Khói bốc lên sau một cuộc tấn công bằng drone phản lực của Nga tại Kiev, Ukraine, ngày 28/09/2026. Reuters - Valentyn Ogirenko

Mỹ đe dọa hạn chế chia sẻ tin tình báo và dịch vụ Starlink khiến Ukraine thêm bất ổn, trong khi Châu Âu vẫn chưa đủ khả năng thay thế Mỹ. Nhật báo Le Monde chạy tựa lớn trang nhất : "Châu Âu và Ukraine đối mặt với nguy cơ bị Trump bỏ rơi".

Theo Le Monde, chỉ trong vài ngày, quan hệ giữa Ukraine và Mỹ bỗng trở nên căng thẳng đến mức chưa từng thấy kể từ cuộc gặp tồi tệ Trump-Zelensky tại Nhà Trắng hồi tháng 2/2025. Tờ báo nhận định các trụ cột quan trọng nhất của sự hỗ trợ Mỹ gồm chia sẻ tình báo và mạng vệ tinh Starlink đang bị lật lại vào lúc Ukraine đang chịu sức ép lớn, ngay trước mùa đông thứ năm của cuộc chiến.

Le Monde cho rằng nguyên nhân bắt đầu từ ngày 9/10, khi ông Trump xác nhận thỏa thuận với Moskva về việc cung cấp lượng lớn dầu diesel Nga, nhằm hạ giá nhiên liệu trước bầu cử giữa kỳ 03/11, đồng thời đổ lỗi cho các đòn tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga là nguyên nhân đẩy giá nhiên liệu lên.

Trong bài "Các nước Châu Âu và Kiev vẫn hy vọng thuyết phục Trump", Le Monde nhận thấy việc Washington xích lại gần Moskva thông qua thỏa thuận dầu diesel Nga đã khiến cả Ukraine lẫn Châu Âu bất ngờ, đúng lúc phái đoàn của Kiev đang họp tại Miami (Florida) với các đặc phái viên của ông Trump, Steve Witkoff và Jared Kushner, để bàn về một kế hoạch hòa bình.

Theo tờ báo, ông Zelensky đang dùng mọi lá bài còn lại để tìm cách xoay chuyển tình hình, sau khi ông Trump yêu cầu Kiev ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, rồi đòi ông Zelensky từ chức, đúng như điều Vladimir Putin mong muốn.

Le Monde ghi nhận các đồng minh Châu Âu, dù khẳng định ủng hộ Ukraine, vẫn thận trọng tránh làm phật lòng ông Trump. Chỉ có thủ tướng Ý Giorgia Meloni lên tiếng cảnh báo thỏa thuận là "lựa chọn rất rủi ro" có thể "hợp pháp hóa Moskva". Tờ báo nhận định Châu Âu lại hy vọng kéo ông Trump trở lại như sau hội nghị thượng đỉnh Anchorage tháng 8/2025, với cái giá là nịnh nọt và nhượng bộ thương mại. Tờ báo trích dẫn một nhà ngoại giao Pháp than rằng các nước Châu Âu "đã quá thụ động".

Các dấu hiệu đáng ngại đã có từ trước

Nhật báo Mỹ New York Times ngày 17/09 cho biết chiến lược mới của Mỹ là ký thỏa thuận thương mại với Nga ngay cả trước khi chiến sự kết thúc.

Le Monde dẫn lời Elie Tenenbaum (IFRI) cảnh báo Mỹ đã có những hành động thù địch rõ ràng và cụ thể, có thể đẩy Ukraine vào tình trạng bấp bênh nghiêm trọng. Tên lửa Nga trút xuống Kiev, Lviv, Kharkiv, Odessa, trong khi hai nguồn ngoại tệ lớn là thép và ngũ cốc cạn dần : các lò cao ở Kryvyi Rih và Dnipro bị drone đánh dừng hoạt động, tháng 9 nước này có một tuần không sản xuất thép, điều chưa từng có trong nhiều thập kỷ. Kiev còn thiếu tên lửa đánh chặn và luôn lo ngại việc Starlink bị cắt. Ông Tenenbaum nhấn mạnh nếu Elon Musk làm vậy, đây sẽ là hành động cực kỳ thù địch và vi phạm hợp đồng, vì Ba Lan trả phí thuê bao cho Ukraine. 

Trong khi đó, nhật báo Le Figaro cho biết Starlink được khôi phục hoàn toàn cho quân đội Ukraine sau 24 giờ hạn chế. Theo Le Figaro, sự cố này không chỉ là lời cảnh cáo của chính quyền Trump mà còn phơi bày mức độ phụ thuộc nghiêm trọng vào Mỹ, từ liên lạc chiến trường, phòng không đến các công nghệ số, trong khi Châu Âu chưa đủ năng lực thay thế, trong lúc mà chiến tranh sắp bước sang năm thứ năm và chưa có một dấu hiệu đàm phán hòa bình thực sự. Tờ báo nhấn mạnh, điểm yếu lớn nhất của Ukraine là phòng không : khả năng chống tên lửa đạn đạo gần như hoàn toàn dựa vào tên lửa đánh chặn của Mỹ, vốn khan hiếm hơn do cuộc chiến ở Trung Đông.

Những phi vụ làm ăn phía sau thỏa thuận

Vẫn trong dòng sự kiện này Le Figaro có bài viết đáng chú ý "Đằng sau thỏa thuận Tòa Bạch Ốc–Điện Kremlin, những "phi vụ làm ăn" tốt của Trump và người thân". Le Figaro nhận định từ Nga, Trung Đông đến Venezuela và Cuba, chiến lược của Mỹ ngày càng cho thấy sự đan xen giữa lợi ích kinh doanh của tổng thống và gia đình với các tính toán địa chính trị

Tờ báo nhận định, hoạt động ngoại giao Mỹ, nay phần lớn nằm ngoài tầm kiểm soát của Quốc hội và Bộ Ngoại giao, do con rể Jared Kushner và người bạn Steve Witkoff điều hành một cách thiếu minh bạch, thường không có nhân chứng hay văn bản ghi lại. Các hợp đồng béo bở không còn là phần phụ của đàm phán, mà trở thành trọng tâm.

Điểm nhấn của bài viết là thương vụ Lukoil. Theo New York Times, được Le Figaro dẫn lại, Moskva đề nghị chuyển nhượng toàn bộ tài sản toàn cầu của Lukoil, ước tính hơn 20 tỷ đô la Mỹ (mỏ dầu, nhà máy lọc dầu, trạm xăng), cho một nhóm nhà đầu tư Mỹ. Ý tưởng này được ông Putin nêu lần đầu khi gặp Kushner và Witkoff tại Điện Kremlin ngày 05/09. Nhóm hưởng lợi gồm hai quỹ đầu tư vùng Vịnh và nhà đầu tư Todd Boehly, người ủng hộ tài chính cho ông Trump. Chính phủ Mỹ cũng sẽ gián tiếp tham gia thông qua Cơ quan Phát triển Tài chính Quốc tế - International Development Finance Corporation (DFC). Phía Mỹ biện minh rằng thương vụ giúp cải thiện quan hệ với Moskva, hạ giá năng lượng và phục vụ mục tiêu làm chủ năng lượng.

Le Figaro chỉ ra những nghi vấn xung đột lợi ích : một tập đoàn Qatar của anh em Al-Khayyat có quan hệ thân thiết với Kushner và Ivanka Trump trong dự án khách sạn ở Albania, còn Sheikh Tahnoon của Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất (UAE) là cổ đông lớn của World Liberty, công ty tiền ảo của gia đình Trump do con trai Witkoff điều hành. Thương vụ chỉ khả thi nếu ông Trump dỡ bỏ trừng phạt dầu mỏ Nga, làm giá trị tài sản tăng mạnh.

Tờ báo mô tả cặp Kushner - Witkoff hoàn toàn thiếu kinh nghiệm ngoại giao, nhưng thường vừa đàm phán cho nước Mỹ, vừa theo đuổi việc kinh doanh riêng. Putin nhanh chóng nhận ra cách tiếp cận này cho phép ông đánh lạc hướng bộ máy nhà nước Mỹ, thông qua đặc phái viên kinh tế Kirill Dmitriev, người đã hứa hẹn lợi nhuận khổng lồ nếu Mỹ dỡ trừng phạt. Le Figaro nhắc lại kế hoạch hòa bình 28 điểm, được soạn thảo bí mật tại câu lạc bộ của Witkoff ở Miami hồi tháng 11 năm ngoái, gần như chép nguyên yêu sách của Nga, trong đó có việc dỡ phong tỏa khoảng 300 tỷ đô la tài sản của Nga.

Le Figaro kết luận "ngoại giao đô la" hiện nay chỉ phần nào giống thời tổng thống Howard­ Taft đầu thế kỷ XX, với ý tưởng "thay đầu đạn bằng đô la", gắn lợi ích kinh tế với ngoại giao. Trong phiên bản hiện đại, "ngoại giao thường được xem là công cụ phục vụ các lợi ích tư nhân, qua đó mở ra những triển vọng chiến lược mới cho các cường quốc như Nga".

Còn ai tin Trump ?

Trở lại trang báo Le Monde, chuyên mục "Bình luận" có bài "Ai còn có thể tin Donald Trump ?" của tác giả Sylvie Kauffman. Tác giả bài báo nhắc lại những phát ngôn của tổng thống Mỹ rằng cuộc chiến Ukraine sẽ được giải quyết "trong 24 giờ" (tháng 1/2023), còn cuộc chiến Iran chỉ là một "cuộc dạo chơi nhỏ" kéo dài "vài tuần" (tháng 3/2026), để rồi đặt câu hỏi : Ai còn có thể tin ông Trump ?

Theo tác giả, người Ukraine chắc chắn không. Các lãnh đạo Kiev chắc phải hối hận vì đã mong ông trở lại Nhà Trắng năm 2024. Phòng không suy yếu vì thiếu khí tài phương Tây, nhiều đêm Kiev liên tục bị drone và tên lửa dội xuống, hạ tầng năng lượng và mục tiêu dân sự bị tấn công dồn dập, vì Nga muốn bẻ gãy Ukraine trong mùa đông khắc nghiệt để buộc họ khuất phục.

Theo tác giả, ông Trump đang bị ám ảnh bởi bầu cử giữa kỳ 3/11 khi chiến tranh Trung Đông đẩy giá xăng dầu tăng vọt. Thừa nhận "cuộc dạo chơi nhỏ" của mình là nguồn cơn chẳng khác nào là nhận trách nhiệm, điều "không thể tưởng tượng nổi". Vì thế ông dựng nên một "màn lừa bịp khổng lồ" : mua diesel Nga, ra lệnh cho Zelensky ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu, tuyên bố "ngừng bắn năng lượng". Moskva vẫn tấn công, nên ông Trump leo thang bằng việc đòi Ukraine đổi tổng thống, điều chưa từng nói với Nga, cũng như ông chưa từng gọi Nga là bên xâm lược. Tác giả dẫn lời Jared Kushner rằng ông Trump đến từ thế giới kinh doanh, nơi ai cũng nghĩ theo kiểu đôi bên cùng có lợi, và muốn chấm dứt chiến tranh để tập trung vào cơ hội đầu tư.

Còn về phía Nga ? Bài báo cho rằng Moskva cũng không tin ông Trump, mà nghĩ có thể thao túng ông. Các nhà tuyên truyền Kremlin còn giễu cợt thỏa thuận diesel. Kauffmann nhắc lại dự đoán năm 2016 của nhà phân tích Fiodor Loukianov thân cận với chính quyền, rằng ông Trump nếu trở thành tổng thống sẽ lao vào vòng tay Putin rồi một ngày đẹp trời chợt nhận ra Putin thông minh hơn mình và rồi mọi chuyện trở nên xấu đi.

Đối với Châu Âu, bà cho rằng họ đã bị lừa quá nhiều lần. Suốt năm 2025, họ tin rằng sự ngoan ngoãn và nịnh nọt sẽ kéo ông Trump lại gần lập trường của mình : Lập cơ chế PURL để mua vũ khí Mỹ cho Ukraine, dạy ông Zelensky nói lời cảm ơn, chấp nhận một thỏa thuận thương mại bất công. Vụ Greenland mở mắt họ và chấm dứt chiến thuật nịnh bợ.

Kauffmann kết luận Châu Âu ít nhất đã đạt được một điều : không còn bị loại khỏi các cuộc đàm phán do Washington dẫn dắt. Nay đã tỉnh ra, họ có thể giành lại thế chủ động bằng cách của riêng mình. Và điều quan trọng là đừng nghĩ rằng có thể tin ông Trump.

El Nino : Báo động toàn cầu

Mối quan tâm chính của nhật báo công giáo La Croix là vấn đề khí hậu,với tựa lớn trang nhất "El Nino : Hành tinh trong tình trạng báo động". Tờ báo đề cập đến hiện tượng khí hậu này đang gây ra những hậu quả trên bốn Châu lục với mức độ dữ dội chưa từng thấy.

Theo La Croix, đợt El Niño năm nay, được thông báo từ tháng 6 và sẽ đạt đỉnh vào tháng 12, có thể thuộc loại mạnh nhất ít ra là từ nhất năm 1950. Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho biết khả năng hiện tượng này kéo dài đến tháng 2/2027 gần như chắc chắn, còn nhiệt độ mặt biển tại vùng ảnh hưởng của El Nino đã đạt kỷ lục 29,7°C vào tháng 9.

Hậu quả đã hiện rõ : Thác Iguaçu lũ gấp hơn sáu lần mức trung bình, trong khi Guyane (Pháp) bị hạn hán nghiêm trọng, các con sông gần như không thể đi lại, phải chuẩn bị cầu hàng không khẩn cấp. Indonesia hứng chịu cháy rừng tồi tệ nhất trong 11 năm, khói độc lan sang Malaysia và Singapore, với hơn 280.000 ca nhiễm trùng đường hô hấp.

Nhờ khả năng dự báo sớm, nhiều nước đã chủ động ứng phó : Tanzania cho học sinh nghỉ sớm và tuyên truyền phòng dịch tả, Peru yêu cầu ngư dân giảm đánh bắt cá cơm, nông dân Indonesia được khuyên gieo lúa sớm. Tuy vậy, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cảnh báo thêm 49 triệu người có thể rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng vào cuối năm 2027.

Anh Vũ