Bàn tay sắt của Tập Cận Bình : Quân đội bị "trảm", Thiên An Môn bị chôn vùi

Trong lúc Tập Cận Bình loại bỏ hàng loạt tướng lãnh cao cấp và bóp nghẹt những người gìn giữ ký ức Thiên An Môn tại Hồng Kông, trật tự quốc tế tiếp tục rung chuyển : Châu Âu buộc Donald Trump phải nhượng bộ tại Davos, bạo lực leo thang ở Hoa Kỳ, Nga gia tăng nỗ lực phong tỏa đường ra biển của Ukraine. Báo chí Pháp ngày 26/01/2026 phác họa một thế giới trong đó các giá trị dân chủ đứng trước thử thách nghiêm trọng.

Tướng Trương Hựu Hiệp tại Quảng trường Thiên An Môn ở Bắc Kinh, trong lễ tưởng niệm các liệt sĩ cách mạng, ngày 30/09/2025. Florence Lo / Reuters

Tập Cận Bình thanh trừng, Quân ủy Trung ương bị mất 5/7 ủy viên

Le Figaro chú ý đến sự kiện Trương Hựu Hiệp (Zhang Youxia), tướng lãnh cấp cao nhất trong quân đội Trung Quốc, chỉ sau Tập Cận Bình, bị thanh trừng. Bài viết mở đầu bằng câu nói của một nhà cách mạng Pháp "Cách mạng ăn thịt chính những đứa con của mình". Nhân vật thân cận với ông Tập đã bị điều tra vì "vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và luật pháp" - theo thông báo của Bộ Quốc phòng.

Đây là từ ngữ thường dùng để cáo buộc phó chủ tịch Quân ủy Trung ương là tham nhũng. Một sự leo thang chưa từng thấy, ngay trong bối cảnh so găng với Donald Trump, và Đài Loan đang trong tầm ngắm. Lưu Chấn Lập (Liu Zhenli), tổng tham mưu trưởng liên quân, một thành viên khác của Quân ủy Trung ương cũng bị cho vào danh sách dài gồm mấy chục tướng lãnh bị rơi đài từ 2023, trong đó có hai bộ trưởng quốc phòng.

Tập Cận Bình nay một mình lãnh đạo một quân đội hơn 2 triệu lính mà ông đang cố gắng hiện đại hóa với tốc độ chóng mặt. Sự trấn áp này đã xác nhận tin đồn từ vài ngày qua ở Bắc Kinh, khi ông Tập nhắc nhở các sĩ quan cao cấp về "kỷ luật", sau cuộc thanh trừng trong đại hội đảng hồi tháng 10. Là ủy viên Bộ Chính trị, ông Trương xưa nay vẫn được cho là bất khả xâm phạm, vì là bạn từ thời trẻ với Tập Cận Bình ở Bắc Kinh. Cả hai đều là "thái tử đỏ", và hai người cha cũng là bạn với nhau, đều là nhà cách mạng lão thành thời Mao.

Sự thất sủng của hai tướng lãnh quyền lực này khiến ông Tập càng đơn độc hơn bao giờ hết trong Quân ủy Trung ương mà ông là chủ tịch, đã bị mất năm trong số bảy ủy viên - tình huống chưa từng thấy trong lịch sử Trung Quốc cộng sản. Chỉ còn lại Trương Thăng Dân (Zhang Shengmin), chính ủy phụ trách chống tham nhũng, được thăng làm phó chủ tịch hồi tháng 10 của một Quân ủy đã mất hết ý nghĩa. Như vậy Tập Cận Bình đã quyết tâm nắm lại quân đội với bàn tay sắt như đối với tất cả các định chế khác ở Hoa lục.

Mất giàn chỉ huy, quân đội Trung Quốc liệu có thể tấn công Đài Loan ?

Cuộc thanh trừng này tuy vậy làm dấy lên nghi ngờ về năng lực của quân đội Trung Quốc trong việc tiến hành một chiến dịch quân sự quy mô lớn đánh vào Đài Loan, vì thiếu một hệ thống chỉ huy giàu kinh nghiệm. Nhà nghiên cứu Jean-Pierre Cabestan trên Le Figaro nhận định, sự ngờ vực ngấm ngầm giữa tổng bí thư đảng và các tướng lãnh cho thấy cuộc khủng hoảng lòng tin giữa Tập Cận Bình và giới lãnh đạo quân đội. "Đả hổ, diệt ruồi" nay không còn giới hạn, có thể tấn công vào vòng thân cận nhất.

Vũ khí chính trị này là con dao hai lưỡi, đã hạ gục hàng trăm ngàn cán bộ trong những năm qua, làm rúng động quân đội vốn có những quyền lợi béo bở. Nhiều nguồn tin tiếng Anh nhận định rằng việc Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập bị điều tra không thuần túy là cuộc truy quét tham nhũng, mà là bước đầu trong một chiến dịch rộng lớn hơn nhằm kiểm soát tuyệt đối, tái cấu trúc quyền lực trong quân đội.

Theo CNA và Taipei Times, trong ngắn hạn, việc hạ bệ hai tướng cao cấp nhất có thể làm giảm khả năng lãnh đạo và phối hợp chiến lược, vì hệ thống chỉ huy trung ương bị xáo trộn, một số vị trí chủ chốt không có người thay thế ngay, tinh thần binh lính có thể bị ảnh hưởng. Các nhà phân tích ở Đài Loan và quốc tế cho rằng điều này có thể khiến quân đội chưa dám mạo hiểm trong các quyết định quan trọng, ít nhất là trong ngắn hạn, do sợ hậu quả chính trị hơn là sợ thất bại trên chiến trường, đặc biệt đối với Đài Loan và Biển Đông.

Thiên An Môn có nguy cơ đi vào quên lãng vĩnh viễn

Tại Hồng Kông, những người lưu giữ ký ức về vụ thảm sát Thiên An Môn đang trong tầm ngắm của tư pháp. Le Monde cho biết hôm 22/01, một phiên tòa được mở ra để xét xử một tổ chức phi chính phủ suốt 30 năm qua vẫn tổ chức tưởng niệm sự kiện bi thảm ngày 4/6/1989 - một quá khứ mà Bắc Kinh không muốn nhắc đến. Phiên tòa này dập tắt hoàn toàn hy vọng của Hồng Kông về việc một ngày nào đó sẽ đòi lại công lý cho các sinh viên Trung Quốc đã chết hoặc mất tích trong cuộc đàn áp đẫm máu.

Ba bị cáo Trâu Hạnh Đồng (Chow Hang Tung), Hà Tuấn Nhân (Albert Ho) và Lý Trác Nhân (Lee Cheuk Yan) đều là cựu chủ tịch hoặc phó chủ tịch của Liên minh Hồng Kông hỗ trợ phong trào dân chủ ái quốc, tổ chức đã bị giải thể vào cuối năm 2021. Họ bị buộc tội "kích động lật đổ chính quyền", một tội danh có thể bị phạt tù đến 10 năm theo luật an ninh quốc gia mới.

Hồng Kông là nơi duy nhất hàng năm vẫn tổ chức tưởng niệm Thiên An Môn một cách trang nghiêm và cảm động. Mỗi năm vào ngày 4/6, nhiều gia đình có khi cả ba, bốn thế hệ tập trung tại công viên Victoria, được thắp sáng bởi hàng ngàn ngọn nến, điểm xuyết bằng những bài hát, bài phát biểu và lời chứng. Năm 2019, buổi tưởng niệm lần thứ ba mươi và cũng là lần cuối cùng được cho phép đã thu hút đến 180.000 người.

Đối với nhiều người Hồng Kông, Liên minh là biểu tượng cho tính chính trực trước sự thật. Ngoài các buổi tưởng niệm hàng năm, Liên minh còn điều hành một bảo tàng nhỏ về ngày 4/6, nhưng đã bị đóng cửa từ lâu. Mỗi trường đại học ở Hồng Kông có một bức tượng "Nữ thần Dân chủ" trong khuôn viên, mô phỏng theo bức tượng từng được dựng ở Quảng trường Thiên An Môn năm 1989, đã bị dỡ bỏ. Trong khi chính quyền hy vọng rằng phiên tòa này sẽ khiến mọi người quên lãng Thiên An Môn, một số người ủng hộ Liên minh tin rằng, ngược lại, những tháng tới các thẩm phán và công tố viên phải đối mặt với giai đoạn bi thảm có thực trong lịch sử Trung Quốc.

Bài học cho Châu Âu từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới

Về quan hệ giữa Hoa Kỳ và Châu Âu, làm thế nào để khiến ông Donald Trump phải nhượng bộ ? Les Echos rút ra các "Bài học từ Davos". Rốt cuộc tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới, người Châu Âu đã tìm ra được công thức để kháng cự lại tổng thống Mỹ một cách hiệu quả. Đó là phải có những nhà lãnh đạo cứng rắn như Mark Carney, Emmanuel Macron, Keir Starmer, Friedrich Merz (cũng không nên quên bà Ursula von der Leyen). Cộng thêm tổng thư ký NATO Mark Rutte, người biết cách "nịnh nọt" ông Trump.

Trộn chung tất cả lại, biểu lộ quyết tâm, đánh động về cái giá kinh tế phải trả nếu xảy ra khủng hoảng lớn giữa Mỹ và các đồng minh, nhấn mạnh rằng thị trường chứng khoán sẽ suy sụp. Châu Âu đã tránh được điều tệ hại nhất là đối đầu vũ trang giữa hai thành viên NATO để kiểm soát Greenland. Nhưng liệu có thể vui mừng trước một sự xao lãng lớn lao và vô trách nhiệm như vậy ? Tại Kiev, người dân Ukraine sống sót trong bóng tối và giá lạnh. Nhiệt độ trung bình trong nhà đã xuống dưới 3 độ.

Từ đầu năm 2026, Hoa Kỳ khi tiến hành những chiến dịch ngoạn mục như ở Venezuela, hứa trợ giúp người biểu tình Iran (cho tới nay vẫn chưa thấy thực hiện) ; đã đánh lạc hướng khỏi mối quan tâm chính của mọi người, là công cuộc kháng chiến anh dũng và nỗi đau của nhân dân Ukraine trước cuộc xâm lăng từ Nga. Bên cạnh sự đảo ngược ưu tiên này, Washington còn tặng một món quà đặc biệt cho Moskva là cảnh tượng chia rẽ giữa các đồng minh phương Tây. "Nhờ" Donald Trump, Châu Âu nay phải chiến đấu trên hai mặt trận, thậm chí còn phải tự hỏi đâu là mối đe dọa lớn nhất, điện Kremlin hay Nhà Trắng ?

Davos 2026, bước ngoặt lịch sử ?

Putin đang bị cô lập trước tư pháp quốc tế, nhưng trên thực tế Mỹ đã trao cho Nga tính chính danh. Sự thận trọng lùi lại ở Davos về Greenland không che giấu được "sự điên rồ" của nhân vật quyền lực nhất hành tinh. "Đường nào cũng tới La Mã", nhưng năm 2026 dưới thời Trump II, không phải con đường nào cũng dẫn đến Washington. Thủ tướng Canada, Mark Carney đã chứng minh điều này khi đến Bắc Kinh sau khi từ chối nhượng bộ trước sự bắt bí của Nhà Trắng.

Liệu Diễn đàn Davos 2026 có đi vào lịch sử như một bước ngoặt mang tính biểu tượng ? Bởi vì Châu Âu, trong thế giọt nước tràn ly vì "ngoại giao vị kỷ" của Donald Trump, cuối cùng đã tự tách mình khỏi một nước Mỹ hành xử vô trách nhiệm. Trump tất nhiên là ngôi sao của Diễn đàn, nhưng là người hùng đáng thương giữa bi kịch và sự lố bịch.

Trong một bài viết khác, Les Echos cho rằng "Trump ca khúc khải hoàn nhưng đã nhận thấy hồi kết của nhiệm kỳ tổng thống". Nhìn bề ngoài, thì Donald Trump là ông vua của cả thế giới, làm rung chuyển trật tự quốc tế sau 1945. Kinh tế Mỹ năng động, Quốc hội và các tập đoàn không dám trái ý ông. Trump đang ở đỉnh cao vinh quang, một năm sau khi khởi đầu nhiệm kỳ hai. Nhưng ông phải đối mặt với một con đường gập ghềnh phía trước, cho đến khi kết thúc nhiệm kỳ năm 2028.

Donald Trump đã khởi động vô số dự án gai góc có nguy cơ nhấn chìm ông. Không chỉ lật đổ nhà độc tài Venezuela, áp đặt một thỏa thuận hòa bình lên Gaza, hay khống chế chính phủ liên bang là đã đủ, mà cần phải xây dựng lại mọi thứ sau đó. Ngày càng nhiều người Mỹ không tán thành cách xử lý của ông. Tỉ lệ ủng hộ Donald Trump đang ở mức thấp nhất. Theo The Economist, đã giảm xuống -19% (37% ủng hộ, 56% phản đối và 5% không ý kiến), giảm hai điểm phần trăm trong một tuần, trong khi cùng thời điểm đó trong nhiệm kỳ đầu tiên, tỉ lệ này là -12%.

Minneapolis : Cái chết của nạn nhân thứ hai gây phẫn nộ

Về nội trị, Libération cho biết đặc phái viên của tờ báo được gởi đến Minneapolis để đưa tin về Renee Good, người biểu tình bị một nhân viên cảnh sát di trú (ICE) sát hại hôm 07/01 ; thế nhưng vô hình trung lại có mặt tại hiện trường của một vụ giết người thứ hai. Đó là Alex Pretti, y tá khoa hồi sức của bệnh viện cựu chiến binh Minnesota, đã cố gắng giúp đỡ một phụ nữ bị xịt hơi cay và rồi chính anh bị bao vây và bắn chết ngay trên đường phố. Nhà báo đã thu thập được nhiều lời chứng, cho thấy trách nhiệm trực tiếp của lực lượng dân quân đã trở thành công cụ trấn áp ở Hoa Kỳ.

Không có gì ngạc nhiên khi ông Donald Trump hai tiếng đồng hồ sau đó đã lặp lại tuyên bố nói rằng nạn nhân có thể là khủng bố. Tổng thống Mỹ lên án việc sát hại người biểu tình Iran, nhưng lại biện minh cho ICE khi người biểu tình Mỹ bị thiệt mạng. Theo nhật báo thiên tả, nghịch lý này là do ông Trump – vốn ngưỡng mộ Vladimir Putin và Tập Cận Bình – cho rằng quan hệ giữa Nhà nước và công dân không được xác định bằng tổng thể các luật dân chủ mà bằng tầm nhìn của nhà lãnh đạo. Vụ sát hại Alex Pretti khiến nhiều người Mỹ bất chấp bão tuyết đã xuống đường bày tỏ sự phẫn nộ. Khi những kẻ đã giết Alex Pretti vẫn bất khả xâm phạm, người ta phải tự hỏi liệu có quá muộn để bảo vệ các giá trị cốt lõi của nước Mỹ hay không.

Nga oanh kích ồ ạt các hải cảng để phá hoại kinh tế Ukraine

Liên quan đến chiến tranh ở Ukraine, Le Monde miêu tả "Các hải cảng Ukraine dưới hỏa lực Nga". Cho đến nay, hạm đội của Putin đã thất bại trong việc phong tỏa đường hàng hải để bóp nghẹt nền kinh tế Ukraine. Quân Nga bèn cố gắng tấn công bằng đường không, với 500 vụ oanh tạc vào các cảng Ukraine bên bờ Hắc Hải, và càng nhiều hơn nữa vào cơ sở hạ tầng năng lượng Odessa trong mùa đông giá rét hơn hẳn những năm trước.

Các hỏa tiễn đạn đạo, hành trình, drone Shahed… dồn dập rơi từ tháng 12, khi phóng hàng loạt hỏa tiễn trực tiếp vào cảng, khi làm kiệt sức các chiến binh bằng mỗi 20 phút một chiếc Shahed. Để đối phó, đơn vị Ukraine mà đặc phái viên Le Monde đến thăm chỉ có một đại bác phòng không ZPU-2 từ thời Liên Xô, hai khẩu súng máy 14,5 ly được sử dụng từ năm 1949. Họ chỉ có vỏn vẹn 10 giây để bắn hạ một drone. Khẩu đại bác cổ lỗ sĩ cần đến hai xạ thủ cộng với hai người tiếp đạn và một người định hướng mục tiêu, phải thay phiên nhau vào xe tải nhẹ sưởi ấm.

Cho dù Nga có phá hủy được mạng lưới điện, vẫn còn các máy phát điện diesel. Ba tập đoàn hàng hải lớn nhất thế giới đã quay lại Odessa, nhưng thời gian vận chuyển nay tăng gấp đôi, gấp ba. Vladimir Putin đã đe dọa cắt đứt toàn bộ lối ra biển của Ukraine, và nay giới quân nhân cũng như chính khách lo ngại một mối đe dọa mới, là những bầy drone biển đánh vào các tàu hàng và hải cảng.

Thụy My