Bắc Kinh, "mặt trời lạnh" của thế giới

Chỉ vài ngày sau chuyến thăm của Donald Trump, đến lượt Vladimir Putin đến Trung Quốc. Một bên tìm đối thoại, bên kia tìm chỗ dựa - nhưng cả hai đều phải đến Bắc Kinh. Từ thương mại, năng lượng đến an ninh quốc tế, Tập Cận Bình đang đặt Trung Quốc vào vị trí của một cực quyền lực mới : hấp dẫn, khó thay thế, nhưng không là đồng minh.

Tổng thống Nga Vladimir Putin và chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Đại sảnh đường Nhân Dân ở Bắc Kinh ngày 20/05/2026. Reuters - Maxim Shemetov

Quan hệ Nga-Trung : Vladimir Putin trong thế yếu trước Tập Cận Bình

Le Figaro nhắc lại, hồi năm 2000 một Vladimir Putin khuôn mặt còn tròn trịa đã chụp ảnh chung với một cậu thiếu niên bên hồ Bắc Hải trong chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên. Một phần tư thế kỷ sau, là một tổng thống Nga hốc hác bên cạnh cậu bé đã trở thành kỹ sư tốt nghiệp một đại học Moskva.

Báo chí Nga làm đậm sự kiện này để nhấn mạnh mối quan hệ lâu năm giữa Putin và Trung Quốc. Trong lúc chế độ cộng sản bắt đầu hòa dịu lại với Mỹ, Nga muốn siết chặt tay với người khổng lồ Châu Á cần thiết hơn bao giờ hết trong cuộc chiến tranh với Ukraine, đặc biệt là thương lượng về đường ống dẫn khí đốt Siberia. Reuters dẫn nguồn tin tình báo Châu Âu cho biết Trung Quốc còn huấn luyện trên 200 binh sĩ Nga năm ngoái, một số đã được đưa sang chiến trường Ukraine.

Tuy nhiên phía sau những tuyên bố hùng hồn, là tâm lý bất mãn của nước láng giềng từ lâu là thù địch. Theo Financial Times, vài ngày trước Tập Cận Bình từng nói nhỏ với Donald Trump là Vladimir Putin có thể sẽ phải "hối tiếc" về "chiến dịch quân sự đặc biệt" đối với Kiev. Bắc Kinh kịch liệt đính chính thông tin này.

Nga tìm lối thoát qua năng lượng, Trung Quốc tiếp tục ép giá

Những khác biệt chiến lược cũng thấy rõ về Trung Đông : trong khi Moskva lợi dụng được giá dầu tăng cao nhờ đóng cửa vùng Vịnh, Bắc Kinh cho rằng cần "khẩn cấp chấm dứt chiến tranh", vì phân nửa lượng dầu được cung cấp là từ khu vực này. Vào lúc eo biển Hormuz bị phong tỏa, Putin tranh thủ hoàn tất thỏa thuận về dự án quy mô Power of Siberia 2, nhằm đưa 50 tỉ mét khối khí đốt sang Trung Quốc mỗi năm thông qua Mông Cổ.

Dự án này dậm chân tại chỗ từ nhiều năm qua vì đối tác Trung Quốc ép giá. Moskva cũng nhân cuộc khủng hoảng Iran đã tăng xuất khẩu dầu thô sang Trung Quốc khi Ấn Độ có lúc bị trừng phạt của Mỹ nhắm đến. Vũ khí năng lượng hỗ trợ được Putin đôi chút trong một tương quan lực lượng mà Moskva luôn ở thế yếu, bị cuốn vào quỹ đạo Trung Quốc. Tuy thương mại song phương đạt kỷ lục 228 tỉ đô la, xuất khẩu của Nga vào Hoa lục chỉ chiếm được chưa đầy 5% thị phần, bị Đông Nam Á, Châu Âu và Hoa Kỳ bỏ xa.

Bộ Chính trị Trung Quốc đang thận trọng xem xét dự án, vì muốn đa dạng hóa nguồn cung, hơn nữa đang có dự trữ chiến lược quan trọng. Thông cáo chung có đề cập đến nhưng không tiết lộ đột phá nào trong "quan hệ đối tác không giới hạn" giữa gấu và rồng.

Trump rồi Putin : Mọi ngả đường đều hướng đến Bắc Kinh

Trong bài xã luận, Le Figaro nhận định vài ngày sau khi đón tiếp Donald Trump ở Bắc Kinh, Tập Cận Bình lại tiếp Vladimir Putin với nghi thức tương tự. Tuy nhiên một bên là chuyến thăm chính thức đầu tiên từ 9 năm qua, với giọng điệu tôn trọng và những lời khen ngợi của tổng thống Mỹ nhưng ít có kết quả cụ thể ; bên kia là một người thân cận đến thăm lần thứ 25, ký kết khoảng 40 thỏa thuận, nhưng không che giấu được sự phụ thuộc.

Điểm chung của hai sự kiện : đế quốc Trung Hoa lại là trung tâm thế giới. Trước đó từ một năm qua là chủ tịch EU Ursula von der Leyen, thủ tướng Ấn Độ Modi, tổng thống Pháp Emmanuel ­Macron, các thủ tướng Mark Carney, Keir Starmer, ­Friedrich Metz của Canada, Anh, Đức… Tất cả bị thu hút bởi thi trường khổng lồ mà các nước đều muốn làm ăn đồng thời tự vệ trước năng lực sản xuất thừa, khả năng sáng tạo của đối tác tiềm năng, thế độc quyền đất hiếm không thể bỏ qua, quân sự được nâng cấp một cách đáng ngại… Chưa kể khả năng đương đầu với Mỹ và đường lối ngoại giao độc lập, tỏ ra là một cực ổn định.

Người ta thấy rằng tương quan lực lượng giữa Trump và Tập đã thay đổi, dù đến nay sức mạnh đôi bên vẫn cách biệt. Nền kinh tế và quân sự thứ nhì thế giới đã là một ngôi sao mà hành tinh khác xoay quanh. Nhưng đó là một mặt trời lạnh lẽo, không muốn có kẻ thù và cũng không nhận đồng minh. Tập Cận Bình nổi bật trên trường quốc tế vì ông ta có "những lá bài" trong tay, nói theo kiểu Donald Trump, và đã trắc nghiệm Mỹ về vấn đề Đài Loan với ít nhiều thành công. Tuy vậy Tập không tìm cách soán ngôi hiến binh quốc tế, thay vào đó là lợi dụng sự sa sút của phương Tây để tháo gỡ những cản ngại cho sự cất cánh của mình. Trong thế thượng phong này, Trung Quốc không đưa ra được mô hình nào, đó chính là sự hạn chế của Bắc Kinh.

Đài Loan chông chênh trước những tín hiệu từ Washington

Về phía Đài Bắc, Le Figaro cho rằng "Nguy cơ bị Mỹ bỏ rơi khiến tổng thống Đài Loan yếu thế hơn". Đảo quốc 23 triệu dân trông cậy vào sự ủng hộ của Hoa Kỳ, nhưng khi trả lời Fox News sau chuyến thăm Trung Quốc, tổng thống Mỹ tỏ ra dè dặt về thương vụ lịch sử bán vũ khí 14 tỉ đô la. Nhưng Donald Trump dường như còn nói theo luận điệu tuyên truyền của Bắc Kinh, coi ông Lại Thanh Đức (Lai Ching Te) như nhân tố gây rối.

Đây là cú đòn nặng nề cho tổng thống Đài Loan dù ông đã cố gắng tăng cường mối quan hệ với chính quyền Trump. Đài Bắc cam kết tăng ngân sách quốc phòng, ủng hộ đầu tư của các doanh nghiệp chiến lược vào Hoa Kỳ đặc biệt là TSMC, viên ngọc kỹ nghệ của Đài Loan, sản xuất các chip bán dẫn tân tiến nhất thế giới. Theo ông Christian Whiton, cựu cố vấn bộ ngoại giao trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, Đài Bắc đã chọn sai người trung gian, đồng minh và cơ quan vận động hành lang. Nhà chính trị học Lev Nachman cho rằng đảng Dân Tiến gặp khó khăn cho đến cuộc bầu cử giữa kỳ của Mỹ.

Bắc Kinh không thắng, nhưng những lời của tổng thống Mỹ có ảnh hưởng chính trị lớn trong khi lòng tin của người Đài Loan vào đồng minh chủ chốt đã giảm đi. Trung Quốc hy vọng lợi dụng sự chia rẽ ở đảo quốc để "thống nhất" mà không phải bắn một phát súng nào, và các tuyên bố của Trump khiến Dân Tiến lao đao. Tổng thống Lại Thanh Đức tuy vậy vẫn giữ hy vọng mong manh về một cuộc điện đàm với Donald Trump – nếu có, sẽ là lần đầu tiên kể từ năm 2016. Vào thời đó, cuộc nói chuyện 10 phút với bà Thái Anh Văn khiến cả Quốc dân đảng lẫn Dân Tiến đều tin tưởng Hoa Kỳ hơn.

Châu Âu giữa ba cực quyền lực

Về phần Châu Âu, nhà chính trị học François Heisbourg cảnh báo trên Le Figaro "Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nga đều coi Châu Âu là con mồi". Đối với JD Vance, Châu Âu là một tập hợp các quốc gia phi dân chủ mà ông muốn thay đổi sâu sắc và để tự chịu trách nhiệm an ninh. Với Nga, Châu Âu là nơi để bành trướng sang, và đối với Trung Quốc, là con mồi cả về kinh tế, thương mại lẫn ý thức hệ.

Trước ba kẻ săn mồi này, Châu Âu ở thế thủ và biết cách hành động. Đe dọa "bazooka" thương mại đã ngăn được tham vọng của Trump ở Greenland, Châu Âu xử trí đại dịch Covid tốt hơn Hoa Kỳ, Trung Quốc hay Nga. Tại Ukraine, Châu Âu đã thay chân người Mỹ, và mười mấy nước hợp tác với Pháp và Anh trong vấn đề răn đe nguyên tử. Châu lục tiến lên thông qua các liên minh tình nguyện – năm, bảy nước mở đầu và các nước khác đi theo.

NATO lo cho kỷ nguyên không còn chiếc dù Mỹ bảo vệ

Cũng theo Le Figaro, "Châu Âu đang đứng trước thách thức Mỹ rút dần khỏi NATO". Những đe dọa của chính quyền Trump đang được cụ thể hóa trong bối cảnh chiến tranh Trung Đông tiêu thụ số vũ khí tương đương nhiều năm sản xuất của Mỹ. Số lượng 80.000 lính viễn chinh trú đóng ở Châu Âu bị giảm dần. Viễn cảnh này sẽ khiến cuộc thảo luận của ngoại trưởng 32 quốc gia thành viên NATO tại Helsingborg (Thụy Điển) trong hai ngày 21 và 22/05 thêm phần kịch tính.

Châu Âu đang hoang mang sau khi Donald Trump quyết định rút 5.000 quân nhân Mỹ khỏi Đức để trả đũa phát biểu của thủ tướng Friedrich Merz, hủy bỏ việc triển khai một tiểu đoàn trang bị hỏa tiễn Tomahawk. Bất ngờ còn lớn hơn khi Washington hoãn việc điều động một lữ đoàn 4.000 lính Mỹ đến Ba Lan. Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara đầu tháng 7 hứa hẹn sẽ còn gay go hơn. Pháp và Đức không từ chối việc san sẻ gánh nặng quốc phòng, nhưng khó chấp nhận những lời lăng mạ của Donald Trump, coi Liên minh Bắc Đại Tây Dương là "cọp giấy". Việc rút 5.000 trong tổng số 36.000 quân Mỹ ở Đức không gây lo ngại bằng lỗ hổng tạo ra bởi sự thiếu vắng hỏa tiễn Tomahawk, mà cựu lục địa sẽ phải mất nhiều năm mới có được khả năng tấn công tầm xa.

Tomahawk có thể đánh vào những mục tiêu đến 2.500 kilomet, là trụ cột trong chiến lược răn đe đối với Moskva. Một nguồn tin quân sự cho biết phải mất 10 năm để triển khai hỏa tiễn loại này, còn mối đe dọa từ Nga có thể trở thành sự thật trước năm 2030. Nhưng Mỹ đã dùng hết 1/3 kho hỏa tiễn tầm xa trong chiến tranh với Iran, theo tính toán của CSIS. Trong khi đó Les Echos quan tâm đến việc "Nga dương oai giễu võ, loan báo cuộc tập trận chưa từng thấy của lực lượng nguyên tử", nhằm tái khẳng định vị thế đại cường, xóa mờ sự yếu kém sau 5 năm sa lầy ở Ukraine.

Khi "công xưởng thế giới" trở thành đối thủ của Châu Âu

Trên lãnh vực kinh tế, xã luận của Libération nhấn mạnh "Báo động đỏ". Trung Quốc đang ở thế mạnh nhờ được Châu Âu chuyển giao công nghệ ồ ạt trong những thập niên vừa qua, để đối lấy việc dịch chuyển sản xuất sang Hoa lục, nơi có lực lượng lao động giá rẻ và không thể phản đối dưới chế độ độc tài. Đặc biệt trong ngành hàng không và nguyên tử dân sự, tập đoàn Pháp EDF chuyển giao một cách dễ dãi các công nghệ giúp Bắc Kinh phát triển hệ thống nhà máy điện hạt nhân cũng như xe hơi. Và giờ đây Châu Âu phải trả giá, trở thành nạn nhân bị công nghiệp Trung Quốc hùng mạnh tấn công.

Riêng trong ngành xe hơi, có thể nói đó là một cuộc khủng hoảng toàn diện. Ngành kỹ nghệ Châu Âu đang bị "công xưởng thế giới" nghiền nát, nhất là xe điện, do Trung Quốc kiểm soát nguồn cung cấp các đất hiếm và ba phần tư thị trường bình điện. Phản ứng có phần muộn màng, năm 2024 Châu Âu quyết định vào áp thuế lên tới 37,6% đối với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc. Nhưng Bắc Kinh đã có ý tưởng tuyệt vời : thiết lập quan hệ đối tác với các hãng xe Châu Âu để sản xuất tại địa phương, và nhờ đó tránh được thuế quan. Đây chính là mục đích phía sau sự hợp tác được công bố tuần này giữa công ty Trung Quốc Dongfeng và công ty Pháp Stellantis.

Từ Moskva đến Tehran : Những bóng ma đang đe dọa

Không chỉ có Nga. Libération báo động "Iran là mối đe dọa dai dẳng cho Châu Âu về khủng bố". Từ đầu cuộc chiến của Mỹ và Israel với Iran, châu lục đã lo ngại và hôm qua, thứ Tư, Vệ binh Cách mạng dọa sẽ mở rộng chiến tranh ra ngoài vùng Trung Đông. Vệ binh Cách mạng có ngân sách chính thức 10 tỉ đô la, với ít nhất 125.000 thành viên có đủ phương tiện để phá rối, chưa kể nguồn tiền từ những giao dịch ngầm, và các lực lượng dân quân tay sai.

Tehran coi Pháp là "một trong những chiếc nôi" của phong trào "Phụ nữ, cuộc sống, tự do". Một lý do nữa khiến nước Pháp thế tục bị chế độ thần quyền thù địch, là sự hiện diện của một phần gia tộc cựu vương Pahlavi và phong trào Mujahideen trên đất Pháp. Tình báo Pháp từng ngăn chặn được một số vụ khủng bố, như tháng 6/2018 Tehran định đánh bom một cuộc mít-tinh đông người của đối lập Iran. Các cơ sở của người Do Thái tại Châu Âu cũng bị nhắm đến.

Bên cạnh các lực lượng ủy nhiệm như dân quân Shia, Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen, Iran còn dựa vào một mạng lưới các cá nhân tuyển mộ theo kiểu dây chuyền. Do đó, đôi khi có tới bốn, năm, hoặc thậm chí sáu cấp độ giữa người ra lệnh tấn công và người thi hành, vốn có thể hoàn toàn không biết mình đang làm việc cho ai. Một số lực lượng ủy nhiệm mà Vệ binh Cách mạng sử dụng gần đây là mạng lưới tội phạm ở Thổ Nhĩ Kỳ. Mediapart và European Investigative Collaborations cho biết đã phát hiện được các nhóm khủng bố, tội phạm hình sự chuẩn bị ám sát các thành viên trong cộng đồng Do Thái ở Đức và Pháp, thậm chí còn nhắm đến đoàn vận động viên Olympic của Israel.

Thụy My