Cuba đang đối mặt với khủng hoảng thiếu hụt nghiêm trọng. Tình hình thêm khó khăn do Mỹ phong tỏa nguồn cung dầu lửa từ đầu năm 2026. Dù Trung Quốc đã cấp 15.000 tấn gạo trong chương trình hỗ trợ 60.000 tấn gạo, cùng với 80 triệu đô la để sửa chữa điện và nhu cầu cấp bách, nguồn viện trợ này chỉ như "muối bỏ bể". Trong bối cảnh này, Cuba có thể thực hiện được 178 biện pháp cải cách không ?

Tác phẩm nghệ thuật công cộng hình trái tim bên bờ biển ở Malecon, La Havana, Cuba, ngày 06/05/2026. Reuters - Norlys Perez

Tình hình kinh tế, xã hội ở Cuba trầm trọng đến mức nào ?

Cuba liên tiếp hứng chịu nhiều cú sốc từ những năm gần đây. Cuộc khủng hoảng chính trị tại Venezuela - nhà cung cấp dầu lớn của La Havana - cuối năm 2015 làm nguồn cung dầu cho Cuba suy giảm từ năm 2016. Đến năm 2020, đại dịch Covid-19 khiến ngành du lịch - nguồn thu ngoại tệ chủ lực - sụt giảm mạnh và đến nay vẫn chưa trở lại mức trước đại dịch, trong khi công suất lưu trú đã được mở rộng trong 10 năm qua. Từ tháng 06/2026, dưới sức ép của Mỹ, nhiều chuỗi khách sạn quốc tế (Meliá của Tây Ban Nha, Blue Diamond của Canada…) cũng chấm dứt hoạt động tại Cuba, làm ngành du lịch thêm khó khăn trong bối cảnh mất điện và thiếu nhiên liệu.

Đầu năm 2026, sau khi nguồn dầu từ Venezuela bị cắt hoàn toàn (do tổng thống Nicolas Maduro bị Mỹ bắt ngay tại Caracas) và Mêhicô cũng ngừng cung cấp dầu, Cuba rơi vào khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng. Trong khi dầu chiếm khoảng 87% nhu cầu năng lượng, nước này chỉ nhận được một chuyến hàng viện trợ từ Nga vào tháng 3. Hệ thống nhiệt điện già cỗi (40-42 năm) thường xuyên gặp sự cố khiến tình trạng cắt điện kéo dài. Thiếu xăng dầu cho nên bò, lừa trở thành phương tiện chuyên chở. Đời sống người dân ngày càng khó khăn. Lạm phát, nghèo đói và làn sóng di cư tiếp tục gia tăng.

Bên cạnh đó, nền nông nghiệp thiếu đa dạng, chỉ tập trung vào hai trụ cột xuất khẩu là thuốc lá và đường, trong khi ngành đường đã suy thoái từ thập niên 2010. Do nguồn lực hạn chế, Cuba phải nhập khẩu 70-80% lương thực cùng phần lớn năng lượng và hàng hóa thiết yếu. Từ năm 2020, GDP của Cuba đã giảm khoảng 15%.

Tại sao chiến lược "áp lực tối đa" của Mỹ lại đẩy Cuba vào ngõ cụt kinh tế ?

Theo bài phân tích "Sức ép của Mỹ đẩy Cuba vào ngõ cụt kinh tế như thế nào" của nhật báo Pháp Le Monde (12/06), chính quyền nhiệm kỳ hai của tổng thống Donald Trump đẩy mạnh chiến lược tái khẳng định ảnh hưởng của Mỹ tại "Tây Bán cầu". Kế hoạch do ngoại trưởng Marco Rubio, người gốc Cuba, đề xuất nhằm kiềm chế các chính quyền láng giềng bị Washington xem là thù địch. Theo sắc lệnh ngày 29/01/2026, Mỹ coi Cuba là mối đe dọa cho an ninh quốc gia vì cho rằng La Havana có quan hệ chặt chẽ với Nga, Trung Quốc và Iran. Washington cũng cáo buộc Cuba cho phép Nga và Trung Quốc tiến hành hoạt động tình báo trên đảo. Với vị trí chỉ cách bang Florida chưa đầy 160 km và là nơi Mỹ đặt căn cứ hải quân Guantanamo, Cuba được xem là có ý nghĩa chiến lược đặc biệt trong chính sách an ninh của Hoa Kỳ.

Chính sách "áp lực tối đa" của tổng thống Trump khiến Cuba đối mặt với nguy cơ bị Mỹ gia tăng trừng phạt, thậm chí không loại trừ khả năng can thiệp quân sự. Về kinh tế, Washington gây sức ép đối với các doanh nghiệp nhà nước và quân đội Cuba bằng cách đe dọa các công ty nước ngoài hợp tác với La Havana. Quân đội Cuba kiểm soát hầu hết các lĩnh vực sinh lợi thông qua tập đoàn GAESA (Grupo de Administración Empresarial S.A.) do Raúl Castro (em trai của Fidel Castro), lúc đó là bộ trưởng Bộ Lực lượng Vũ trang (FAR, 1959-2018), thành lập từ thập niên 1990. GAESA bắt tay với Banco Financiero International (Ngân hàng Tài Chính Quốc tế) chi phối ngành du lịch (tập đoàn du lịch Gaviota) với hệ thống khách sạn, cảng du thuyền, trung tâm lặn, các cửa hàng ở La Havana, địa điểm và văn phòng du lịch, đồng thời kiểm soát nhiều hoạt động thương mại thông qua CIMEX, bao gồm trạm xăng, siêu thị, đổi tiền, dịch vụ internet, sản xuất đồ uống, chuyển tiền và bất động sản.

GAESA được ước tính kiểm soát từ 40% đến 70% hoạt động kinh tế của Cuba và chi phối nhiều lĩnh vực chiến lược. Việc ưu tiên đầu tư vào các ngành tạo ngoại tệ, trong khi xem nhẹ nông nghiệp, cơ sở hạ tầng và lưới điện, đã bộc lộ những điểm yếu cơ cấu gây ra cuộc khủng hoảng hiện nay. Vì vậy, các biện pháp trừng phạt của Mỹ tác động trực tiếp đến những trụ cột kinh tế quan trọng của Cuba.

Thông báo của Cuba về 176 biện pháp cải cách kinh tế và xã hội có phải là biện pháp cuối cùng để đối phó với nguy cơ bị Mỹ can thiệp ?

"Thực tế buộc chúng ta phải thực hiện những thay đổi cấp bách và cần thiết". Đây là khẳng định của chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel khi công bố gói cải cách kinh tế và xã hội, được Quốc hội thông qua ngày 18/06. Gói cải cách gồm 176 biện pháp, chia thành 23 lĩnh vực trọng yếu, được coi là bước tiếp nối những chính sách đã được triển khai trong những năm qua nhưng rất hạn chế và gặp nhiều trở ngại. Tuy nhiên, lần này có một số điểm đặc biệt, theo nhận định của kinh tế gia Jérôme Leleu, chuyên về Cuba, khi trả lời RFI ngày 18/06 :

"Một trong những biện pháp mới của Cuba là cho phép các doanh nghiệp tư nhân đầu tư trực tiếp vào nền kinh tế, vượt ra ra ngoài mô hình liên doanh trước đây. Chẳng hạn, các công ty tư nhân Cuba có thể quản lý và vận hành khách sạn mà không cần sự tham gia của nhà nước, đồng thời được mở rộng quyền đầu tư sang nhiều lĩnh vực kinh tế khác nhau. Đây là bước tiếp nối và mở rộng cải cách năm 2021 khi Cuba lần đầu hợp pháp hóa các doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ. Từ năm 2021, các doanh nghiệp này đã được phép xuất nhập khẩu nhưng phải thông qua các công ty nhà nước. Với quy định mới, họ có thể thực hiện hoạt động xuất nhập khẩu một cách chủ động và tự do hơn, tương tự cơ chế nhập khẩu nhiên liệu được áp dụng từ tháng Hai".

Gói cải cách mới của Cuba có phải là một bước đi quá muộn ? Những hạn chế lớn nhất là gì ?

Chương trình được chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel khẳng định là nhằm "bảo vệ mô hình xã hội chủ nghĩa", theo mô hình Trung Quốc và Việt Nam - hai đồng chí của Cuba. Tuy nhiên, mong muốn lại được Cuba tuyên bố đột ngột vào "thời điểm tồi tệ nhất". Kinh tế gia Jérôme Leleu phân tích :

Vấn đề cốt lõi đối với các cải cách này - nếu được triển khai - lại phụ thuộc vào bối cảnh bên ngoài. Nếu Mỹ tiếp tục siết chặt các biện pháp trừng phạt, Cuba sẽ rất khó hiện thực được các cải cách cải thiện tình trạng kinh tế.

Theo nhiều chuyên gia, quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường của Cuba khác đáng kể so với Trung Quốc và Việt Nam, vốn tiến hành cải cách từng bước trong nhiều năm. Kinh tế gia người Cuba Daniel Torralbas, làm việc tại Luân Đôn, được trang France 24 trích dẫn, giải thích : "Hai nước này khởi đầu bằng cải cách nông nghiệp, sau đó mở rộng sang thu hút đầu tư nước ngoài, xây dựng đặc khu kinh tế và từng bước nâng cao vai trò của khu vực tư nhân". Trong khi đó, Cuba đang theo đuổi lộ trình nhanh hơn.

Một số nhà kinh tế cảnh báo rằng nếu cải cách kinh tế diễn ra mà không đi kèm cải cách dân chủ và cơ chế giám sát độc lập, lợi ích có thể tập trung vào tầng lớp tinh hoa gắn với chính quyền, tương tự quá trình tư nhân hóa ở Nga sau khi Liên Xô tan rã. Cuba hiện cũng không có cơ chế đấu thầu cạnh tranh và hệ thống kiểm soát nằm ngoài ảnh hưởng của đảng.

Cuối cùng, theo kinh tế gia Jérôme Leleu, mỗi khi đối mặt với các cú sốc từ bên ngoài, Cuba thường điều chỉnh chính sách kinh tế theo hai hướng : hoặc thúc đẩy cải cách, mở rộng khu vực tư nhân, hoặc tái siết chặt kiểm soát. Trước cuộc khủng hoảng hiện nay, La Havana đang ưu tiên các giải pháp nội tại nhằm ứng phó khó khăn kinh tế trước mắt, đồng thời chuẩn bị nền tảng cho giai đoạn phục hồi nếu các lệnh trừng phạt của Mỹ được nới lỏng trong tương lai.

Thu Hằng