Trong một thế giới đầy biến động với những thách thức mới về an ninh khu vực và cạnh tranh chiến lược, quá khứ không thể bị xóa bỏ, nhưng cũng không nên trở thành rào cản vĩnh viễn cho tương lai.

Quyền Bộ trưởng Bộ Hải quân Mỹ Hùng Cao gặp Tổng bí thư-Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hà Nội, ngày 22/06/2026 Ảnh : TTXVN

Trong cuộc phỏng vấn trên Fox News (1) hôm 28/06, sau chuyến thăm Việt Nam gần đây, Quyền Bộ trưởng Hải quân Hoa Kỳ Hung Cao đã chia sẻ một nhận định đáng suy ngẫm :

"Tôi đã đối mặt kẻ thù của cha mình, và đã đến lúc cần hàn gắn. Chuyện đã qua 51 năm và giờ đây chúng ta cần tiến về phía trước".

Đó là một phát biểu chân thành, vừa phản ánh hành trình cá nhân của một người Mỹ gốc Việt có cha từng phục vụ trong chế độ Việt Nam Cộng hòa, vừa thể hiện tinh thần quan hệ Việt–Mỹ đương đại : từ cựu thù trở thành đối tác. Nhưng đằng sau câu nói ấy là một câu hỏi lớn hơn : Làm thế nào để thực sự chữa lành những vết thương của quá khứ ? 

Nói rằng "đã đến lúc hàn gắn" thì không khó, nhưng biến lời nói đó thành hiện thực lại là điều phức tạp hơn nhiều.

Hòa giải giữa chính phủ và hòa giải giữa con người

Trong hơn ba thập niên qua, quan hệ Hoa Kỳ – Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể : từ bình thường hóa ngoại giao đến đối tác chiến lược toàn diện hợp tác sâu rộng trên nhiều lĩnh vực. Ở cấp độ nhà nước, tiến trình hòa giải diễn ra nhanh hơn nhiều người từng dự đoán. Tuy nhiên, hòa giải giữa các chính phủ không đồng nghĩa với hòa giải giữa con người.

Nửa thế kỷ sau chiến tranh, hàng triệu người Việt vẫn mang trong mình những ký ức rất khác nhau về cùng một biến cố lịch sử. Với người này, lá cờ đỏ là biểu tượng của độc lập và thống nhất ; với người khác, lá cờ vàng là ký ức về một quê hương đã mất. Với nhiều gia đình, chiến tranh chưa bao giờ thực sự kết thúc, bởi những mất mát vẫn còn âm ỉ qua nhiều thế hệ.

Thừa nhận ký ức : Điều kiện đầu tiên của chữa lành

Chữa lành không thể bắt đầu bằng lời kêu gọi "gác lại quá khứ", bởi lẽ không ai có thể gác lại một quá khứ mà mình chưa từng có cơ hội kể lại, không ai có thể chữa lành một vết thương mà sự tồn tại của nó chưa được thừa nhận.

Lịch sử nhiều quốc gia cho thấy : hòa giải bền vững không bắt nguồn từ sự lãng quên, mà từ sự thừa nhận. Nam Phi không khép lại thời kỳ Apartheid bằng cách xóa bỏ ký ức, mà thông qua Ủy ban Sự thật và Hòa giải. Bắc Ireland cũng không vượt qua xung đột chỉ bằng thỏa thuận chính trị, mà bằng nhiều năm đối thoại kiên trì giữa những cộng đồng từng đứng ở hai phía đối nghịch.

Điểm chung của các tiến trình đó là một nguyên tắc đơn giản : Hòa giải không đòi hỏi mọi người phải có cùng một ký ức, mà đòi hỏi phải thừa nhận rằng ký ức của người khác cũng có quyền tồn tại.

Đối thoại trong sự tôn trọng 

Tại Việt Nam, quá trình này vẫn đang ở những bước đầu. 

Trong nhiều năm, diễn ngôn chính thức chủ yếu nhấn mạnh chiến thắng và thống nhất, trong khi một bộ phận lớn người Việt hải ngoại vẫn gìn giữ ký ức về mất mát và ly tán. Hai dòng ký ức ấy tồn tại song song nhưng hiếm khi gặp nhau trong một không gian đối thoại thực sự. Một phần nguyên nhân nằm ở việc thiếu những không gian đủ tin cậy để các ký ức khác biệt được trình bày mà không bị quy chụp hay loại trừ. 

Khi ký ức trở thành vấn đề chính trị nhạy cảm, khả năng đối thoại tự nhiên bị thu hẹp. Vì vậy, điều cần thiết hôm nay không phải là yêu cầu một bên quên đi ký ức của mình, mà là tạo ra những không gian nơi các ký ức khác nhau có thể được lắng nghe trong sự tôn trọng. Điều đó không làm thay đổi sự thật lịch sử, nhưng có thể thay đổi cách con người đối xử với nhau.

Di sản thế hệ và lựa chọn của hiện tại

Phát biểu của ông Hung Cao mang một ý nghĩa sâu sắc khi ông nói "kẻ thù của cha mình" thay vì "kẻ thù của tôi". Sự khác biệt nhỏ ấy phản ánh một chuyển giao thế hệ : chiến tranh thuộc về ký ức của thế hệ trước, còn lựa chọn hòa giải thuộc về trách nhiệm của thế hệ hôm nay. 

Trong một thế giới đầy biến động với những thách thức mới về an ninh khu vực và cạnh tranh chiến lược, quá khứ không thể bị xóa bỏ, nhưng cũng không nên trở thành rào cản vĩnh viễn cho tương lai. 

Hợp tác chỉ bền vững khi được xây dựng trên nền tảng lòng tin giữa con người với con người. Lòng tin ấy không thể tạo ra bằng khẩu hiệu, mà bằng sự trung thực với lịch sử và khả năng tôn trọng những ký ức không giống nhau.

Khi ký ức không còn chia cắt tương lai

Chữa lành không phải là khi mọi người bắt đầu nhớ giống nhau về quá khứ. Chữa lành là khi những ký ức khác nhau không còn buộc con người phải đứng ở hai phía đối lập trong hiện tại. Một dân tộc không được định nghĩa bởi một ký ức duy nhất, mà bởi khả năng dung chứa nhiều ký ức cùng tồn tại mà không biến nhau thành kẻ thù.

Khi ông Hung Cao nói về việc "hàn gắn", ông không chỉ nói về quan hệ giữa hai quốc gia. Ông vô tình chạm đến một câu hỏi sâu sắc mà nhiều thế hệ người Việt vẫn đang tìm lời giải : làm thế nào để quá khứ không còn quyết định cách chúng ta nhìn nhau hôm nay. Có lẽ đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của chữa lành — không phải xóa đi khác biệt của ký ức, mà là giải phóng tương lai khỏi sự độc quyền của quá khứ.

Vũ Đức Khanh

Nguồn : VNTB, 30/06/2026

Chú thích :

Trả lời câu hỏi của người dẫn chương trình trên Fox News về chuyến đi Việt Nam vừa qua, Quyền Bộ trưởng Hải quân Hoa Kỳ Hung Cao, hôm 28/06, đã chia sẻ : 

"Cảm giác thật siêu thực. Tôi đã đối mặt kẻ thù của cha mình, và đã đến lúc cần hàn gắn. Chuyện đã qua 51 năm và giờ đây ta cần tiến về phía trước. Và cách duy nhất để tiến về phía trước là chữa lành những vết thương trong quá khứ, cùng nhau hợp tác để nâng cao nhận thức về lĩnh vực hàng hải. Bởi vì chúng ta cần sự hỗ trợ của Việt Nam để giúp chúng ta ở Biển Đông, hay theo cách họ gọi là Biển Đông, nhằm ngăn chặn sự gây hấn của Trung Quốc đối với ngư dân của họ, đối với tàu thuyền của họ và cả tàu thuyền của chúng ta nữa. Cả hai chúng ta đều là những quốc gia ven biển phụ thuộc vào các tuyến giao thông hàng hải thông suốt".