Thế giới đang chao đảo, Auschwitz nhắc nhở lương tâm nhân loại sau 80 năm

Buổi lễ kỷ niệm đầy xúc động nhân 80 năm giải phóng trại tập trung Auschwitz, tác động của việc Mỹ tạm ngưng viện trợ quốc tế, dân số thế giới sụt giảm, nạn buôn ma túy tại Pháp là các chủ đề được quan tâm hôm nay 28/01/2025.

Những người sống sót sau nạn diệt chủng Do Thái dự lễ kỷ niệm 80 giải phóng trại tập trung Đức quốc xã Auschwitz-Birkenau ở Ba Lan, ngày 27/01/2025. Reuters - Kacper Pempel

Lễ kỷ niệm cuối cùng có mặt những người sống sót

Libération và La Croix tả lại lễ kỷ niệm cuối cùng có sự hiện diện của các nhân chứng sống, vì họ đều đã xấp xỉ 100 tuổi. Ba ngàn người khách mời trong đó có 50 người sống sót hiện diện dưới cổng vào trại tập trung Auschwitz II-Birkenau, cách đó vài mét là ít nhất 1.000 nhà báo các nước.

Cách đây đúng 80 năm, trên cùng một bầu trời, làn khói đen khó tả đã ngưng bốc lên từ các lò thiêu xác, bộc lộ tội ác kinh hoàng cho thế giới. Khoảng 60 đại biểu các nước, không ai phát biểu, để nhường lời cho thông điệp của những người còn sót lại sau nạn diệt chủng. Trong số khoảng 50 nhân chứng có mặt, một số mang khăn quàng sọc, gợi nhớ bộ đồ tù mà các đao phủ buộc họ mặc. Thời gian trôi mang theo những bằng chứng sống cuối cùng : Trong dịp kỷ niệm cách đây 20 năm, vẫn còn 1.500 người sống sót sau bi kịch thế kỷ.

Không thể quên những bạn tù xấu số

Marian Turski, 98 tuổi, người sống sót của trại Auschwitz, cựu nhà báo và nhà sử học, cập rập chống gậy với sự giúp đỡ của hai người, kêu gọi không để rơi vào quên lãng "hàng triệu nạn nhân không bao giờ còn có thể kể lại những gì họ đã trải qua, đã cảm nhận, vì nạn Shoah đã biến họ thành hư vô". Vào lúc Hồng quân phát hiện, Turski chỉ nặng có 35 ký. Ông nhắc nhở, nạn bài Do Thái dẫn đến nạn diệt chủng Shoah, nay đã ngóc đầu dậy. "Đừng sợ tỏ ra can đảm trong lúc Hamas cố gắng chối bỏ vụ thảm sát ngày 07/10". Marian Turski cổ vũ sự hòa hợp giữa các dân tộc, như giữa Pháp và Đức, giữa Ba Lan và Litva.

Janina Iwańska nhớ lại, khi chiến tranh kết thúc năm 1945, thế giới vô cùng phấn khởi với khẩu hiệu "sẽ không bao giờ như thế nữa". Nhưng tám thập niên sau, người phụ nữ bị đày đến Auschwitz nhắc nhở các nguyên thủ đang im lặng rằng "Chiến tranh, xung đột xảy ra khắp nơi". Léon Weintraub, trốn được khỏi Auschwitz năm 1944 nhờ trà trộn vào dòng người đi lao động, lo lắng trước nạn bài Do Thái và cực hữu, phản dân chủ.

Tova Friedman, 6 tuổi rưỡi lúc Auschwitz được giải phóng, nhớ lại "mùi hôi kinh khủng" trong không khí lúc làn khói đậm đặc bốc lên ; lấy làm tiếc rằng 8 thập niên sau thế giới lại rơi vào khủng hoảng, kêu gọi chống lại lòng thù hận. Cô bé ngạc nhiên hỏi mẹ vì sao những người phụ nữ xung quanh đều không mặc quần áo. Cô sống sót nhờ một phòng hơi ngạt bị hư. Năm nay 86 tuổi, Tova Friedman vẫn không quên những tiếng kêu xé lòng của bạn bè bị lôi đi gặp tử thần cùng với cha mẹ.

Zelensky có mặt, Putin vắng bóng vì lệnh truy nã

Auschwitz-Birkenau tượng trưng cho sự tàn bạo của quốc xã, một hệ thống lò sát sinh đã giết chết trên 6 triệu người Do Thái ở Châu Âu trong số đó phân nửa ở Ba Lan. Trại tập trung này được Hồng quân phát hiện ngày 27/01/1945, quân Đức đã kịp xóa một ít dấu vết, và hàng ngàn tù nhân bị buộc phải rời trại dưới sự đe dọa của lính SS. Trong cuộc đi bộ tử thần này, họ chết vì kiệt lực, vì đói khát, vì một viên đạn bắn vào đầu.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, bản thân là người gốc Do Thái đã hiện diện trong khi Vladimir Putin bị tòa án quốc tế truy nã, vắng mặt. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahou không đến dù Vacxava đã bật đèn xanh. Nhà hóa học Do Thái Primo Levi, sống sót từ Auschwitz, đã viết : "Chúng ta đã xuống đến tận đáy (...), không thể nào thảm hại hơn". Và "Trong thế giới ngày nay, địa ngục chính là Auschwitz".

Auschwitz được "phát hiện" đúng hơn là "giải phóng"

Nhà sử học Tal Bruttmann trên Le Monde cho rằng những gì chúng ta nhìn thấy về Auschwitz không nói lên được những gì cần phải nói. Ông giải thích vì sao các nhà sử học không dùng chữ "giải phóng" mà là "khám phá". Bởi vì nói giải phóng có nghĩa các trại tập trung là mục tiêu chiến lược hay chiến thuật, nhưng thực ra mục tiêu duy nhất của quân đồng minh là đánh bại Đệ tam quốc xã. Những trại tập trung chỉ được phát hiện dần cùng với bước tiến của các đạo quân, nhất là về hướng Berlin.

Hồng quân chiếm được Kracow, và đường tiến về phía tây đi qua Auschwitz. Ngày 27/01/1945, khi họ đến Monowitz (Auschwitz III), Auschwitz I và Birkenau (Auschwitz II), vẫn còn vài lính SS. Tù nhân đã bị chuyển đi nơi khác những tuần lễ trước đó, chỉ còn lại 7.000 người trong 40 khu trại của Auschwitz rộng mênh mông. Đa số quân Liên Xô tiếp tục tiến, họ chỉ "khám phá" ra Auschwitz. Hơn nữa từ tháng 11/1944 Đức quốc xã đã bắt đầu phá dỡ các phòng hơi ngạt.

Quân Liên Xô đến quá trễ để giải phóng thực sự Auschwitz, cỗ máy giết người hoạt động từ 1942, nơi 1,1 triệu người bị sát hại trong đó gần 900.000 người Do Thái bị giết ngay lập tức khi đồng minh tiến vào. Như vậy họ khó thể hình dung được những gì đã diễn ra. Đầu tháng 2, quân Liên Xô bắt đầu ghi hình lại, nhưng đó chỉ là những người sống sót, hàng rào kẽm gai… Họ không thể quay phim các xác chết khi không còn lại dấu vết. Phải đến mùa xuân năm 1945, đồng minh mới phát hiện thêm các trại tập trung Mauthausen, Buchenwald và Ravensbrück với những xác người chồng chất. Còn tại Auschwitz, cái chết không hiện diện, các nạn nhân đã bị vùi chôn, đã biến thành tro, chẳng còn gì để ghi hình. Khoảng trống này chính là Shoah, nạn diệt chủng người Do Thái.

Mỹ ngưng viện trợ, ảnh hưởng đến các NGO và Ukraine

Tại Hoa Kỳ, các quyết định của tân tổng thống Mỹ tiếp tục gây sóng gió. La Croix nhận định "Khi ngưng viện trợ quốc tế, Trump khiến lãnh vực trợ giúp nhân đạo lo sợ". Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ hôm 24/01 đã cho tạm ngưng hoạt động USAID, nhà tài trợ lớn nhất thế giới trong vòng ba tháng. Chỉ thị "stop-work" được đưa ra cho 10.000 nhân viên USAID để "đánh giá". Ken Jackson, cố vấn về quản lý và nguồn lực nhấn mạnh "Nước Mỹ trước hết". Được biết năm 2023, viện trợ của Mỹ cho các nước là 72 tỉ đô la. Không có số tiền to lớn này, đôi khi thông qua Liên Hiệp Quốc trước khi đến tay, các tổ chức phi chính phủ (NGO) như Y sĩ Không biên giới sẽ mất 35 đến 40 % ngân sách. Họ không lên tiếng vì sợ Washington giận dữ, nhưng việc duy trì nhiệm vụ như thế nào đang được tính toán.

Một số "đặc miễn" đang được xem xét. Hoa Kỳ quyết định không ngưng viện trợ thực phẩm, chương trình lương thực thế giới (PAM) vẫn tiếp tục. Các nhà ngoại giao cấp cao của Mỹ đang vận động không đụng chạm đến viện trợ cho Ukraine. Theo Kiev, hiện thời viện trợ quân sự dường như không bị đặt lại vấn đề, vào lúc Donald Trump hứa hẹn sẽ thúc giục Vladimir Putin về thỏa thuận hòa bình. AFP dẫn lời tổng thống Volodymyr Zelensky nói rằng nhiều dự án nhân đạo ở Ukraine bị ngưng lại vì quyết định của ông Trump, Kiev đang chuẩn bị một số phương án thay thế.

Trí thông minh nhân tạo trước sự cạnh tranh của Trung Quốc

Về trí thông minh nhân tạo (AI), người ta ngỡ rằng sự thống trị của Hoa Kỳ đã được khẳng định. Thế nhưng một công ty Trung Quốc đã gây ngạc nhiên. DeepSeek, robot của công ty này hoạt động như ChatGPT, chỉ tốn có 6 triệu đô la thay vì nhiều tỉ đô la như OpenAI.Việc huấn luyện robot này cần những con chip yếu hơn nhưng rẻ tiền hơn. DeepSeek là ứng dụng được tải xuống nhiều nhất từ iPhone vào cuối tuần qua ở Hoa Kỳ, Anh, Úc, Trung Quốc. Nhà đầu tư nổi tiếng Marc Andresseen, một người ủng hộ nhiệt thành của tổng thống Donald Trump coi đây là "thời điểm Sputnik", đánh thức về tình trạng công nghệ Trung Quốc. Cổ phiếu các công ty công nghệ tên tuổi như Nvidia bị xuống giá ngay lập tức.

Một thế giới tương lai già nua hơn

Trên lãnh vực xã hội, Les Echos cho rằng nên chuẩn bị cho việc dân số giảm đi. Khoảng mấy chục nước đang trong tình trạng này, và Pháp dù chưa bị ảnh hưởng vẫn cần làm quen với một tương lai trẻ em ít hơn, người già nhiều hơn.

Các nghĩa địa sắp tới sẽ đông đảo hơn nhà hộ sinh. Năm ngoái tại Pháp có 630.000 người qua đời, và 629.000 em bé được sinh ra ; điều chưa từng thấy từ gần một thế kỷ qua. Thế hệ babyboomer bắt đầu bước vào lứa tuổi 80, và từ 1964, hàng năm số sinh giảm 28%. Cả thế giới đều trong xu hướng này. Theo các chuyên gia, để duy trì dân số, cần có tỉ lệ mỗi phụ nữ sinh 2,1 con. Nhưng tại các quốc gia phát triển và tại Trung Quốc, tỉ lệ này là 1,2 ; số tử cao hơn số sinh tại 37 nước trong đó có Trung Quốc.

Các chính phủ khuyến khích sinh con, nhưng chính sách "tái vũ trang dân số", từ ngữ của tổng thống Emmanuel Macron, ít hiệu quả. Không có nước nào đã xuống dưới "tỉ lệ thay thế" dân số mà ngoi lên trở lại được. Ở Hungary, dù chính quyền đã đầu tư đến 6% GDP, tỉ lệ sinh đẻ vẫn chỉ khoảng 1,5. Thế nên cần phải thích ứng, làm quen với dân số ít ỏi hơn. Trung tâm nghiên cứu McKinsey Global Institute (MGI) vừa công bố một báo cáo về hệ quả. Lão hóa dân số khiến hiệu quả sản xuất giảm : ít người lao động hơn và họ làm việc ít giờ hơn. Mỗi năm tăng trưởng giảm 0,4% và sau 1/4 thế kỷ sẽ là 11%.

Để bù đắp, sản lượng phải tăng nhanh gấp ba so với thập niên trước, hoặc tăng số nhập cư lên ba lần. Cũng có thể mỗi người làm việc thêm ba tiếng đồng hồ mỗi tuần, hay đưa tỉ lệ người lao động 15-64 tuổi từ 68% lên 73%. Hoặc là trộn lẫn các biện pháp trên ! Gánh nặng hưu bổng, chi phí y tế đè lên ngân sách, thị trường địa ốc xáo trộn. Các doanh nghiệp không tránh khỏi làn sóng này. Nestlé đã đóng cửa nhà máy tại Ireland chuyên sản xuất sữa cho trẻ sơ sinh phục vụ cho thị trường Hoa lục, chuyển sang thực phẩm chức năng cho người già. Cần phải đầu tư lớn để sống tốt trong một thế giới già nua hơn.

Pháp đối phó với nạn buôn bán ma túy

Tại Pháp cũng về mặt xã hội, chống tệ nạn buôn ma túy là một trong những chủ đề nhạy cảm, và một dự luật liên quan được trình lên Thượng Viện hôm nay. La Croix cho biết có 240.000 người sống nhờ buôn bán ma túy tại 4.000 điểm, một số tay buôn có thể kiếm được đến 90.000 € một ngày. Con số chóng mặt này khiến nạn buôn ma túy như một con bạch tuộc, chặt đầu này mọc ra đầu khác. Nữ giám đốc trại giam Les Baumettes ở Marseille đã bị đe dọa và trong tương lai có lẽ mafia cũng không tha thẩm phán, chính khách, nhà báo - như đã diễn ra ở các nước khác. Trước tình hình này cần ra tay mạnh mẽ, một trong những biện pháp được dự luật đề nghị là đánh vào túi tiền của các đương sự.

Thụy My