Tiêu điểm
Phân tích
Tuần rồi, The Diplomat – tờ báo của Mỹ chuyên về khu vực Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương – có hai bài đáng chú ý.
Bài thứ nhất của Khang Vu, giải thích vì sao Việt Nam tiếp tục duy trì chính sách ngoại giao cây tre dù có những dấu hiệu cho thấy, sau phía Đông, Việt Nam bị vây cả ở phía Tây và phía Nam bằng những căn cứ mà Trung Quốc đã xây dựng ở Cambodia và Lào (Why China’s Training Center in Laos Will Not Change Vietnam’s Non-Aligned Foreign Policy).
Bài thứ hai của Alexandru Filip, khuyến cáo phương Tây, nếu muốn kiềm chế Trung Quốc, nên thắt chặt quan hệ với các quốc gia Đông Nam Á (In Confronting China, the West Needs Partners in Southeast Asia).
Trung tâm Hỗ trợ và Huấn luyện Liên hợp cùng Học viện Hàng không Hữu nghị Trung - Lào tọa lạc tại sân bay Ban Keun, cách thủ đô Vientiane khoảng 50 km về phía bắc.
Trong bài thứ nhất, Khang Vu xác định, việc Trung Quốc xây dựng và sử dụng căn Cứ Không Quân Ban Keun ở Lào và căn cứ Hải Quân Ream ở Cambodia là một thử thách đối với Việt Nam. Thử thách ấy không đơn thuần là chuyện Trung Quốc mở rộng phạm vi kiểm soát cả trên biển lẫn trên không ở Đông Dương và vịnh Thái Lan mà là chạm tới "trật tự Đông Dương". Năm 1991, có 19 quốc gia ký Hiệp Định Hòa Bình Paris để xác định giải pháp chính trị toàn diện cho cuộc xung đột Cambodia.
Hiệp định vừa kể chính thức kết thúc chiến tranh Đông Dương lần thứ ba (1975-1991) và mở ra một kỷ nguyên mới về hòa bình, ổn định cho Cambodia nói riêng cũng như toàn bộ khu vực Đông Dương. Từ đó, cả Việt Nam lẫn Trung Quốc đều tránh áp đặt, chi phối những vấn đề liên quan đến nội trị cũng như đặt căn cứ quân sự ở Lào và Cambodia. Thế rồi, Trung Quốc hỗ trợ Cambodia và Lào xây dựng căn cứ quân sự. "Trật tự Đông Dương" bị thách thức. Liệu Trung Quốc có lôi kéo Lào và Cambodia gây sức ép lên Việt Nam từ phía Tây ?
Trước đây, Việt Nam từng liên kết với Liên Xô và mâu thuẫn khi ấy giữa hai đại cường (Liên Xô, Trung Quốc) đã khiến Trung Quốc quyết định trừng phạt Việt Nam. Vào lúc này, có cường quốc nào đủ khả năng để giúp Việt Nam đối phó với Trung Quốc trên đất liền ở khu vực Đông Dương ? Nếu không khéo, Việt Nam có thể khiến Trung Quốc gia tăng sự hiện diện quân sự quanh các hướng của biên giới. Theo Khang Vu, giải pháp tối ưu mà Việt Nam có thể chọn là hòa hiếu với cả Trung Quốc, Lào, Cambodia.
Việt Nam có thể dùng những thỏa thuận đã đạt được với Lào và Cambodia, yêu cầu cả hai minh bạch về quy mô hiện diện của Trung Quốc, không để những căn cứ Trung Quốc hỗ trợ xây dựng thành căn cứ độc quyền thời chiến. Việt Nam cũng có thể pha loãng ảnh hưởng của Trung Quốc trong khu vực bằng cách ủng hộ sự hiện diện đa phương của Mỹ, Nhật, Úc, Ấn…
Bản đồ khu vực Đông Nam Á. (Hình minh họa : Pexels)
Ở bài thứ hai, Alexandru Filip nhấn mạnh, Mỹ và Châu Âu không thể tái công nghiệp hóa và cân bằng quan hệ thương mại với Trung Quốc nếu thiếu sự hợp tác chặt chẽ với các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Đến giờ, ASEAN vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc và ngược lại. Dù muốn hay không thì các quốc gia Đông Nam Á cũng phải duy trì quan hệ kinh tế với Trung Quốc, họ phụ thuộc vào nguồn hàng hóa trung gian từ Trung Quốc để vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu và thiếu lựa chọn để thay thế.
Do chính sách (trợ cấp, đầu tư theo định hướng để duy trì mức tăng trưởng là 5%, tiêu dùng nội dịa suy giảm, khủng hoảng nhân khẩu học) Trung Quốc đang mất cân bằng nghiêm trọng về thương mại và sử dụng thặng dư thương mại cùng các thể chế song song (BRI, AIIB, Quỹ Con đường Tơ lụa) làm đòn bẩy kinh tế-chính trị đối với các lân bang.
Trong bối cảnh như thế, Filip đề nghị EU nên gia nhập Hiệp định CPTPP để thúc đẩy kết nối thị trường giữa phương Tây và Đông Nam Á. Mỹ – vốn là thị trường xuất cảng lớn nhất của ASEAN – nên phát triển các chính sách, từng bước thay thế vai trò cung cấp hàng hóa trung gian của Trung Quốc, hỗ trợ ASEAN phát triển độc lập. Filip cảnh báo, ở Châu Á, số quốc gia sẵn sàng hợp tác với phương Tây không nhiều. Nếu không chủ động tạo lối thoát kinh tế cho ASEAN, phương Tây sẽ vô tình phá hỏng các lợi ích cốt lõi của chính mình trong cuộc cạnh tranh với Trung Quốc.
***
Nhìn một cách tổng quát, Việt Nam đang trong tình cảnh ngặt nghèo. Để tự chủ, phải khôn ngoan, vừa tránh được bẫy, vừa có thể tối ưu hóa quan hệ với phương Tây cả về kinh tế, công nghệ lẫn quốc phòng, gia tăng mức độ tự cường. Tuy nhiên trong quan hệ với phương Tây, dân chủ và nhân quyền lại là những khía cạnh không thể xuê xoa. Chưa rõ cây tre uốn éo thế nào !
Trân Văn
Nguồn : Người Việt, 15/10/2026