Khi xã hội được huy động để trừng phạt một cuốn sách

Nguyễn Đình Long, BBC, 15/07/2026

Trong một xã hội bình thường, một cuốn sách gây tranh cãi sẽ dẫn đến tranh luận. Người đồng tình sẽ bảo vệ nó, người phản đối sẽ phê phán nó, còn giới học thuật sẽ chỉ ra những điểm đúng và sai. Đó là cách vận hành tự nhiên của đời sống trí thức. Nhưng những gì diễn ra quanh Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng lại đi theo một quỹ đạo hoàn toàn khác.

Tác giả Nguyễn Thành Nam đã bị khởi tố về hành vi "tuyên truyền chống Nhà nước" sau khi xuất bản sách Chuyện với Thanh

Chỉ trong một thời gian rất ngắn, cuộc tranh luận về một cuốn sách đã biến thành một chiến dịch lên án tác giả. Rồi phạm vi của sự lên án tiếp tục mở rộng sang nhà xuất bản, trường đại học, những người từng giới thiệu sách, những cơ quan báo chí từng đăng bài giới thiệu, thậm chí cả những cá nhân chỉ xuất hiện trong lễ ra mắt. Điều đang diễn ra không còn là phản biện một tác phẩm. Đó là sự huy động cả một không gian xã hội để cùng tham gia vào quá trình kết án.

Điều khiến vụ việc trở nên đặc biệt là Nguyễn Thành Nam không phải một người nổi tiếng vì chống đối chế độ. Trái lại, ông từng giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh và nhiều lần khẳng định mục tiêu của mình là giúp sinh viên tiếp cận lịch sử bằng đối thoại thay vì giáo điều. Chính vì vậy, nghịch lý của vụ án càng trở nên rõ nét : khi ngay cả một người đứng trong không gian chính thống cũng có thể bị quy kết là "chống Nhà nước" chỉ vì lựa chọn một cách kể khác, thông điệp gửi đến xã hội không còn dừng ở số phận của một cá nhân. Thông điệp ấy là : không chỉ phải trung thành, mà còn phải trung thành theo đúng cách được phép.

Lịch sử từng chứng kiến những diễn biến tương tự. Đầu Cách mạng Văn hóa ở Trung Quốc, sử gia Ngô Hàm viết vở kịch Hải Thụy bãi quan, kể về một vị quan thanh liêm đời Minh bị cách chức vì dám can gián hoàng đế. Khi công diễn năm 1961, tác phẩm được hoan nghênh như một vở kịch lịch sử. Nhưng chỉ vài năm sau, nó bất ngờ bị diễn giải thành một sự ám chỉ chính trị nhằm vào Mao Trạch Đông.

Ban đầu, một số lãnh đạo trong hệ thống còn tìm cách ngăn việc chính trị hóa tác phẩm. Ngô Hàm được khuyên viết bản tự phê bình, thừa nhận mình "ngây thơ về chính trị". Nhưng sự tự phê ấy không cứu được ông. Ông bị đấu tố, bị bắt, rồi chết trong tù năm 1969. Điều đáng chú ý hơn là chiến dịch nhanh chóng vượt khỏi phạm vi của một tác giả. Nó lan sang Bành Chân, Đặng Thác, Liêu Mạt Sa và nhiều trí thức khác, trở thành một trong những phát súng mở màn của Cách mạng Văn hóa.

Dĩ nhiên, không thể đồng nhất Việt Nam hôm nay với Trung Quốc giữa thập niên 1960. Mỗi quốc gia có bối cảnh lịch sử và điều kiện phát triển khác nhau. Nhưng lịch sử không chỉ đáng đọc vì những điểm giống nhau. Điều đáng suy ngẫm là những cơ chế của quyền lực thường có xu hướng lặp lại. Trong cả hai trường hợp, một cuộc tranh luận học thuật đã dần bị chuyển hóa thành một cuộc vận động chính trị. Đối tượng của sự nghi ngờ ngày càng mở rộng. Một tác giả dẫn đến một nhà xuất bản ; một nhà xuất bản dẫn đến một trường đại học ; rồi đến những người từng giới thiệu, từng khen ngợi hay từng xuất hiện cùng tác giả. Đó không còn là logic của học thuật. Đó là logic của đấu tố.

Điều đáng lo ngại nhất vì thế không phải là một cuốn sách bị thu hồi hay một tác giả bị bắt. Điều đáng lo ngại hơn là văn hóa tranh luận đang dần bị thay thế bằng văn hóa lên án. Thay vì phản bác một lập luận bằng một lập luận khác, người ta tìm cách loại bỏ người phát biểu khỏi đời sống công cộng. Khi sự phẫn nộ của đám đông trở thành phương thức giải quyết bất đồng, chính đám đông đã vô tình trở thành một công cụ của quyền lực.

Hệ quả sâu xa nhất không nằm ở số người bị xử lý, mà ở sự lan rộng của tâm lý tự kiểm duyệt. Sau mỗi vụ việc như vậy, hàng nghìn người khác sẽ tự hỏi không phải "điều mình viết có đúng không", mà là "điều mình viết có an toàn không". Đó là sự thay đổi quan trọng nhất. Một xã hội mà người cầm bút luôn phải đặt câu hỏi thứ hai trước câu hỏi thứ nhất sẽ dần đánh mất nguồn lực quý giá nhất của mình : lòng can đảm trí thức.

Một cuốn sách có thể bị thu hồi. Một tác giả có thể bị bắt.

Nhưng điều khó phục hồi hơn nhiều là lòng can đảm ấy. Người ta vẫn có thể xuất bản hàng nghìn cuốn sách mỗi năm, tổ chức hàng trăm hội thảo và đào tạo hàng vạn sinh viên. Thế nhưng, đằng sau sự nhộn nhịp ấy chỉ còn là những tiếng vọng của điều đã được phép nói. Một dân tộc có thể rất đông người viết, nhưng ngày càng hiếm những người dám tư duy độc lập.

Nghịch lý lớn nhất là những người tham gia mạnh mẽ nhất vào chiến dịch lên án đều tin rằng họ đang bảo vệ một biểu tượng lịch sử. Nhưng không có biểu tượng nào có thể sống lâu trong lòng một dân tộc nếu biểu tượng ấy chỉ được gìn giữ bằng nỗi sợ. Lòng kính trọng chỉ có ý nghĩa khi nó xuất phát từ niềm tin tự nguyện. Khi niềm tin phải dựa vào pháp luật hình sự hoặc sức ép của đám đông, điều còn lại chủ yếu là sự phục tùng bề ngoài.

Có lẽ, câu hỏi lớn nhất mà vụ Nguyễn Thành Nam đặt ra không phải là cuốn sách ấy đúng hay sai ở mức nào. Câu hỏi lớn hơn là một quốc gia muốn bước vào kỷ nguyên phát triển sẽ lựa chọn xây dựng niềm tin bằng pháp quyền và đối thoại, hay tiếp tục duy trì sự đồng thuận bằng nỗi sợ và sự đồng thanh cưỡng bức. Một xã hội càng tự tin thì càng không sợ những cuốn sách gây tranh cãi. Ngược lại, khi cả xã hội được huy động để cùng trừng phạt một cuốn sách, điều bị xét xử không còn chỉ là một tác giả. Điều đang bị thử thách chính là bản lĩnh của một nền văn hóa và năng lực của một quốc gia trong việc chấp nhận quyền được suy nghĩ độc lập của chính những công dân mình.

Nguyễn Đình Long

Tác giả là cựu nghiên cứu viên Viện Công nghệ SENA, hiện sinh sống ở Hà Nội

*************************

Vụ "Chuyện với Thanh" : Ba lãnh đạo Nhà xuất bản Hội Nhà văn bị tạm giam

Thùy Dương, RFI, 16/07/2026

Bà Nguyễn Thúy Hằng, giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn, ông Đào Bá Đoàn, tổng biên tập và ông Nguyễn Văn Yên, trưởng ban biên tập của nhà xuất bản này, tối 15/07/2026 đã bị khởi tố và bắt tạm giam trong khuôn khổ cuộc điều tra liên quan đến cuốn sách "Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng" của tác giả Nguyễn Thành Nam.

Tranh tường ca ngợi Hồ Chí Minh trong dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh Việt Nam, bờ hồ Hoàn Kiếm, Hà Hội, ngày 31/08/2025. AP - Vincent Thian

Theo báo chí trong nước, cả ba người này bị cáo buộc đã có hành vi biên tập, chỉnh sửa, xuất bản, quảng bá cuốn sách có tính chất "xuyên tạc lịch sử các cuộc cách mạng, đường lối, chủ trương của đảng và Nhà nước, xúc phạm chủ tịch Hồ Chí Minh, đại tướng Võ Nguyên Giáp và nhiều lãnh đạo khác". Họ cũng bị cáo buộc phạm tội "Làm, phát tán, tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam", chiểu theo điều 117 Bộ luật Hình sự. 

Thông tin về việc khởi tố và bắt giữ 3 lãnh đạo của NXB Hội Nhà văn được báo chí trong nước đăng tải hơn một tuần sau khi Công an thành phố Hà Nội cho biết cơ quan an ninh điều tra đã ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam tác giả Nguyễn Thành Nam và ông Trần Việt Anh, người sáng lập mạng xã hội Spiderum, cũng theo điều 117 Bộ luật Hình sự. 

Theo hãng tin Channel News Asia (CNA), Singapore, hôm qua, các cơ quan chức năng cũng đã xử phạt 23 cơ quan truyền thông vì đăng tải các bài viết ca ngợi cuốn sách "Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng" của tác giả Nguyễn Thành Nam. Chính quyền thường xuyên bỏ tù những người bất đồng chính kiến và có quan điểm chỉ trích, hiện có hơn 160 người đang bị giam giữ, theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền Human Rights Watch.

Hồng Kông : Hiệu sách của các cựu nhà báo bị khám xét

Cảnh sát Hồng Kông hôm 15/07/2026 đã khám xét một hiệu sách do các cựu phóng viên điều hành. Đây là lần thứ 3 từ đầu năm đến nay các hiệu sách độc lập là mục tiêu trấn áp của giới chức Hồng Kông.

Theo thông báo của cảnh sát, cơ quan an ninh quốc gia đã khám xét 2 hiệu sách, trong đó có một hiệu sách do các cựu nhà báo điều hành, sau khi nhận được thông tin về sự hiện diện của các đầu sách "mang tính chất kích động nổi loạn" được đưa từ nước ngoài vào.

Cảnh sát bắt giữ 5 người với cáo buộc phát tán và bày bán các ấn phẩm "mang tính chất kích động nổi loạn". Theo luật an ninh quốc gia của Hồng Kông được ban hành năm 2024, hành vi này có thể bị phạt tới 7 năm tù.

Theo AFP, Ủy ban Bảo vệ Nhà báo (CPJ) đã lên án các cuộc khám xét này và kêu gọi chính quyền Hồng Kông "chấm dứt việc coi các hoạt động xuất bản là mối đe dọa đối với an ninh quốc gia".

Thùy Dương

**************************

Vụ án sách 'Chuyện với Thanh' : Bắt ba lãnh đạo Nhà xuất bản Hội Nhà văn

BBC, 16/07/2026

Công an vừa khởi tố, bắt tạm giam ba lãnh đạo chủ chốt của Nhà xuất bản Hội Nhà văn, gồm Bà Nguyễn Thúy Hằng, ông Đào Bá Đoàn và ông Nguyễn Văn Yên.

Từ trái qua : bà Nguyễn Thúy Hằng, ông Đào Bá Đoàn, ông Nguyễn Văn Yên (nhà văn Yên Ba) vừa bị khởi tố

Vụ án liên quan tới cuốn sách Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng của tác giả Nguyễn Thành Nam tiếp tục với những diễn biến chấn động, khi vào tối 15/7, công an đã thông báo việc khởi tố, bắt tạm giam thêm ba cán bộ lãnh đạo Nhà xuất bản Hội Nhà văn.

Trước đó, tác giả sách là ông Nguyễn Thành Nam và một người liên quan cũng đã bị bắt.

Khởi tố ba lãnh đạo nhà xuất bản

Mở rộng điều tra vụ án "làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" liên quan đến cuốn sách Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng, Cơ quan An ninh điều tra Công an thành phố Hà Nội vừa khởi tố, bắt tạm giam thêm ba người, gồm :

- Bà Nguyễn Thúy Hằng (50 tuổi, trú tại phường Hà Đông, Thành phố Hà Nội), Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn ;

- Ông Đào Bá Đoàn (55 tuổi, trú tại phường Hoàng Liệt, Thành phố Hà Nội), Tổng biên tập Nhà xuất bản Hội Nhà văn ;

- Ông Nguyễn Văn Yên (64 tuổi, trú tại phường Phú Thượng, Thành phố Hà Nội), Trưởng ban biên tập Nhà xuất bản Hội Nhà văn.

Báo chí Việt Nam dẫn thông tin từ công an cho biết ba người này bị điều tra về trách nhiệm liên quan đến "các nội dung xuyên tạc, sai sự thật" trong cuốn sách Chuyện với Thanh.

Trước đó, vào ngày 7/7, Cơ quan An ninh điều tra Công an Thành phố Hà Nội đã thông báo khởi tố vụ án, khởi tố bị can, bắt tạm giam ông Nguyễn Thành Nam và ông Trần Việt Anh để điều tra về hành vi "Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" theo Điều 117 Bộ luật Hình sự.

Ông Nam là tác giả sách Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng gây nhiều tranh cãi trong thời gian qua.

Ông Việt Anh là nhà sáng lập của Spiderum, một mạng xã hội được xây dựng với chức năng chia sẻ thông tin, quan điểm.

Đến nay, chính quyền đã xử lý vụ việc liên quan đến sách Chuyện với Thanh như sau :

- Phạt Nhà xuất bản Hội Nhà văn 100 triệu đồng, đình chỉ hoạt động hai tháng, tiêu hủy toàn bộ sách Chuyện với Thanh ;

- Phạt 23 cơ quan báo chí, xử lý nhiều cán bộ các cơ quan báo chí do đăng bài khen cuốn Chuyện với Thanh ;

- Khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can đối với năm người về hành vi "làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam".

'Hợp đồng 1 tỷ đồng'

Vào tối 15/7, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) đã phát hình ảnh các bị can thú nhận hành vi của mình, tương tự như những gì mà đài này kết hợp với công an thường làm trong các vụ án được dư luận quan tâm khác.

Khi công an phối hợp với VTV thực hiện việc ghi hình và công bố lời khai ra đại chúng, không có thông tin cho biết những bị can này đã được tiếp cận luật sư hay chưa.

Tuy nhiên, việc lấy lời khai và phát trên truyền hình quốc gia – sau đó được báo chí đăng tải rộng rãi – tạo ra nhận thức rộng rãi rằng các bị can đã nhận tội, do đó tạo thuận lợi cho việc điều tra, xét xử về sau, bất chấp có nhiều ý kiến cho rằng cách làm này tạo ra rủi ro bất lợi cho bị can.

Theo bản tin trên VTV, Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã ký hợp đồng hợp tác xuất bản với ông Nguyễn Thành Nam để thực hiện việc in ấn và phát hành sách Chuyện với Thanh. Thực hiện hợp đồng, tác giả Nguyễn Thành Nam đã trả cho phía nhà xuất bản 1 tỷ đồng.

Từ số tiền này, 120 triệu đồng được chi cho ba cá nhân trực tiếp biên tập bản thảo ; gần 280 triệu đồng được dùng cho hoạt động in ấn, quảng cáo và tổ chức sự kiện ra mắt sách ; hơn 600 triệu đồng được giữ tại quỹ tiền mặt của nhà xuất bản.

Cũng theo VTV, bị can Đào Bá Đoàn khai đã nhận 50 triệu đồng từ kế toán của nhà xuất bản chi trả cho việc biên tập ngoài giờ.

VTV dẫn tài liệu cơ quan điều tra cho biết cả ba bị can trên đã có hành vi biên tập, chỉnh sửa, xuất bản, quảng bá sách Chuyện với Thanh.

Theo kết quả điều tra mở rộng, với vai trò tổng biên tập Nhà xuất bản Hội Nhà văn, ông Đào Bá Đoàn đã cùng biên tập viên Nguyễn Văn Yên tham gia kiểm duyệt, biên tập và chỉnh sửa nội dung cuốn sách.

Từ tháng 6 đến cuối tháng 9/2025, các bị can đã đọc, biên tập và chỉnh sửa bản thảo cuốn Chuyện với Thanh.

Nguồn : BBC, 16/07/2026

****************************

23 cơ quan báo chí bị 'xử phạt' vì đăng bài khen cuốn 'Chuyện với Thanh'

BBC, 15/07/2026

Cục Báo chí cho biết 23 cơ quan báo chí sẽ bị xử phạt vì đăng tải các nội dung ca ngợi cuốn sách Chuyện với Thanh của tác giả Nguyễn Thành Nam, người vừa bị khởi tố và bắt tạm giam về tội danh "tuyên truyền chống phá nhà nước" theo Điều 117 của Bộ luật Hình sự.

Cục trưởng Cục Báo chí Lưu Đình Phúc (ngoài cùng bên trái) đưa thông tin xử phạt các cơ quan báo chí trong một buổi họp báo thường kỳ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Một trong số các cơ quan nói trên sẽ bị thu hồi giấy phép. Chưa có cơ quan báo chí hay cá nhân nào được nêu tên cụ thể.

Thông tin trên được ông Lưu Đình Phúc, Cục trưởng Cục Báo chí thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL), đưa ra tại cuộc họp báo thường kỳ của bộ vào ngày 15/7.

Truyền thông Việt Nam dẫn lại nội dung sự kiện trên cho biết, ngay sau khi phát hiện sai phạm, cơ quan quản lý đã yêu cầu gỡ bài và làm rõ trách nhiệm.

Các tòa soạn đã nhận lỗi, rút kinh nghiệm về thẩm định nguồn tin và xử lý nghiêm túc : kỷ luật, cách chức 1 người ; cảnh cáo 1 người ; khiển trách 3 người, đình chỉ công tác 6 người ; điều chuyển công tác 4 người và dừng hợp tác với các cộng tác viên liên quan.

Cơ quan chức năng cũng sẽ đưa ra mức xử phạt ở ba khung.

Cụ thể, 21 cơ quan báo chí sẽ bị phạt ở khung nghiêm trọng (60 triệu đồng/báo), 1 báo ở khung ít nghiêm trọng (5 triệu đồng) và thu hồi giấy phép 1 báo do đã giải thể.

Đồng thời, các cơ quan chủ quản được yêu cầu chỉ đạo kiểm điểm nghiêm minh, đúng bản chất sai phạm trong quy trình xuất bản.

Chính quyền đưa ra quyết định trên trong bối cảnh làn sóng "đấu tố" trên mạng xã hội thời gian gần đây liên tục yêu cầu xử lý những cá nhân và cơ quan liên quan đến cuốn Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng của ông Nguyễn Thành Nam.

Xu hướng này đã làm dấy lên nhiều câu hỏi về một tiền lệ đáng lo ngại về việc một cá nhân hay tổ chức có thể nhanh chóng bị hạ bệ dưới áp lực dư luận trên mạng xã hội.

Cục trưởng Lưu Đình Phúc trước đó cũng đã cảnh báo về hậu quả của xu hướng "đấu tố" - mà không nêu cụ thể một trường hợp nào - đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của lãnh đạo.

"Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm lãnh đạo, quản lý nếu để xảy ra sai phạm thuộc phạm vi phụ trách. Nhưng trách nhiệm đó phải được xem xét theo quy trình, căn cứ pháp luật và mức độ lỗi, chứ không thể được quyết định bằng cảm xúc của đám đông trên mạng xã hội", ông viết trên báo Tuổi Trẻ hôm 12/7.

Xu hướng chỉ trích theo kiểu đấu tố mạng đã cho thấy mức độ tác động trực tiếp đến các quyết định của chính quyền.

Nhiều ý kiến lo ngại làn sóng này đang đẩy xã hội vào bầu không khí căng thẳng, gợi nhớ đến thời kỳ Cải cách ruộng đất hay Nhân văn – Giai phẩm.

Nhân Dân là tờ báo đầu tiên gỡ bài giới thiệu sách Chuyện với Thanh về Hồ Chí Minh, vì "nội dung chưa phù hợp" cùng lời cáo lỗi, kéo theo hiệu ứng domino ở các cơ quan khác như Sài Gòn Giải phóng, VnExpress, Pháp luật Plus của Báo Pháp luật (cơ quan của Bộ Tư Pháp), Công Thương và Quân đội Nhân dân.

Nguồn : 15/07/2026