100 chiến đấu cơ Rafale cho Ukraine : Thông điệp mạnh mẽ cho Putin

Pháp hứa bán các vũ khí tân tiến nhất cho Ukraine, tổng thống Volodymyr Zelensky đang trong thời điểm khó khăn nhất về quân sự lẫn chính trị, chính sách thuế quan của Mỹ đã thiết chế lại các tuyến đường thương mại quốc tế : Báo chí Pháp hôm nay 18/11/2025 phân tích.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky duyệt hàng quân danh dự khi thăm căn cứ không quân Villacoublay gần Paris, ngày 17/11/2025. via Reuters - Christophe Ena

Cung ứng vũ khí hiện đại, Paris cam kết đứng bên Kiev

Le Figaro nhận định, "Khi hứa bán 100 chiếc Rafale cho Ukraine, Macron đầu tư vào tương lai". Hôm qua, hai tổng thống Pháp và Ukraine đã ký kết một ý định thư liên quan đến 100 chiến đấu cơ hiện đại, và hệ thống phòng không thế hệ mới. Đây là một biểu tượng vô cùng lớn lao, chứng tỏ Châu Âu ban đầu hết sức dè dặt, nay đã có bước tiến rất dài. Ông Volodymyr Zelensky, đến Châu Âu tìm kiếm thêm hỗ trợ về quân sự và chính trị, coi đây là "thời điểm lịch sử".

Nước Pháp vào thời kỳ đầu cuộc xâm lăng từng bị các đồng minh Đông Âu phê phán vì thiếu cứng rắn với Nga, nay đã trở thành một trong những quốc gia chủ chốt ủng hộ Ukraine. Từ "liên minh tình nguyện" đến hội nghị quốc tế về Ukraine, hay cung ứng những vũ khí tối tân nhất như đại bác Caesar hay chiến đấu cơ Rafale, Pháp gây được tác động. Là thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, Pháp có ảnh hưởng đặc biệt để thúc đẩy các nghị quyết thuận lợi cho Ukraine. Paris cũng cố vấn cho Volodymyr Zelensky cách xử sự với Donald Trump và một số vấn đề khác.

Pháp còn là cường quốc nguyên tử và hiện là quân đội hiệu quả nhất trong Liên Hiệp Châu Âu (EU). Khi tăng cường liên minh với Kiev - vốn từ lâu mong mỏi có được Rafale - Pháp chuẩn bị cho việc bảo vệ Ukraine trong tương lai và EU trước chiến tranh đa diện của Putin. Sáng kiến Pháp, đưa quan hệ với Kiev lên mức chiến lược, có nghĩa là Châu Âu cam kết đứng bên Ukraine lâu dài, sẽ không bỏ rơi Ukraine. Đó là thông điệp mạnh mẽ cho Vladimir Putin và những nước ủng hộ ông ta.

Ukraine cầm cự, hy vọng Nga xuống sức

Tuy nhiên trên thực tế, ý định thư không phải là hợp đồng. Một số người cho rằng Emmanuel Macron không muốn để cho Thụy Điển đóng vai trò hàng đầu, sau khi Stockholm ký ý định thư với Ukraine hôm 22/10 về việc bán 100 đến 150 phi cơ tiêm kích Gripen. Trước đó người ta cho rằng Pháp sẽ chỉ nhượng chừng mười mấy chiếc Rafale.

Tiếp đến là câu hỏi chính : Ai sẽ chi trả ? Ukraine hiện không có khả năng, và khó có việc Hoa Kỳ chi ra để mua chiến đấu cơ Châu Âu. Ngược với Thụy Điển tài chánh dồi dào và chính phủ có đa số ổn định, Pháp đang bị khủng hoảng chính trị lẫn kinh tế. Kế hoạch của Liên Hiệp Châu Âu sử dụng tài sản Nga bị phong tỏa đang bị Hungary, Slovakia, Cộng hòa Czech cản trở.

Tại các nước lớn như Pháp và Đức, các đảng thân Nga đang lăm le giành ghế trong mùa bầu cử tới. Và xì-căng-đan tham nhũng mới đây ở Kiev với hai bộ trưởng phải ra đi, khiến những người chống đối càng có thêm lý lẽ. Cho dù tìm được tài chánh, 100 chiếc Rafale mới tinh chỉ có thể được giao cho Ukraine trong nhiều năm tới, vì mất nhiều thời gian để sản xuất và tập đoàn Dassault đang rất bận rộn với nhiều hợp đồng, trong khi Kiev cần ngay lập tức.

Những tin tức từ mặt trận Pokrovsk không mấy lạc quan, quân Nga dù chết như rạ rốt cuộc đã bao vây và xâm nhập được. Shawn Pinner, một cựu quân nhân Anh gia nhập quân đội Ukraine và đang tham chiến ở Donbass viết : "Tại Pokrovsk, chúng tôi chiến đấu để tồn tại, còn Nga để lấy tiếng. Sự khác biệt này rất lớn lao. Nhưng Vladimir Putin không còn nhiều quân, không còn mấy thời gian. Nếu chiếm được Pokrovsk, thành phố chỉ đứng thứ 76 của Ukraine, sẽ không thay đổi được gì".

Nhưng thời gian này rất khó khăn cho người Ukraine, khi viện trợ Mỹ giảm dần và lại phải chịu đựng tính khí thất thường của Donald Trump, cứ như một con tàu chao đảo. Mỹ đứng ra xa khiến Châu Âu buộc phải nhanh chóng thay thế ở sườn đông. Liệu Ukraine có đứng vững cho tới khi những chiến đấu cơ Rafale Pháp và Gripen Thụy Điển đến nơi hay không ? Một nhà ngoại giao nhận định đang phải câu giờ, để Ukraine kháng cự trong khi chờ đợi kinh tế Nga sụp đổ và quân đội Ukraine mạnh lên. Hiện tại chiến lược mặc định này tỏ ra hiệu quả.

Bốn cơn ác mộng của tổng thống Zelensky

Le Figaro phân tích : Lần thứ chín kể từ khi quân xâm lược Nga tràn sang, tổng thống Ukraine sang Pháp và được đón tiếp nồng nhiệt. Nhưng mối quan hệ tốt đẹp với các nhà lãnh đạo Châu Âu chỉ là một mảng trời xanh nhỏ bé mà Volodymyr Zelensky hiện có được. Sáu năm rưỡi sau khi đắc cử vẻ vang, ông đang trong giai đoạn vô cùng khó khăn.

Trước hết là trên chiến địa : Chỉ trong một tuần, quân Nga đã chiếm được 134 km2 lãnh thổ của Ukraine, gấp đôi so với những gì đã gặm nhấm trong suốt tháng 10. Pokrovsk có nguy cơ không giữ được, và tại Zaporizhzhia, Nga lợi dụng sương mù để tiến vì tránh được drone Ukraine. Một số chuyên gia phương Tây lo ngại lực lượng Ukraine kiệt lực vì không được thay quân, trong khi dân số Nga đông gấp bốn.

Quân đội Ukraine và kỹ nghệ quốc phòng tiếp tục chiến đấu với lòng dũng cảm và sự khôn ngoan. Nhờ các drone và hỏa tiễn tự sản xuất, người Ukraine đã đánh vào được các cơ sở hạ tầng dầu khí nằm sâu trong lãnh thổ Nga, nhưng luôn thiếu quân. Lệnh cấm nam giới từ 18 đến 60 tuổi ra khỏi Ukraine khiến nhiều gia đình gởi con trai ra nước ngoài trước tuổi 18, lớp cuối cấp hầu như chỉ còn nữ sinh. Hôm 26/08/2025, chính phủ còn bỏ lệnh cấm xuất cảnh cho thanh niên 18-22 tuổi. Hậu quả, và là cơn ác mộng thứ hai của Zelensky : 100.000 thánh niên ra đi, chủ yếu sang Ba Lan và Đức là nơi đã có hàng triệu đồng hương.

Ác mộng thứ ba đến từ bên kia Đại Tây Dương. Ngoại trưởng Marco Rubio khi trả lời báo chí nói rằng Hoa Kỳ không còn biết làm cách nào khác để buộc Nga chấp nhận ngưng bắn. Có vẻ như tổng thống Trump sau khi trừng phạt hai công ty dầu lửa chính của Nga nay muốn buông tay, để cho Châu Âu tự xoay sở. Điều quan trọng là Mỹ vẫn cung cấp thông tin tình báo từ vệ tinh, nhưng cho đến bao giờ ?

Cơn ác mộng thứ tư của Zelensky là xì-căng-đan tham nhũng. Những món hoa hồng cả trăm triệu đô la về xây dựng cơ sở hạ tầng năng lượng đã rơi vào tay vài bộ trưởng và bạn bè của Zelensky, nghi can chính là Tymur Mindich đã chạy trốn. Vụ này không chỉ là người dân bất mãn mà còn khiến các nhà bảo trợ Châu Âu lo ngại. Chiến dịch tranh cử của cựu diễn viên hài Zelensky xoay quanh hai chủ đề : Hòa giải với Nga, và chấm dứt nạn tham nhũng. Mục tiêu thứ nhất không thành chẳng phải do Volodymyr Zelensky vì Vladimir Putin không hề muốn hòa bình, ngược lại mục tiêu thứ hai tùy thuộc vào ông.

Hai mặt trận : Chiến trường và chống tham nhũng 

Le Monde nói về "Hai mặt trận của Zelensky". Một mùa đông chiến tranh thứ tư sắp đến trong những điều kiện tệ hại nhất cho Ukraine. Tại Pokrovsk, các chiến binh phải đương đầu với kẻ xâm lược không tiếc mạng lính. Moskva oanh tạc thô bạo và có hệ thống vào cơ sở hạ tầng dân sự Ukraine, chủ yếu đánh vào năng lượng. Tội ác chiến tranh là trung tâm chiến lược của Kremlin để mưu toan phá vỡ quyết tâm vệ quốc đáng ngưỡng mộ của Ukraine kể từ đầu cuộc chiến. Phép lạ Ukraine tuy vậy đang vấp phải nhiều trở ngại. Viễn cảnh ngưng bắn ngày càng lùi xa.

Vladimir Putin quyết làm Ukraine phải quy hàng dù thường dân phải trả giá đắt như thế nào đi nữa, khiến đàm phán trở thành ảo ảnh. Ông Trump hứa cung cấp hỏa tiễn Tomahawk để tấn công sâu vào lãnh thổ Nga, nhưng rồi lại đổi ý là ảo tưởng mới nhất. Các tiết lộ tham nhũng liên quan đến lãnh vực năng lượng đã buộc tổng thống Volodymyr Zelensky phải cách chức hai bộ trưởng, là mặt trận thứ hai của ông : Kiev phải dứt khoát không khoan nhượng trước vấn nạn tham nhũng để đoàn kết đất nước và không mất đi sự ủng hộ của đồng minh.

Tương quan lực lượng Nga-Ukraine

Nhưng cuộc chiến còn là phòng thí nghiệm để trắc nghiệm vũ khí, chiến lược quân sự hay năng lực hậu cần. Libération cho biết, các chuyên gia quan sát cuộc chiến giữa nước Nga của Putin và Ukraine của Zelensky nhận xét : không một vũ khí mới nào, một chiến lược mới hay kỹ năng tiếp tế nào có thể thay đổi tương quan lực lượng. Giá dầu xuống thấp, trừng phạt kinh tế, hoạt động sụt giảm, lạm phát mạnh mẽ đang đè nặng lên Nga. Châu Âu vừa phải lo nguồn cung năng lượng vừa bảo vệ môi trường, và hiểu rằng không chỉ Ukraine bị tấn công mà chiến tranh đa diện trải rộng khắp nơi, kể cả ở Pháp.

Tất cả các yếu tố trên hợp lại khiến cuộc chiến ngưng đọng, cho dù ưu thế nghiêng về Ukraine, Châu Âu và NATO – theo Viện Quan hệ Quốc tế Pháp – tuy Kiev thiếu quân. Nhật báo thiên tả cho rằng tổng thống Emmanuel Macron trong những tuần qua hầu như đóng vai một bộ trưởng chuyên trách hồ sơ Ukraine, và ông có vẻ hiệu quả trong vai trò này hơn là quản lý kinh tế Pháp. Macron chủ trì hội nghị 30 tổng tham mưu trưởng quân đội NATO hồi tháng 3, dùng bữa tối với các tổng giám đốc tập đoàn vũ khí… Pháp đặc biệt khác với các quân đội khác là có đủ loại vũ khí và hiện diện trên tất cả đại dương, sự hỗ trợ của Paris là quan trọng.

Vị thế Đông Nam Á trong tuyến đường thương mại mới

Trên lãnh vực kinh tế, Les Echos giải thích "Thuế quan đã cơ cấu lại những tuyến đường thương mại mới như thế nào". Chính sách áp thuế của Mỹ cộng với chiến tranh ở Ukraine đã làm đảo lộn những tuyến đường thương mại truyền thống trên biển và trên bộ, qua đó Châu Mỹ la-tinh, Đông Nam Á và Trung Á nâng cao được vị thế.

Hoa Kỳ né khỏi Trung Quốc, Liên Hiệp Châu Âu không buôn bán với Nga. Tại Trung Đông, hành trình trên Hồng Hải bị Houthi quấy phá khiến tàu buôn phải đi sang Nam Phi. Thương mại Trung Quốc hướng về các nền kinh tế mới nổi ở Châu Á, Châu Mỹ la-tinh và Châu Phi… Từ nhiều năm qua, toàn cầu hóa đang thay đổi và việc Donald Trump tăng thuế càng đẩy mạnh căng thẳng địa chính trị. Một nghiên cứu của Allianz Trade cho biết những điểm chiến lược như kinh đào Suez, eo biển Ormuz, kinh đào Panama hay eo biển Malacca đã trở nên nhiều rủi ro hơn.

Lượng hàng đi qua kinh Suez từ cuối 2023 đã giảm đến 70% do quân nổi dậy ở Yemen tấn công, eo biển Malacca có khi tắc nghẽn vì xung đột, hải tặc và căng thẳng trên Biển Đông. Cuộc xâm lăng Ukraine tạo điều kiện cho con đường thương mại nối Trung Quốc với Châu Âu thông qua Kazakhstan, với lượng hàng tăng 86%, ngược lại hành lang nối Trung Quốc với Nga qua Siberia để sang Châu Âu bị sụt giảm. Tuyến đường thương mại từ Ấn Độ đến Nga qua Iran cũng suy sụp đến 93,5% do hai nước này bị trừng phạt ; nhưng từ Ấn Độ sang Châu Âu gia tăng.

Nam Mỹ hiện đang phát triển mạnh, và trong mười năm tới, khu vực Châu Á không kể Trung Quốc sẽ trở nên động cơ của tăng trưởng thương mại hàng hải. Một sự tiến triển phản ánh sự hình thành các chuỗi cung ứng mới, và vai trò trung tâm sản xuất của Đông Nam Á. Nhà kinh tế Harry Murphy Cruise của Oxford Economics nhận định : "Các trục xuất khẩu tăng trưởng mạnh trong 5 năm tới sẽ là các trục nối Trung Quốc với Ba Lan, Saudi Arabia với Việt Nam".

Thụy My