Một viên tướng công an giải thích tại sao nên bỏ Cơ quan Điều tra của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao khi sửa luật về tổ chức điều tra hình sự. (Hình : Quốc hội)

Dự luật về định danh và xác thực điện tử chỉ là một trong tám dự luật do Bộ Công an soạn thảo rồi "trình" cho các Đại biểu quốc hội khóa 16 xem xét và bỏ phiếu thông qua ở kỳ họp lần này (kỳ họp thứ hai – diễn ra từ hạ tuần tháng trước đến trung tuần tháng này). Nếu tính trên tổng số, riêng lần này, số dự luật do Bộ Công an soạn thảo được các Đại biểu quốc hội xem xét và thông qua chiếm 1/5 (20,5%), tuy nhiên đáng chú ý nhất vẫn là cách sắp xếp để Quốc hội thông qua dự luật không chỉ bất thường mà còn trái quy định pháp luật.

Theo Luật Ban hành Văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam, chính phủ sẽ giao cho cơ quan nào đó nghiên cứu và đề nghị ban hành hay sửa đổi một đạo luật. Sau khi Bộ Tư pháp thẩm định nghiên cứu và đề nghị này, chính phủ sẽ chuyển nghiên cứu và đề nghị cho Quốc hội xem xét. Nếu Quốc hội tán thành (phê duyệt) thì dự luật sẽ được đưa vào chương trình lập pháp hàng năm. Bước tiếp theo, nơi được giao trách nhiệm chủ trì phải soạn thảo, công bố nội dung dự luật cho dân chúng góp ý. Thời gian thu thập ý kiến tối thiểu là 60 ngày.

Sau các công đoạn vừa kể, chính phủ sẽ thẩm tra cả nội dung lẫn tiến trình rồi mới trình dự luật cho Quốc hội. Quốc hội sẽ giao cho ủy ban chuyên trách thẩm tra lần nữa rồi đưa dự luật ra thảo luận tại các tổ, rồi tại hội trường. Trên thực tế, mỗi dự luật thường được đưa ra thảo luận tại hai kỳ họp, thậm chí ba kỳ họp rồi mới tổ chức bỏ phiếu xem các đại biểu quốc hội có tán thành hay không. Đã có vài lần, các đại biểu quốc hội tại Việt Nam tranh luận với nhau về việc chỉ dành một kỳ họp để xem xét và thông qua một dự luật, đa số không tán thành "rút gọn trong một kỳ họp" vì như vậy không ổn.

***

Cách nay bốn năm, chính quyền Việt Nam đã từng ban hành Luật Định danh Điện tử, theo sau là hàng loạt nghị định hướng dẫn thi hành luật này song Bộ Công an chưa hài lòng nên soạn thêm Dự luật Định danh và xác thực điện tử nhằm mở rộng việc kiểm soát cả dữ liệu, dịch vụ số, sản phẩm, các loại giao dịch, địa điểm lẫn hoạt động xác thực điện tử. Điểm đáng chú ý là trong chương trình lập pháp 2026 được thông qua vào đầu năm nay không có Dự luật Định danh và xác thực điện tử. Dự luật chỉ mới được chèn vào chương trình lập pháp hồi giữa tháng 5/2026.

Nếu cần một ví dụ để đối chiếu nhằm nhận diện sự bất thường, hãy đem tiến trình soạn thảo/xem xét/ thông qua Luật An ninh mạng so sánh với Dự luật Định danh và xác thực điện tử. Việc soạn thảo/xem xét/thông qua Luật An ninh mạng dẫu từng bị chỉ trích là áp đặt, thúc đẩy hoạt động lập pháp trở thành nhanh chóng khác thường nhưng dẫu sao cũng vẫn bảo đảm yếu tố trải qua hai kỳ họp Quốc hội, còn tiến trình xem xét/thông qua Dự luật Định danh và xác thực điện tử thì sao ? Từ khi trình đến lúc dự trù bỏ phiếu thông qua chỉ gói gọn trong… 26 ngày !

Giới quan sát chính trị Việt Nam còn lưu ý một số khía cạnh khác : Thứ nhất, Dự luật Định danh và xác thực điện tử không tuân thủ yêu cầu giới thiệu rộng rãi và thu thập "ý kiến nhân dân" một cách nghiêm túc. Việc giới thiệu dự luật và tổ chức góp ý đã được thực hiện "vội vã và âm thầm". Thứ hai, khi dự luật trở thành luật, Bộ Công an – nơi soạn thảo cũng là nơi vận hành hệ thống định danh quốc gia (VNeID), Trung tâm Dữ liệu quốc gia – có thêm thẩm quyền định danh gần như tất cả các "đối tượng" của môi trường số.

Cuối cùng, Dự luật Định danh và xác thực điện tử chỉ là một phần trong "gói luật pháp" mà Quốc hội khóa 16 của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tặng cho công an nhân dân Việt Nam ở kỳ họp này. Gói ấy có tám dự luật sẽ trở thành luật : Luật Sửa đổi Luật hình sự, Luật Sửa đổi luật tố tụng hình sự, Luật Sửa đổi luật tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Luật An ninh dữ liệu, Luật Bảo vệ Công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia, Luật Sửa đổi Luật xử lý vi phạm hành chính, Luật Sửa đổi Luật Vũ khí/Phòng cháy chữa cháy.

Nhìn chung, "gói luật pháp" (cả sửa đổi lẫn soạn mới) được trao tặng công an lần này tạo cho công an quyền lực hoàn chỉnh và khép kín : Thâu tóm bộ máy định đoạt về tội phạm (luật về tổ chức cơ quan điều tra hình sự), xác định tội phạm (luật hình sự), quy trình xử lý tội phạm (luật tố tụng hình sự), kiểm soát tất cả các "đối tượng" từ hữu hình đến vô hình (luật định danh, xác thực điện tử), khống chế dữ liệu (luật an ninh dữ liệu), chi phối từ hạ tầng (luật bảo vệ công trình) đến vũ khí và trang bị, chế tài hành chính (luật xử lý vi phạm hành chính). Không chỉ có thế…

Không chỉ có Dự Luật Định danh và xác thực điện tử được sắp đặt để thông qua với tốc độ ngắn ngủi như phóng… "hỏa tiễn" (từ khi trình đến lúc dự kiến thông qua chỉ 26 ngày), nhiều dự luật liên quan đến việc giúp công an mở rộng và củng cố quyền lực cũng thế. Hãy xem tiến trình giới thiệu Dự luật Sửa đổi Luật Hình sự và Dự luật Sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự.