Đổi gì lấy hòa bình cho Ukraine ? Con đường đàm phán chông gai sau thượng đỉnh Washington

Thu Hằng, RFI, 20/08/2025

Tổng thống Nga đồng ý với nguyên thủ Mỹ về một cuộc họp thượng đỉnh với tổng thống Ukraine để đi đến một thỏa thuận hòa bình. Ngoài vấn đề gặp nhau ở đâu, trong khi ông Zelensky từ chối đến Moskva, "đổi gì lấy hòa bình" vẫn là câu hỏi chưa có câu trả lời. Và con đường đàm phán còn đầy chông gai, kể cả khả năng tổng thống Nga thoái thác, để cho cấp dưới thương lượng.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trong cuộc họp với các lãnh đạo Châu Âu và nguyên thủ Ukraine Volodymyr Zelensky, tại Nhà Trắng, ngày 18/08/2025. AP - Alex Brandon

Rút kinh nghiệm "sự cố" tại Nhà Trắng ngày 28/02/2025, bẩy lãnh đạo Châu Âu và tổng thư ký NATO đi cùng tổng thống Volodymyr Zelensky đến Washington để thể hiện đoàn kết. Cần phải nói là các nhà lãnh đạo này đều có tác động nhất định nào đó hoặc mối quan hệ cá nhân tốt đẹp với nguyên thủ Mỹ, và không phải ngẫu nhiên báo chí nhắc đến "ngoại giao sân golf" được tổng thống Phần Lan áp dụng hiệu quả. Theo trang Axios, ngay trong cuộc họp riêng với các nhà lãnh đạo Châu Âu cùng tổng thống Ukraine, tổng thống Mỹ Trump đã gọi điện cho đồng nhiệm Putin đề xuất cuộc họp thượng đỉnh Nga-Ukraine.

Putin sẽ ngồi cùng bàn với Zelensky ?

Ông Putin khó có thể từ chối vì không thể để bị coi là người thiếu thiện chí hòa bình, trong khi tổng thống Trump chấp nhận bỏ qua đình chiến để đi thẳng đến thỏa thuận hòa bình, theo đúng đề nghị của chủ nhân điện Kremlin trong cuộc gặp long trọng ở Alaska. Về phía các lãnh đạo Châu Âu, ngay sau cuộc họp ở Washington với ông Trump, họ gây sức ép với Nga, liên tục thông báo về việc tổ chức thượng đỉnh Putin-Zelensky trong "hai tuần nữa" theo thủ tướng Đức, còn Áo và Thụy Sĩ đề xuất tổ chức sự kiện, Hungary, Thổ Nhĩ Kỳ, Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất cũng được nhắc đến, khiến ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov phải lên tiếng rằng các cuộc đàm phán sẽ bắt đầu từ các cấp thấp trước tiên.

Liệu ông Putin sẵn sàng ngồi đối diện với đồng nhiệm Ukraine, người vẫn bị ông khinh thường và coi là tổng thống bất hợp pháp ? Nhà báo Andrei Pertsev của trang Meduza, đồng thời là nhà nghiên cứu tại Trung tâm Carnegie, được báo Le Figaro trích dẫn, cho rằng "Putin không hề muốn gặp Zelensky. Điện Kremlin đang tìm cách kéo dài thời gian để kìm hãm tiến trình".

Đổi đất lấy hòa bình

Tại Alaska, dường như tổng thống Nga "chỉ đòi" hai vùng Luhansk và Donetsk, thay vì cả bốn vùng như trước đây, đổi lại sẽ đóng băng chiến tuyến ở Kherson và Zaporizhzhia. Theo Les Echos, đằng sau đề xuất có vẻ "thiện chí" hơn, là cả một kế hoạch của Moskva. Vùng Donetsk giữ vai trò chiến lược, trong đó có trục trung chuyển huyết mạch Sloviansk-Kramatorsk-Kosstiantynivka mà quân Nga không chọc thủng được từ hai năm qua. Kiểm soát được khu vực này, quân đội Nga sẽ rộng đường tiến thẳng Kharkiv, thành phố lớn thứ hai của Ukraine, thậm chí là Kiev. Trong khi đó, quân Nga không tiến được ở mặt trận miền nam. Từ tháng 01/2024, quân đội Nga chỉ chiếm được 4.200 km2, tương đương với 0,6% lãnh thổ Ukraine và chỉ chiếm được thành phố Bakhmout từ cuối năm 2023.

Tuy nhiên, tại các vùng chiếm đóng ở miền nam Ukraine, như Mariupol, Moskva đã và đang tái thiết, đưa người Nga đến định cư và biến thành khu nghỉ dưỡng bên bờ biển. Điều này giải thích cho việc ngoại trưởng Lavrov khẳng định ngày 19/08, "chiến dịch quân sự đặc biệt" của Nga nhằm bảo vệ quyền của người nói tiếng Nga ở Ukraine, chứ chưa bao giờ chỉ nhằm chiếm đóng lãnh thổ, "dù là bán đảo Crimea, Donbass hay Novorossiya" (Tân Nga) ở miền nam Ukraine.

Ai bảo đảm hòa bình cho Ukraine ?

Vấn đề hóc búa thứ hai : lực lượng nào bảo đảm hòa bình cho Ukraine. Tổng thống Trump khẳng định Mỹ sẽ "can dự" nhưng chỉ hỗ trợ trên không. Khoảng 20 nước Châu Âu và Canada, thuộc Liên minh tình nguyện, tổ chức họp để phân công "ai làm việc gì" trong lực lượng răn đe, triển khai ở đâu tại Ukraine trong trường hợp đạt được thỏa thuận hòa bình.

Tuy nhiên, đây vẫn khó khăn muôn thưở, ngoại trưởng Lavrov tái khẳng định Nga sẽ không bao giờ chấp nhận bất kỳ lực lượng phương Tây nào hoạt động trên lãnh thổ Ukraine. Moskva nhắc lại một thỏa thuận hòa bình phải bảo đảm được an ninh của chính Nga, có nghĩa là Ukraine phải giữ trung lập về địa-chính trị.

Hàng loạt câu hỏi được đặt ra về các cuộc đàm phán có thể diễn ra sắp tới và có lẽ cũng có nguy cơ bế tắc, vì những đòi hỏi của mỗi bên không hề mới và không bên nào chấp nhận lùi bước. 

Thu Hằng

************************

Bảo đảm an ninh cho Ukraine : Mỹ đề xuất hỗ trợ trên không

Thanh Hà, Minh Phương, RFI, 20/08/2025

Sau các cuộc họp tại Nhà Trắng về an ninh cho Ukraine, tổng thống Donald Trump hôm qua 19/08/2025 loại trừ khả năng triển khai quân đội Mỹ đến Ukraine để hỗ trợ thực thi "thỏa thuận hòa bình" giữa Ukraine và Nga. Tuy nhiên chủ nhân Nhà Trắng để ngỏ khả năng "yểm trợ trên không" tiếp tay với Châu Âu bảo đảm an ninh cho Ukraine.

Ảnh chụp từ drone : Khu vực có nhiều tòa nhà dân cư đổ nát tại thị trấn bỏ hoang Maryinka, Donetsk, khu vực hiện do Nga kiểm soát ở miền Donbass của Ukraine, ngày 07/08/2025. Reuters - Alexander Ermochenko

Theo hãng tin Anh Reuters, trả lời đài truyền hình Fox News, nguyên thủ Mỹ tuyên bố, trong trường họp Ukraine và Nga đạt được một hiệp định hòa bình, Washington sẵn sàng hỗ trợ các đối tác Châu Âu để "bảo đảm an ninh cho Ukraine". Châu Âu huy động các lực lượng quân sự đến Ukraine, còn Mỹ sẽ giúp Châu Âu "trên một số phương diện, có thể dưới hình thức hỗ trợ trên không". Tổng thống Trump tránh đi sâu vào chi tiết, đồng thời cho biết thêm : "Trong vài tuần nữa", ông sẽ nhanh chóng biết là tổng thống Nga Vladimir Putin "có thực lòng muốn đạt được một thỏa thuận chấm dứt xung đột ở Ukraine hay không."

Trong cuộc họp báo, phát ngôn viên Nhà Trắng Karoline Leavitt nhấn mạnh "hỗ trợ trên không là một khả năng". Trước mắt "cam kết về an ninh" cho Ukraine còn rất mơ hồ. Phương Tây đang đàm phán về sự hiện diện, vai trò và trách nhiệm của  "một lực lượng trên bộ" nhằm hỗ trợ quân đội Ukraine trong trường hợp Nga vi phạm thỏa thuận hòa bình.

Theo một số nguồn thạo tin, trên nguyên tắc "lực lượng trên bộ" trong khuôn khổ cam kết bảo đảm an ninh cho Ukraine "không hoàn toàn là một lực lượng giám sát hay gìn giữ hòa bình như lực lượng mũ nồi xanh của Liên Hiệp Quốc". Đây phải là một "lực lượng răn đe", sẵn sàng "phản ứng" trong trường hợp Nga lại mở một chiến dịch quân sự nhắm vào Ukraine. Tuy nhiên vẫn theo lời tổng thống Macron, các lực lượng trên bộ sẽ "không được triển khai ở tuyến đầu" hay các khu vực "chiến sự nóng", mà sẽ đóng quân tại những vị trí chiến lược. Các vị trí chiến lược đó "vẫn đang được xác định".

Ngoài ra, vẫn theo Paris, hiện tại nhiều thành viên trong "Liên minh tự nguyện hỗ trợ Ukraine" như Anh, Pháp Đức và Thổ Nhĩ Kỳ và cả Nhật Bản cho biết sẵn sàng tham gia vào lực lượng trên bộ bảo đảm an ninh cho Ukraine.

Các nước gấp rút thảo luận về bảo đảm an ninh cho Ukraine 

Nhiều cuộc họp liên tiếp bàn về các bảo đảm an ninh cho Kiev đã và đang được tiến hành giữa các nước trong Liên minh tình nguyện vì Ukraine, cũng như giữa tổng tham mưu trưởng của các thành viên NATO. Dự kiến trong những ngày tới sẽ có thêm các cuộc họp ở nhiều cấp độ và dưới các hình thức khác nhau để trao đổi về vấn đề này. 

Từ Bruxelles, thông tín viên Laxmi Lota cho biết cụ thể về các nỗ lực này : 

"Các nhà lãnh đạo quân sự của NATO họp vào hôm nay để thảo luận về hướng đi tiếp theo. Trong số các biện pháp cụ thể đang được thảo luận, có thể kể tới việc thực thi một điều khoản tương tự Điều 5 của NATO đối với Ukraine. Theo đó, nếu một quốc gia thành viên bị tấn công, quốc gia đó sẽ tự động được các đồng minh bảo vệ. Tuy nhiên, biện pháp này sẽ được áp dụng bên ngoài khuôn khổ của Liên Minh Bắc Đại Tây Dương. Các nước Châu Âu không có ý định tự mình thực hiện đảm bảo an ninh này, họ nhấn mạnh là phải có cam kết tham gia của Washington.

Ông Antonio Costa, chủ tịch Hội đồng Châu Âu, phát biểu : "Hoạt động ngoại giao đang được đẩy mạnh. Đang có một động lực ngày càng mạnh mẽ trong việc đưa ra các bảo đảm an ninh cho Ukraine, với việc Hoa Kỳ đồng ý tham gia vào nỗ lực này. Và điều này thực sự rất đáng hoan nghênh!"

Liệu sẽ có các hoạt động tình báo quân sự hay hơn thế nữa không ? Tổng thống Trump đã cam kết chiều qua rằng ông sẽ không triển khai bộ binh đến Ukraine. Trả lời phỏng vấn kênh Fox News, ông tuyên bố : "Chúng ta có các nước Châu Âu ở đó và họ sẽ dẫn đầu !" Tuy nhiên, ông chủ Nhà Trắng nói thêm rằng Mỹ "có thể sẽ hỗ trợ (Kiev) trên không". 

Cũng trong ngày hôm qua, tổng thống Trump đã điện đàm với thủ tướng Hungary Viktor Orban về việc để Kiev gia nhập Liên Hiệp Châu Âu và về khả năng lựa chọn thủ đô Budapest để tổ chức thượng đỉnh 3 bên giữa Trump, Putin và Zelensky. Trong khi đó, tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ, Recep Erdogan, và lãnh đạo NATO, Mark Rutte, cũng đã điện đàm để thảo luận về vai trò của Ankara "trong tiến trình hòa bình ở Ukraine và an ninh ở Hắc Hải". 

Thanh Hà, Minh Phương

*************************

Chiến tranh Ukraine : Tại sao Donbass là mục tiêu thâu tóm số 1 của Putin ?

Thùy Dương, RFI, 20/08/2025

Bên cạnh các bảo đảm an ninh cho Kiev, một trong những điểm cũng được xem là mấu chốt trong các cuộc thương lượng tìm kiếm thỏa thuận hòa bình cho Ukraine hiện nay liên quan đến việc nhượng bộ lãnh thổ. Cho đến nay, điện Kremlin vẫn kiên quyết đòi Kiev từ bỏ chủ quyền ở một số vùng của Ukraine, trong đó có Donbass, điều mà tổng thống Ukraine Zelensky luôn từ chối.    

Ảnh tư liệu do Lữ đoàn cơ giới số 24 của Ukraine cung cấp : Binh lính Ukraine bắn đạn 120mm về phía các vị trí của quân đội Nga gần Chasiv Yar, Donetsk, miền Donbass, ngày 16/03/2025. AP - Oleg Petrasiuk

Donbass, gồm hai vùng Donetsk và Luhansk. Hiện giờ, theo Viện Nghiên Cứu Chiến Tranh của Mỹ, các lực lượng Nga chiếm được 99% Luhansk và 79% Donetsk. Không chiếm được quyền kiểm soát hoàn toàn vùng Donbass bằng vũ khí, nên Putin đang tìm cách chiếm đoạt Donbass qua con đường ngoại giao. Từ "lá phổi công nghiệp", "lãnh thổ chiến lược sống còn" đến "bi kịch của Ukraine", "nỗi ám ảnh trong Putin", "sự thèm khát của tổng thống Nga" "ưu tiên số 1 của điện Kremlin"… Đây là những từ ngữ thường được báo chí Pháp dùng để nói về Donbass trong chiến tranh Ukraine.   

Lá phổi kinh tế của Ukraine

Trước khi chiến tranh nổ ra, Donbass có 6,5 triệu người, chiếm 15% dân số Ukraine. Là vùng lãnh thổ rộng 55.000 km2, ở miền đông Ukraine, giáp biên giới với Nga, Donbass vốn dĩ là thế mạnh kinh tế quan trọng của Ukraine, nổi tiếng về năng lực sản xuất nông nghiệp, và với các nguồn tài nguyên trong lòng đất, gồm nhiều loại kim loại và khoáng sản (đá vôi, dolomit, sa thạch, thạch anh…), khí đá phiến và các mỏ khí đốt tự nhiên. Theo tuần báo Pháp Le Point ngày 18/08, chỉ riêng miền Donbass nắm giữ một nửa giá trị tài sản của Ukraine trong lĩnh vực này. Và cuối cùng, các nhà máy nhiệt điện than trong vùng sản xuất tới 40% lượng điện của cả nước.

Moskva cũng coi việc chinh phục Donbass là một cơ hội cho nông nghiệp sau này của Nga, bởi vì khu vực này có tới gần 2,8 triệu ha đất canh tác, theo số liệu của Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc FAO.

Cũng về giá trị kinh tế, nhất là khai khoáng, theo phân tích của Adrien Nonjon, một nhà nghiên cứu chuyên về Ukraine, với trang TF1 Info ngày 18/08, Donbass là một lưu vực vô cùng giá trị, bởi vì "cho đến khi chiến tranh nổ ra, đây vẫn được coi là khu vực giàu có nhất Ukraine : chiếm 12-20% tổng GDP của đất nước, đặc biệt tập trung 70% tài nguyên khoáng sản". Đất hiếm, tâm điểm của một thỏa thuận được ký kết giữa Ukraine và Hoa Kỳ hồi mùa xuân 2025, cũng chủ yếu tập trung ở khu vực Donbass.

Trong công nghiệp, Donbass nổi tiếng với nhà máy thép Azovstal (ở thành phố cảng Marioupol nay đã bị Nga chiếm đóng, thuộc tỉnh Donetsk), một thời gian dài là biểu tượng cho thời kỳ sản xuất thép của đất nước. Theo Le Figaro ngày 18/08, trước chiến tranh, chỉ riêng vòng cung Donetsk-Luhansk-Zaporizhzhia và Kherson đã chiếm khoảng 1/5 GDP của đất nước. Năm 2013, Donetsk và Luhansk chiếm gần một 1/4 sản xuất công nghiệp của Ukraine, 14% GDP, 1/4 kim ngạch xuất khẩu và hơn 1/10 doanh thu thuế của Ukraine.

Chiếm được Donbass của Ukraine là Nga "trúng số" kinh tế ?

Thực tế không đơn giản như vậy. Donbass không hẳn là cỗ máy tự chủ về kinh tế. Một nghiên cứu của nhà nghiên cứu độc lập Denysyuk Vitaly thực hiện cho Ceri, Trung tâm nghiên cứu quốc tế, và được Le Figaro trích dẫn, cho thấy là kinh tế Donbass có được như vậy là phải nhờ vào tài trợ của Nhà nước, do cỗ máy công nghiệp thừa hưởng từ thời Liên Xô đã cũ kỹ và tiêu tốn nhiều năng lượng. Chiến tranh và cuộc khủng hoảng ngành luyện kim ở châu Âu cũng khiến Donbass mất tới 80% tiềm năng kinh tế.

Chi phí tái thiết các nhà máy điện cần đến 10-11 tỷ đô la, chưa kể đến những thiệt hại về cơ sở hạ tầng khác như đường sắt, bệnh viện, trường học… Một quan chức phủ tổng thống Ukraine còn khẳng định "Kỷ nguyên công nghiệp đã chấm dứt" ở Donbass. Các nhà máy thép cũng không còn là xương sống của nền kinh tế trong tương lai. Về các khoáng sản chiến lược phục vụ chuyển đổi năng lượng, các mỏ thực ra chưa được khai thác và việc khai thác cũng sẽ cần đến nhiều tỷ đô la đầu tư.   

Đó là chưa kể nguồn nhân lực, nhất là nhân lực trình độ cao nhất, đã tiêu hao do chiến tranh, điều kiện lao động. Donbass cũng đã trở thành một bãi mìn thực sự, nơi không dễ bảo đảm an toàn cho thường dân.

Vậy câu hỏi đặt ra là nếu kiểm soát được toàn bộ vùng Donbass, thì Nga sẽ "thực sự được lợi những gì" ? Có thể nói, đa phần các phân tích đều nhấn mạnh về các lợi ích về chính trị và chiến lược hơn là kinh tế.

Kiểm soát Donbass - lối thoát danh dự cho Nga ?

Donbass vừa là vấn đề chiến lược vừa là biểu tượng chính trị của tổng thống Nga Vladimir Putin. Nơi đây từng gắn liền với lịch sử của Nga, vận hành hết công suất dưới thời Stalin để khôi phục nền công nghiệp. Nhiều đợt công nhân Nga đã đến định cư ở Donbass. Khu vực này cũng chủ yếu là người nói tiếng Nga, ước tính chiếm đến 3/4 dân số trong khu vực. Chuyên gia về Ukraine, Adrien Nonjon, được TF1 trích dẫn, cho biết khoảng gần 40% dân số tại cùng này có gốc Nga.

Về ý thức hệ, vẫn theo chuyên gia này, Donbass cũng là một biểu tượng trong thời Chiến Tranh Lạnh : các nhà tư tưởng Nga xem vùng này như một thành trì của truyền thống bảo thủ chống lại phương Tây tự do, bị Nga xem là suy đồi.

Sau này, Donbass cũng là hiện thân của sự phản kháng đối với phong trào Maidan thân châu Âu. Phe ly khai thân Nga đã cầm vũ khí vào năm 2014, tuyên bố thành lập các nước Cộng hòa Donetsk và Luhansk, được Vladimir Putin công nhận 3 ngày trước khi phát động cuộc chiến xâm lược Ukraine hồi năm 2022. Đối với chủ nhân điện Kremlin, Donbass là một phần của Nga. Và tổng thống Nga đã vin vào cớ này để điều quân xâm lược nước giềng. Trang mạng đài France Info ngày 18/08 nhắc lại rằng Vladimir Putin từng tuyên bố ông phải can thiệp để "bảo vệ những người nói tiếng Nga". Do đó, việc chiếm Donbass có thể được coi như một mục tiêu chiến tranh, mang lại cho Nga một lối thoát danh dự.

Một vùng lãnh thổ chiến lược

Donbass cũng là một vùng chiến lược đối với quân đội Nga. Theo trang web Deep State, chuyên dõi theo cuộc chiến, được France Info dẫn lại, Nga kiểm soát 87% Donbass, nhưng đang gặp khó khăn khi tiến quân vào khu vực Donetsk, nơi Ukraine vẫn kiểm soát 1/3 diện tích. Nếu Kiev lùi bước, các lực lượng Nga sẽ có một một bàn đạp cho các cuộc tấn công mới về phía tây của Ukraine, nhất là hướng về phía vùng Zaporizhzhia hay thành phố Kharkiv. Địa hình phía sau Donbass, sâu trong lãnh thổ Ukraine, quá trống trải. Quân Nga có thể giành quyền kiểm soát các hệ thống công sự của Ukraine và ngành công nghiệp vũ khí vốn dĩ vẫn đang hoạt động ở một số thành phố lớn.

Theo France Info, ngoài cú sốc chính trị đối với chính quyền Volodymyr Zelensky, nếu để mất Donbass, việc này sẽ gây ra tổn thất về nhân mạng cho Ukraine. Chính quyền Ukraine ước tính vẫn còn 200.000 người đang sống trong các khu vực cho đến nay Kiev vẫn duy trì được quyền kiểm soát. Tiếp theo là các nguy cơ, rủi ro quân sự. Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh, nếu rút quân, các lực lượng Ukraine sẽ bị lộ diện. Việc rút lui chỉ có thể thực hiện được nếu có một lệnh ngừng bắn được tuân thủ vững chắc và một lực lượng can thiệp mạnh mẽ được triển khai để duy trì hòa bình.

Thùy Dương