về thuế quan (mỗi quốc gia thành viên áp dụng cùng một mức thuế hải quan cho các thành viên khác, không thiên vị). Đây chính là một trong những nền tảng của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), đã góp phần vào sự phát triển của mậu dịch toàn cầu trong những năm qua. Tổng giá trị các trao đổi thương mại thế giới đã tăng gấp 5 lần kể từ năm 1980.  

Cú sốc hải quan này, kết hợp với các cú sốc đại dịch Covid-19 và chiến tranh Ukraina, đang buộc các công ty phải xây dựng chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp. Nhưng các tập đoàn đa quốc gia có một lợi thế: Họ có phương tiện để điều chỉnh chuỗi cung ứng của mình theo các loại thuế mới và đa dạng này nhờ các nhà máy của họ trên khắp thế giới.  

Khu vực hóa nền kinh tế 

Trong khi Hoa Kỳ dựng các hàng rào thuế quan, nhiều quốc gia khác đang gia tăng các hiệp định thương mại. Le Monde trích lời kinh tế gia Pierre-Olivier Gourinchas, Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF, khi ông giải thích tại Đại học Oxford vào tháng 2 : "Các nước mới nổi đã trở thành những nhân tố chủ chốt trong nền kinh tế toàn cầu. Trong khi các nền kinh tế phát triển ngày càng thu mình lại, các thị trường mới nổi càng có lợi ích trong việc chống lại sự phân mảnh của nền kinh tế toàn cầu".

Ấn Độ đã nối lại đàm phán với New Zealand và Liên Hiệp Châu Âu, trong khi các nước thành viên của Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP), quy tụ 12 nền kinh tế năng động nhất thế giới (trong đó có Việt Nam), đã mở các cuộc thảo luận với những nước thuộc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEAN và với Liên Hiệp Châu Âu.

Như vậy là thay thế cho quá trình toàn cầu hóa ngày hôm qua, dưới tác động của thuế quan Mỹ, một quá trình khu vực hóa kinh tế đang dần hiện ra, với việc gia tăng ký kết các thỏa thuận giữa các quốc gia có cùng chính sách và có các thị trường, địa điểm sản xuất gần nhau.

Trên trang mạng L’Opinion của Pháp vào tháng 6 vừa qua, bà Isabelle Méjean, kinh tế gia thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Kinh tế (CEPR) phân tích: "Xu hướng khu vực hóa thương mại quốc tế sẽ mạnh mẽ hơn và tập trung xung quanh ba trung tâm chính : Châu Á - Thái Bình Dương, Châu Âu và Hoa Kỳ". Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản (chiếm 20% thương mại toàn cầu) đang thảo luận về một hiệp định thương mại tự do. Liên Hiệp Châu Âu có thể sẽ tăng cường hội nhập bằng cách thống nhất thị trường vốn, đồng thời đang nỗ lực tiếp tục mở ra các thị trường mới, thông qua việc ký kết các hiệp định thương mại tự do. 

Thanh Phương

Nguồn : RFI, 02/08/2025