Sau khi phải hứng chịu những cuộc không kích trong hơn một tháng khiến một phần lớn năng lực quân sự bị phá hủy và nhiều lãnh đạo cấp cao thiệt mạng, chế độ Iran, thay vì sụp đổ, đã thể hiện một sự kiên cường bất ngờ. Sự kiên cường này bắt nguồn từ một ý thức hệ mạnh mẽ : hệ tư tưởng Hồi giáo Shia tôn thờ những người tử vì đạo, trong khi Khomeinism (chủ nghĩa Khomeini) bổ sung một thông điệp tuyên truyền chống đế quốc rất lọt tai một bộ phận không nhỏ dân cư trên thế giới, kể cả ở các quốc gia phương Tây.

Một tấm áp phích có hình ảnh cố lãnh tụ tối cao của Iran, giáo chủ Ali Khamenei, và một tấm biển chống Mỹ được giơ cao ở Tehran, Iran, ngày 01/04/2026. © AP - Vahid Salemi

Có thể thấy rõ rằng sự biến chuyển của cuộc chiến do tổng thống Mỹ Donald Trump và thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu phát động tại Iran, tạm dừng với thông báo ngừng bắn hôm 07/04/2026 sau 38 ngày oanh kích, không đi đúng với kế hoạch ban đầu của các chỉ huy quân đội Israel và Mỹ. Trong khi Washington và Tel Aviv đã đặt cược vào sự sụp đổ nhanh chóng của chế độ Iran sau khi loại bỏ một số lãnh đạo chủ chốt của nước này, cường độ cuộc chiến và đặc biệt là khả năng chống cự lâu dài của Nhà nước Hồi giáo đã gây bất ngờ.

Nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng Mỹ đã không lường trước được sự kiên cường của Vệ binh Cách mạng, với mạng lưới rất chặt chẽ và phân tán trên toàn bộ lãnh thổ Iran, đến mức những đòn tấn công vào các lãnh đạo cao nhất của chế độ dường như không tác động đến khả năng chiến đấu ở 31 tỉnh thành của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Hơn nữa, các nhà quan sát đã nhấn mạnh sự thành thạo của Tehran trong việc tiến hành chiến tranh phi đối xứng, lan tỏa trên quy mô toàn cầu, với việc Iran khủng bố nền kinh tế thế giới bằng cách khai thác tối đa khả năng gây rối của mình ở eo biển Hormuz, khiến các quốc gia láng giềng bị cuốn vào một chiến lược hỗn loạn mà chính quyền Mỹ tỏ ra bất lực.

Tuy nhiên, những phân tích này đã không đề cập đến một trong những khía cạnh rõ rệt nhất của sự kiên cường của chế độ Iran, nhờ vào ý thức hệ tôn giáo của mình, đặc biệt là hệ tư tưởng Hồi giáo Shia 12 giáo sĩ, mở rộng phạm vi sang chủ nghĩa Khomeini vào năm 1979.

Trên thực tế, qua việc tôn thờ những người tử vì đạo với tầm nhìn tận thế (eschatologique) của lịch sử và khát vọng cách mạng nhằm giải phóng Trung Đông, thậm chí toàn thế giới, khỏi chủ nghĩa đế quốc của Mỹ, ý thức hệ của chế độ Iran cho thấy một giáo lý vừa phù hợp một cách hoàn hảo với bản chất phi đối xứng của cuộc chiến hiện tại, vừa có khả năng thu hút một bộ phận không nhỏ người dân trên thế giới, bất chấp sự tàn bạo đáng kinh ngạc của các nhà lãnh đạo của chế độ.

Hồi giáo Shia – học thuyết xuất phát từ một cuộc chiến phi đối xứng

Dựa trên ký ức về những người tử vì đạo, hệ tư tưởng Shia tồn tại nhờ vào chiến tranh phi đối xứng. Cuộc chiến phi đối xứng giữa kẻ mạnh và kẻ yếu nâng cao vai trò của những người tử vì đạo thành những thánh nhân và anh hùng, và việc tưởng nhớ tới họ bảo đảm sự trường tồn của Shia qua các thế hệ.

Theo đó, chính sự ra đời của Shia chứa đựng nhiều bài học quan trọng, vì hệ phái Hồi giáo này, hiện chiếm khoảng 20% dân số Hồi giáo toàn cầu, xuất hiện với cái chết của những người ủng hộ Ali và các hậu duệ của ông (tức "hậu thế của Mohammed"), được gọi là các giáo sĩ. Sự kiện mà các tín đồ Shia coi là cơ sở của đức tin là vụ giết hại Hussein, con trai Ali và là người thừa kế hợp pháp của Mohammed, do các caliph (vua Hồi giáo) đầu tiên của dòng Umayyad thực hiện. Trong truyền thống Shia, ngoài việc tử vì đạo dưới lệnh của những kẻ giả danh dòng họ Umayyad, Hussein đã chết trong một trận chiến phi đối xứng thực sự. Trận chiến Karbala vào năm 680, nơi ông hy sinh, thực sự là một cuộc chiến giữa kẻ mạnh và kẻ yếu, khi Hussein, cùng với vài chục người, bị tàn sát bởi một quân đội lên đến hàng ngàn chiến binh dưới quyền caliph Umayyad Yazid.

Sự bất cân xứng giữa lực lượng của Yazid và số ít tín đồ của Hussein khiến sự hy sinh của ông càng trở nên ấn tượng. Theo quan điểm này, cuộc chiến càng không cân xứng, càng phi đối xứng, thì càng xứng đáng được tưởng nhớ và không rơi vào quên lãng. Tính phi đối xứng và bất công của cái chết của Hussein đã hợp thức hóa khát khao báo thù mà tín đồ Shia duy trì qua các thế kỷ.

"Hội chứng Karbala" – động lực của cuộc chiến hiện nay

Theo đó, "hội chứng Karbala" biến Shia thành một học thuyết phi đối xứng thực sự : cái chết của Hussein là một thất bại quân sự trong ngắn hạn đối với những người ủng hộ Ali, nhưng lại là một chiến thắng trong dài hạn vì là một sự kiện đáng nhớ mà các tín đồ Hồi giáo không bao giờ quên.

Trước thất bại quân sự, người Shia đối lại bằng một chiến thắng về ký ức và ý thức hệ trong dài hạn, đúng như cách các nhà chiến lược của chiến tranh phi đối xứng vẫn làm. Vì thế, Shia thực sự là một học thuyết chiến tranh phi đối xứng, như đã thể hiện qua phương cách mà Cộng hòa Hồi giáo Iran sử dụng trong chiến tranh truyền thông chống lại Mỹ và Israel.

Trong một video được đăng trên tài khoản Facebook tiếng Pháp của cố lãnh đạo Ali Khamenei có tên "Tử vì đạo chỉ là khởi đầu… Việc giáo chủ Khamenei tử vì đạo không phải là dấu chấm hết, cũng như cái chết tử vì đạo của giáo sĩ Hussein trước đây không phải là kết thúc" đăng ngày 06/03, chế độ Iran vẽ ra một sự so sánh giữa sự hy sinh của Hussein trước Yazid và của Khamenei trước Trump. Theo truyền thống Shia, cái chết của Khamenei theo mô hình của Hussein là một hình mẫu của sự kháng cự trước "sự áp bức" và là nguồn động lực cho một khát vọng trả thù mà nhân loại sẽ mãi nhớ đến, qua đó đóng góp vào chiến thắng cuối cùng của chế độ Iran và "lời mặc khải thiêng liêng".

Chiến tranh chống lại tình trạng "áp bức toàn cầu" như là động lực của cuộc xung đột

Do đó, sự tôn thờ những người tử vì đạo của Shia tạo ra một câu chuyện mà qua đó cái chết của Khamenei cũng như Hussein phản ánh sứ mệnh toàn cầu của Shia trong cuộc chiến chống lại sự áp bức. Nhờ vào cái chết của mình, Khamenei trở thành một hình tượng vượt ra ngoài khuôn khổ cộng đồng Shia, trở thành biểu tượng của cuộc chiến chống lại sự áp bức của Mỹ đối với thế giới.

Video nói trên đã minh họa rõ ràng điều này : hình ảnh của Khamenei được trình bày như là biểu tượng của "những người chiến đấu cho tự do" và chống lại "chủ nghĩa đế quốc". Diễn ngôn này, nằm ở điểm giao giữa tư tưởng tử vì đạo của Shia và sự bác bỏ quyền bảo hộ mang tính đế quốc của phương Tây đối với thế giới Hồi giáo, vay mượn từ các luận điểm của phong trào Huynh đệ Hồi giáo, đã tóm lược khá đầy đủ chủ nghĩa Khomeini, vốn tìm cách biến Shia Iran thành một học thuyết cách mạng mang tính phi thực dân.

Bằng việc đăng tải các video với thông điệp này, Cộng hòa Hồi giáo Iran mong muốn thu hút tất cả những ai đang đấu tranh chống lại sự thống trị của Mỹ trên thế giới và mang đến cho chiến dịch tuyên truyền của mình một chiều kích toàn cầu nhằm thu hút các dân tộc ngoài cộng đồng Shia, kể cả ở các quốc gia phương Tây.

Chế độ Iran biết rằng kết quả của cuộc chiến phụ thuộc nhiều hơn vào cuộc chiến giành lấy công luận chứ không phải trên chiến trường quân sự. Những video gần đây mà chế độ Iran đăng tải cho thấy công sức họ đầu tư vào mạng xã hội, sử dụng các mã hình ảnh và lối diễn ngôn nhắm vào công luận phương Tây. Trong một video đã lan truyền mạnh mẽ, chế độ sử dụng thế giới Lego để miêu tả Trump và Netanyahu ngồi cùng với quỷ dữ xoay quanh hồ sơ Epstein.

Video này thiết lập một mối liên hệ trực tiếp giữa cuộc chiến và hồ sơ Epstein, ám chỉ rằng Trump đã tấn công Iran để chuyển hướng sự chú ý của công luận khỏi vụ bê bối Epstein, trong tình thế bị ràng buộc bởi sự tống tiền của một Netanyahu mang hình ảnh quỷ dữ. Bằng cách liên kết quỷ dữ, Israel và vụ Epstein, chế độ Iran sử dụng các mã hình ảnh phổ biến của chủ nghĩa bài Do Thái và hy vọng sẽ huy động được một bộ phận của phong trào MAGA chống lại Israel. Chế độ Iran hoàn toàn ý thức rằng vụ Epstein đang chia rẽ dư luận MAGA và đã làm thức tỉnh tư tưởng bài Do Thái của phong trào này, lực lượng có thể được huy động chống lại cuộc chiến khi cho rằng Washington đang bị lệ thuộc vào các lợi ích của Israel.

Trump vô tình trở thành đồng mình của chủ nghĩa Khomeini

Khả năng chống cự của chế độ Iran không chỉ nằm ở năng lực gây hại, mà còn ở hệ tư tưởng. Martyrologie (sự tôn thờ những người tử vì đạo) của Shia biến chiến tranh phi đối xứng thành một nguồn sức mạnh hợp pháp và qua sự tưởng nhớ những người tử vì đạo như Hussein và Khamenei, biến những thất bại quân sự trong ngắn hạn, như tình hình hiện tại của Iran về mặt năng lực quân sự, thành những chiến thắng về ý thức hệ trong dài hạn.

Hơn nữa, chủ nghĩa Khomeini, như một ý thức hệ cách mạng chống lại "sự áp bức" và chủ nghĩa phục quốc Do Thái, có thể cuốn hút một bộ phận công luận phương Tây, chủ yếu là những người có xu hướng bài Do Thái trong phong trào MAGA và những ai tự nhận là những người theo chủ nghĩa giải thuộc địa và chống đế quốc.

Trong bối cảnh này, chiến dịch tuyên truyền của chế độ Iran lại vô tình được củng cố bởi những biểu hiện lệch lạc của chủ nghĩa Trump, thay thế pháp quyền bằng bạo lực thô bạo ở khắp nơi, qua đó làm gia tăng mức độ hiện diện của tuyên truyền chống đế quốc của chế độ giáo sĩ.

Nguồn : The Conversation

Phan Minh biên dịch