Nữ công dân Pháp đầu tiên nhiễm hantavirus cùng bốn hành khách của du thuyền MV Hondius được hồi hương, tất cả đều được cách ly tại một bệnh viện ở Paris, đang làm dấy lên nhiều câu hỏi trong một xã hội vẫn còn bị ám ảnh bởi ký ức của đợt đại dịch Covid-19. Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus hôm thứ Ba 12/05 cảnh báo rằng các ca dương tính mới có thể sớm được ghi nhận trên toàn thế giới.

Hành khách sơ tan khỏi tàu MV Hondius được nhân viên y tế Tây ban Nha khử trùng trước khi lên máy bay hồi hương, tai sân bay Tenerife, quần đảo Canaries, Tây Ban Nha, ngày 10/05/2026. AP - Arturo Rodriguez

Chiến dịch sơ tán khỏi tàu MV "Hondius", bắt đầu từ Chủ nhật10/05 tiến hành theo các biện pháp bảo hộ nghiêm ngặt, đã kết thúc vào tối thứ Hai ngày 11/5, cho phép hơn một trăm hành khách và một số thành viên thủy thủ đoàn trên con tàu nơi phát hiện ổ dịch hantavirus được đưa về nước bằng máy bay từ quần đảo Canaries của Tây Ban Nha. Hiện tại, theo dữ liệu chính thức, có bảy bệnh nhân thuộc sáu quốc tịch khác nhau được xác nhận nhiễm bệnh và một trường hợp nghi nhiễm đã được ghi nhận. Ba người khác đã tử vong : hai người được xác nhận dương tính, người thứ ba là ca nghi nhiễm, theo báo cáo mới nhất của WHO.

Một số câu hỏi đang đặt ra xung quanh dịch hantavirus vừa bùng phát.

Chúng ta đã biết gì về loại virus này ?

Hantavirus chủ yếu lây sang người qua các loài gặm nhấm bị nhiễm bệnh như chuột, vốn bài tiết virus qua nước bọt, nước tiểu và phân. Trang web của Cơ quan Y tế Công cộng Pháp cho biết : "Con người thường bị lây nhiễm do hít phải bụi và các hạt khí dung bị nhiễm chất bài tiết của động vật mang bệnh, trong quá trình hoạt động trong rừng hoặc tại các khu vực gần rừng bị bỏ hoang lâu ngày, cũng như trong các hoạt động ở vùng nông thôn nơi đồng ruộng và trang trại tạo môi trường thuận lợi cho các loài gặm nhấm mang virus".

Có rất nhiều loại hantavirus hiện diện trên mọi châu lục, và tên gọi của chúng bắt nguồn từ sông Hantan (Hán Giang) ở biên giới giữa hai miền Triều Tiên. Trong Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953), hơn 3.000 binh sĩ đã mắc bệnh nặng sau khi nhiễm các loại virus này, theo Văn phòng Y tế Công cộng Liên bang Thụy Sĩ (OFSP). Theo Cơ quan này, "chỉ có một loại biến thể virus cực kỳ hiếm có thể lây từ người sang người", đó là chủng Andes, lưu hành tại Argentina và Chilê. Chính biến thể này đã được phát hiện trên tàu MV Hondius.

Nguồn gốc virus từ đâu ?

Để tìm nguồn gốc của ổ dịch hantavirus hiện nay, mọi sự chú ý đều hướng về Châu Mỹ Latinh. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hôm 08/05 cho biết ca nghi nhiễm hantavirus đầu tiên trên tàu MV Hondius là một người đàn ông lớn tuổi xuất hiện triệu chứng ngày 6/4 và qua đời ngày 11/4 trên tàu. Một phụ nữ tiếp xúc gần với ông cũng nhiễm bệnh và tử vong sau đó tại Nam Phi. Theo báo Mỹ New York Post, hai nạn nhân là cặp vợ chồng nhà điểu học người Hà Lan, Leo Schilperoord và Mirjam Schilperoord-Huisman.

Trước khi lên du thuyền MV Hondius khởi hành từ Ushuaia ngày 1/4, họ đã đi qua Uruguay, Chilê và Argentina. Giới chức Argentina nghi ngờ nguồn lây có thể đến từ một bãi rác nổi tiếng với người quan sát chim, nơi có loài gặm nhấm mang virus.

Ông Juan Petrina, giám đốc cơ quan dịch tễ tỉnh Tierra del Fuego (Argentina), cho rằng khả năng lây nhiễm tại Ushuaia "gần như bằng không" vì thời gian ủ bệnh không phù hợp. Các chuyên gia từ Viện Malbran ở Buenos Aires sẽ tiến hành bắt và phân tích loài gặm nhấm tại khu vực nghi vấn để tìm nguồn lây virus.

Virus lây từ người sang người như thế nào ?

Sự lây truyền giữa người với người của hantavirus chủng Andes vẫn rất hiếm. Trường hợp đầu tiên được ghi nhận vào năm 1996 ở miền nam Argentina, theo một nghiên cứu công bố tháng 12/2020 trên tạp chí New England Journal of Medicine. Nghiên cứu này, được tiến hành sau đợt bùng phát cùng chủng virus tại Argentina giai đoạn 2018-2019, cho thấy hình thức phơi nhiễm chủ yếu là tiếp xúc gần giữa người với người (76% số ca), tiếp theo là tiếp xúc qua giọt bắn hoặc khí dung (18%).

Nếu sự lây truyền giữa người với người "qua đường không khí", thì "nó đòi hỏi những điều kiện rất đặc biệt về mức độ gần gũi, sống chen chúc hoặc tình trạng sức khỏe yếu của người phơi nhiễm, vượt ngoài những gì người ta biết đối với các virus gây bệnh hô hấp khác", bà Virginie Sauvage thuộc Viện Pasteur giải thích với AFP. Theo bà, "Ở giai đoạn này, nguy cơ tổng thể đối với sức khỏe cộng đồng vẫn thấp".

Thời gian ủ bệnh là bao lâu ? Các triệu chứng là gì ?

Thời gian ủ bệnh kéo dài từ một đến sáu tuần. Theo Viện Pasteur, "giai đoạn lây truyền có nguy cơ cao nhất" của hantavirus là khi các triệu chứng đầu tiên xuất hiện, thường trước khi bệnh nhân nhập viện : những người thân cận vì thế dễ bị phơi nhiễm nhất, "đặc biệt trong các tiếp xúc rất gần hoặc sinh hoạt trong không gian kín (phòng ngủ, xe cộ…)". Các triệu chứng đầu tiên thường giống cúm : sốt, đau đầu, đau cơ. Sau đó, hai dạng bệnh phổ biến nhất là hội chứng phổi do hantavirus (SPH) và sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (FHSR).

Tỷ lệ tử vong ?

Hantavirus có thể gây ra hai loại hội chứng với tỷ lệ tử vong khác nhau : sốt xuất huyết thận có tỷ lệ tử vong dưới 1% đến 15% số ca ; hoặc hội chứng tim-phổi nặng với tỷ lệ tử vong khoảng 30 đến 60%, theo Hiệp hội theo dõi Các bệnh truyền nhiễm mới xuất hiện của Pháp (ARNS).

Đối với chủng Andes, tỷ lệ tử vong – tức tỷ lệ người có nguy cơ tử vong trong số những người bị nhiễm, không nên nhầm với tỷ lệ tử vong trên toàn dân số – được ước tính từ 35 đến 50%.

Vac-xin và điều trị ?

"Hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu hay vac–xin" chống hantavirus, bác sĩ chuyên bệnh truyền nhiễm Vincent Ronin (ANRS) nói với AFP. Trong bối cảnh chưa có vac–xin cũng như thuốc điều trị đặc hiệu, các phương pháp hiện nay chỉ nhằm giảm nhẹ triệu chứng. Vincent Ronin cho biết đã có "các thử nghiệm trên một số chủng virus", nhưng hiệu quả đối với toàn bộ hantavirus vẫn chưa được "chứng minh".

Hantavirus có khác gì với Covid ?

Theo WHO, hantavirus "không phải một Covid mới", căn bệnh hô hấp truyền nhiễm với nhiều triệu chứng khác nhau (sốt, ho, khó thở, đau nhức cơ thể, mệt mỏi, tiêu chảy, mất khứu giác, vị giác…), do virus corona SARS-CoV-2 gây ra và xuất hiện ở Trung Quốc cuối năm 2019.

Hantavirus có tỷ lệ tử vong cao hơn. Chủng Andes, với tỷ lệ tử vong có thể lên tới khoảng 40%, khiến "cái chết xảy ra rất nhanh", nhà sinh học Raúl González Ittig thuộc cơ quan nghiên cứu khoa học quốc gia Argentina giải thích với AFP. Vì thế mọi thứ diễn ra "nhanh hơn nhiều. Trong khi đó, Covid-19 không phải là "virus gây chết nhanh", nên nó lây nhiễm cho hàng nghìn người trước khi dẫn đến tử vong.

Sự cố liên quan đến hantavirus hiện cho thấy "người ta đã rút ra bài học từ những gì xảy ra trong đại dịch Covid" ở cấp độ quốc tế, với việc các nhà khoa học phối hợp với giới chính trị và thông tin được cung cấp "rõ ràng, minh bạch", bác sĩ chuyên bệnh truyền nhiễm Karine Lacombe nhận định trên kênh truyền hình Pháp BFMTV.

Hantavirus được nhìn nhận và phòng ngừa thế nào ở Châu Âu ?

WHO đã khuyến cáo "theo dõi và giám sát chặt chẽ tất cả những người rời tàu trong thời gian 42 ngày". Việc này đã được triển khai tại phần lớn các quốc gia liên quan, đặc biệt là ở Châu Âu, ngay sau chiến dịch sơ tán hành khách rời tàu tại đảo Tenerife của Tây Ban Nha.

Năm hành khách người Pháp đã được đưa vào cách ly "cho đến khi có thông báo mới" tại bệnh viện Bichat, "trong những căn phòng được thiết kế chuyên biệt, với hệ thống luồng không khí nhằm tránh lây nhiễm". Họ được đội ngũ y tế chuyên về chăm sóc bệnh nhân truyền nhiễm theo dõi, bộ trưởng Y Tế Pháp, bà Stéphanie Rist cho biết.

Pháp yêu cầu "phối hợp chặt chẽ hơn" các quy trình y tế được áp dụng tại các nước Liên Hiệp Châu Âu để chống hantavirus. Người phát ngôn chính phủ Maud Bregeon nhấn mạnh : "Chúng tôi theo dõi tình hình với sự cảnh giác cao nhất".

Bộ trưởng Y tế hôm thứ Hai cho biết Pháp sẵn sàng đối phó với tình hình "về khẩu trang, xét nghiệm PCR và cả thuốc men". Chính phủ đã ban hành một sắc lệnh quy định "các biện pháp khẩn cấp cần thiết để quản lý nguy cơ lây nhiễm hantavirus Andes".

Tại vương quốc Anh, 20 người được hồi hương đã được đưa tới một trung tâm cách ly gồm sáu tầng với các căn hộ độc lập. Trong 72 giờ đầu, họ sẽ được xét nghiệm để đánh giá nguy cơ nhiễm bệnh. Sau đó, họ tiếp tục trải qua thời gian cách ly 42 ngày theo khuyến cáo của WHO.

Một số quốc gia thậm chí đã chuẩn bị chi tiết cho kịch bản cách ly, dựa trên kinh nghiệm từ Covid-19. Tại Hà Lan, phát ngôn viên của Viện Y tế Công cộng và Môi trường Quốc gia Hà Lan (RIVM) cho France 24 biết các công dân được hồi hương "sẽ được xe đưa thẳng về tận nhà để thực hiện thời gian cách ly",. Những người trong diện cách ly chỉ được phép "đi dạo ngắn ngoài trời, nhưng không được tiếp xúc gần người khác dưới 1,5 mét và phải đeo khẩu trang". Họ cũng phải liên hệ hằng ngày với cơ quan y tế. Các nước Châu Âu khác cũng áp dụng biện pháp tương tự.

Quy trình y tế của Mỹ gây lo ngại

Bất chấp sự lo ngại ngày càng gia tăng trên toàn cầu về hantavirus, Hoa Kỳ hiện vẫn không có động thái nào mang tính chất báo động.

Giới chức Mỹ khẳng định ổ dịch hantavirus trên tàu du lịch không phải " Covid mới" và nguy cơ với công chúng vẫn rất thấp. Hôm Chủ nhật, ông Jay Bhattacharya, quyền giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật CDC, cho biết các hành khách nhiễm hoặc nghi nhiễm đang được theo dõi tại các trung tâm cách ly sinh học ở Omaha và Atlanta.

Tuy nhiên, quy trình phòng bệnh của Mỹ bị chỉ trích là quá lỏng lẻo vì không áp dụng cách ly bắt buộc cho mọi trường hợp tiếp xúc gần, trái với khuyến nghị 42 ngày của Y Tế thế giới. Tổng giám đốc của tồ chức Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo cách tiếp cận này "có thể gây rủi ro".

CDC cũng bị phê phán vì phản ứng chậm : phải gần một tháng sau ca tử vong đầu tiên ngày 11/4 mới phát thông báo chính thức, trong khi bảy hành khách hôm 24/4 đã rời tàu ở đảo Saint-Hélène tự trở về Mỹ mà không qua kiểm tra y tế hay bị theo dõi. Họ hiện sống tại các bang Texas, Virginia, California và Georgia.

Ông Jay Bhattacharya đã vấp phải nhiều chỉ trích sau khi nói trên CNN rằng các hành khách không có triệu chứng sẽ không bị cách ly bắt buộc.

Thái độ này bị Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới, Tedros Adhanom Ghebreyesus, đánh giá là thiếu thận trọng. Ông cho rằng quy trình chống hantavirus được triển khai tại Mỹ "có thể gây ra rủi ro".

Trong khi đó, khuyến nghị của WHO rất rõ ràng : "cách ly 42 ngày" đối với những người tiếp xúc gần, vì thời gian ủ bệnh của virus Andes có thể kéo dài tới sáu tuần. Tuy nhiên, mỗi quốc gia vẫn tự quyết định các biện pháp y tế mà mình áp dụng.

Anh Vũ

Nguồn : RFI, 13/05/2026