Tổng thống Mỹ Donald Trump tại cuộc mít tinh ở trường trung học Butler tại Vandalia, bang Ohio, Hoa Kỳ, ngày 03/10/2026. Reuters - Nathan Howard

Trang nhất và bài xã luận của tờ Libération báo động, chính sách đối ngoại của Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đẩy chính ông vào thế khó khi lạm phát gia tăng và sức mua của cử tri suy giảm. Nhật báo thiên tả nhận định trong bối cảnh chỉ còn một tháng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 03/11, chủ nhân Nhà Trắng đang đứng trước nguy cơ phải trả giá cho những quyết định của mình.

Bầu cử giữa nhiệm kỳ vốn thường là thời điểm khó khăn đối với Tổng thống đương nhiệm : kể từ năm 1946, chỉ Bill Clinton và George W. Bush tránh được việc đảng của mình chịu tổn thất trong các kỳ bầu cử này. Donald Trump đang chịu sức ép rất lớn khi cuộc can thiệp quân sự vào Iran chưa đạt được mục tiêu ban đầu là lật đổ chính quyền nước này, trong khi lại kéo theo những hệ quả kinh tế đáng kể.

Điểm mà Libération nêu bật là giá nhiên liệu tăng vọt và tác động của lạm phát đối với nhóm cử tri bình dân và tầng lớp trung lưu. Việc Iran gây sức ép tại eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển một phần lớn dầu mỏ thế giới, đã góp phần đẩy giá xăng dầu tăng mạnh. Tác động này đặc biệt nhạy cảm tại Mỹ, nơi nền kinh tế phụ thuộc lớn vào ô tô và vận tải đường bộ.

Đây cũng chính là nhóm cử tri mà Tổng thống Trump từng thu hút bằng lời hứa về một "kỷ nguyên vàng" mới của kinh tế Mỹ. Libération cho rằng những người ủng hộ Donald Trump có thu nhập khiêm tốn giờ đây có thể thất vọng khi chi phí sinh hoạt tăng, trong khi họ chứng kiến những người giàu tiếp tục hưởng lợi và bản thân Tổng thống cũng nằm trong nhóm được hưởng lợi lớn.

Tờ báo thừa nhận lạm phát từng cao hơn dưới thời Joe Biden do tác động của đại dịch Covid-19 và chiến sự tại Ukraine, nhưng điểm khác biệt hiện nay là một bộ phận cử tri có thể cho rằng đợt tăng giá lần này bắt nguồn từ cuộc chiến do chính Donald Trump quyết định tiến hành.

Do vậy, Tổng thống Trump đang đối mặt với một bài toán nan giải : cuộc chiến Iran không chỉ làm tăng sức ép kinh tế, mà còn khiến ông đi ngược lại hai cam kết từng góp phần tạo nên hình ảnh chính trị của mình – chủ trương hạn chế can thiệp quân sự ở nước ngoài và lời hứa phục hồi kinh tế.

Bầu cử giữa nhiệm kỳ là phép thử đối với nền dân chủ Mỹ

Libération chủ yếu phân tích cái giá kinh tế và chính trị mà Donald Trump có thể phải trả, thì xã luận của nhật báo Le Monde đặt cuộc bầu cử trong một vấn đề rộng hơn : tính bền vững của nền dân chủ Mỹ. Tờ báo cho rằng cuộc bầu cử ngày 03/11 có thể trở thành cơ hội để cử tri thể hiện quan điểm về xu hướng tập trung quyền lực và những quyết định gây tranh cãi của chính quyền Trump.

Một trong những mối quan tâm lớn nhất của Le Monde là Donald Trump có chấp nhận một thất bại hay không. Tờ báo nhắc lại việc ông không thừa nhận thất bại trong cuộc bầu cử năm 2020 cùng với sự kiện ngày 06/01/2021 tại điện Capitol. Theo Le Monde, đây là những diễn biến khiến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ lần này mang ý nghĩa đặc biệt, bởi đây là một trong những cuộc bỏ phiếu quan trọng cuối cùng trước khi Donald Trump rời Nhà Trắng vào năm 2028.

Le Monde cũng nêu lên những vấn đề liên quan trực tiếp đến cơ chế bầu cử. Tờ báo cáo buộc chính quyền Washington đã thúc đẩy việc phân chia lại các khu vực bầu cử theo hướng có lợi cho đảng Cộng Hòa, đồng thời tìm cách hạn chế một số hình thức bỏ phiếu được cho là có lợi cho phe Dân Chủ.

Bên cạnh những vấn đề liên quan đến chính quyền Trump, Le Monde cũng lưu ý rằng cả hai chính đảng của Mỹ đều đang bộc lộ những điểm yếu riêng. Đảng Cộng Hòa chịu sức ép từ các tranh cãi xoay quanh Tổng thống. Về phía đảng Dân Chủ, mức độ được lòng dân vẫn chưa được cải thiện khi chưa xây dựng được một đường lối rõ ràng sau nhiệm kỳ của Joe Biden. Những bất đồng giữa cánh tả và nhóm ôn hòa tiếp tục gây khó khăn cho việc xác định chiến lược chung, đặc biệt trong việc thu hút cử tri độc lập, lực lượng có thể tác động đáng kể đến kết quả bầu cử.

Pháp : Phong trào học sinh sinh viên lan rộng, chính quyền bắt đầu đối thoại

Ba tờ Le Monde, Le Figaro và La Croix đều dành trang nhất tập trung vào làn sóng biểu tình, phong tỏa trường trung học đang diễn ra tại Pháp. Theo Le Monde, ngày 02/10 khép lại một tuần huy động ngày càng mạnh của học sinh trung học và cho thấy phong trào đã thực sự bén rễ khi hoạt động của hơn 700 cơ sở giáo dục tiếp tục bị gián đoạn.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nhất trong ngày 02/10 không chỉ nằm ở mức độ huy động, mà còn ở sự thay đổi trong thái độ của Bộ Giáo dục. Sau nhiều ngày chính phủ chủ yếu chỉ nhấn mạnh đến vấn đề an ninh và bạo lực, bộ trưởng Edouard Geffray đã chủ động gặp các công đoàn giáo dục, đại diện học sinh và hội phụ huynh để bắt đầu đối thoại.

Ông Geffray cho biết Bộ Giáo dục sẽ triển khai chương trình nhằm củng cố "dân chủ học đường", qua đó tạo điều kiện để học sinh được tham gia và có tiếng nói trọng lượng hơn trong các cơ quan giáo dục ở cả cấp địa phương và quốc gia. Bộ cũng sẽ sớm mở một nền tảng tham vấn dành cho học sinh trên toàn quốc, tập trung tìm hiểu hai vấn đề : những khó khăn các em đang gặp phải và những mong muốn, kỳ vọng của các em. Kết quả tham vấn dự kiến sẽ được tổng hợp và công bố sau kỳ nghỉ Lễ Các Thánh (Toussaint).

Ngoài vấn đề tiếng nói của học sinh, Bộ Giáo dục còn đề cập tới những vấn đề vốn nằm trong các yêu sách của phong trào : đẩy nhanh việc thay thế giáo viên vắng mặt, cải thiện cơ sở vật chất trường học và nghiên cứu lại vấn đề thời gian, nhịp độ học tập của học sinh.

Dù vậy, Le Monde lưu ý rằng các động thái này chưa thuyết phục được các tổ chức học sinh và công đoàn. Họ cho rằng điều học sinh cần trước mắt không phải là thêm một cuộc tham vấn, mà là những biện pháp cụ thể, đặc biệt về nhân lực, điều kiện học tập và ngân sách. Một số đại diện công đoàn thậm chí đặt câu hỏi liệu có cần thêm một nền tảng để tìm hiểu những vấn đề vốn đã được phản ánh trong nhiều năm hay không.

Ở một khía cạnh khác, Le Monde lo ngại những yêu sách của học sinh có nguy cơ bị che khuất bởi các hình ảnh bạo lực trên truyền thông. Tại Aubervilliers, một số học sinh cho rằng những cuộc biểu tình ôn hòa của họ ít được chú ý, trong khi các vụ đốt phá và phá hoại nhanh chóng trở thành tâm điểm. Bạo lực vì thế có nguy cơ che khuất những vấn đề mà phong trào đang nêu ra.

Le Monde cũng nhấn mạnh rằng tình hình chưa có dấu hiệu lắng xuống. Khoảng 400 trường vẫn đóng cửa, một số bị phá hoại, một số khác do lo ngại an ninh. Ngày mai 06/10 được dự báo là một cột mốc quan trọng khi lời kêu gọi biểu tình nhận được sự ủng hộ của hội phụ huynh và phần lớn các công đoàn giáo dục.

Đưa nhà trường trở lại vị trí trung tâm

Trong khi Le Monde tập trung vào diễn biến thực tế, thì tờ Le Figaro đặt khủng hoảng hiện nay trong một bức tranh rộng hơn về tình trạng của nền giáo dục Pháp. Trong bài xã luận mang tựa "Những kẻ phá hoại trường học", nhật báo thiên hữu nhận định mặc dù chính trường Pháp đang bị chia rẽ, ít nhất có một vấn đề dường như nhận được sự đồng thuận : cần đưa nhà trường trở lại vị trí trung tâm của đời sống chính trị và xã hội.

Theo Le Figaro, hiện tượng xuống cấp của hệ thống giáo dục không phải là vấn đề mới. Tờ báo nhắc tới tình trạng bằng cấp mất giá trị, sự suy giảm kiến thức, những lo ngại về tương lai của giới trẻ và khả năng ngày càng hạn chế của nhà trường trong việc thực hiện vai trò giảm bất bình đẳng xã hội.

Từ góc nhìn này, Le Figaro cho rằng tình trạng bạo lực trong các cuộc biểu tình cũng phản ánh phần nào những vấn đề sâu xa của hệ thống giáo dục, đồng thời không nên coi học sinh là đối tượng cần bị đàn áp. Ngược lại, mục tiêu phải là khôi phục hệ thống giáo dục "vì học sinh", để trường học trở lại là nơi cung cấp kiến thức, giúp giới trẻ xây dựng năng lực tư duy và mở ra cơ hội cho tương lai.

Giáo dục không chỉ là chuyện của Bộ Giáo dục

Trong khi đó, tờ La Croix tiếp cận vấn đề từ trách nhiệm của người lớn. Bài xã luận của nhật báo Công giáo cho rằng giáo dục trẻ em không phải là trách nhiệm riêng của Bộ Giáo dục, mà là công việc chung của toàn xã hội : Nhà nước, chính quyền địa phương, giáo viên, phụ huynh, cảnh sát, thẩm phán và những bên có trách nhiệm khác.

La Croix thừa nhận nhiều nguyên nhân khiến học sinh bất mãn là chính đáng : trường học xuống cấp, giáo viên vắng mặt không được thay thế, chất lượng chuyên môn không được bảo đảm và nỗi lo về tương lai. Nhưng những vấn đề này không thể được giải quyết trong một tuần, bởi đây là hệ quả của nhiều năm chính sách giáo dục thiếu nhất quán.

Theo La Croix, điều cần thiết trước mắt là người lớn phải biết lắng nghe nguyện vọng của học sinh, nhưng đồng thời cũng phải xác định những giới hạn rõ ràng. Tờ báo cho rằng quyền lên tiếng và mong muốn tham gia vào đời sống xã hội của giới trẻ là điều cần được tôn trọng. Tuy nhiên, những hành vi như đốt phá, phong tỏa trường học trong thời gian dài hay chống đối lực lượng cảnh sát không thể được coi là những cách thể hiện chính kiến thông thường, càng không nên được xem như cách "thể hiện sự trưởng thành" của giới trẻ.

Mỹ hụt hơi trong cuộc đua đóng tàu với Trung Quốc

Về quân sự, tờ Les Echos dành trang nhất cảnh báo, trước tốc độ phát triển nhanh chóng của hải quân Trung Quốc, Mỹ đang bộc lộ một điểm yếu đáng chú ý : năng lực đóng tàu trong nước suy giảm nghiêm trọng. Dù hải quân Mỹ vẫn duy trì ưu thế rõ rệt về tàu ngầm, khoảng cách về năng lực sản xuất tàu chiến đang trở thành một vấn đề chiến lược.

Theo Center for Strategic and International Studies (CSIS), được nhật báo kinh tế trích dẫn, Mỹ hiện vẫn có đủ đạn dược cho mọi kịch bản xung đột với Iran, nhưng có thể xuất hiện "khoảng thời gian dễ bị tổn thương" nếu chiến sự nổ ra tại Tây Thái Bình Dương, đặc biệt liên quan đến Đài Loan. Điều này khiến các đồng minh châu Á của Washington như Nhật Bản, Hàn Quốc, Philippines và Úc phải tính toán lại chiến lược an ninh.

Trường hợp Úc cho thấy rõ vấn đề này. Năm 2021, Canberra hủy hợp đồng mua tàu ngầm của Pháp để tham gia AUKUS với Mỹ và Anh. Hoa Kỳ từng cam kết cung cấp cho Úc ba tàu ngầm tấn công hạt nhân lớp Virginia trong thập niên 2030. Tuy nhiên, theo cơ quan nghiên cứu của Quốc hội Mỹ, ngành đóng tàu nước này đang thiếu lao động có tay nghề và gặp vấn đề trong chuỗi cung ứng, khiến tốc độ sản xuất suy giảm. Việc chuyển giao các tàu Virginia cho Úc thậm chí có thể khiến hải quân Mỹ thiếu tàu ngầm tấn công trong nhiều năm.

Tình hình còn đáng lo hơn với tàu chiến mặt nước. Theo hải quân Mỹ, năng lực đóng tàu của Trung Quốc hiện lớn hơn Mỹ tới 232 lần. Đến năm 2035, Trung Quốc có thể sở hữu khoảng 475 tàu chiến, so với 305-317 chiếc của Mỹ. Đối mặt với khó khăn trong việc nhanh chóng phục hồi ngành đóng tàu trong nước, Hoa Kỳ đã tìm đến Hàn Quốc. Hai nước công bố một thỏa thuận trị giá 150 tỷ đô la, cho phép các tập đoàn quân sự lớn của Hàn Quốc tham gia đóng tàu cho Mỹ. Tuy nhiên, các quy định của Mỹ vẫn hạn chế việc đóng tàu chiến tại nước ngoài, buộc Quốc hội phải xem xét cách tháo gỡ những rào cản này.

Dù vậy, tương quan quân sự hiện nay chưa hoàn toàn nghiêng về Trung Quốc. Bắc Kinh có nhiều tàu chiến hơn và sở hữu kho vũ khí chống hạm rất mạnh, nhưng Mỹ vẫn có lợi thế về tổng trọng tải hạm đội và đặc biệt là tàu sân bay hạt nhân, với 11 chiếc so với 3 chiếc của Trung Quốc. Mỹ cũng duy trì ưu thế công nghệ đáng kể dưới mặt nước, từ khả năng tàng hình, cảm biến đến hỏa lực tàu ngầm. Tuy nhiên, lợi thế này có thể bị hạn chế nếu xung đột chủ yếu diễn ra ở vùng biển ven bờ quanh Đài Loan và Philippines, nơi Trung Quốc đang tập trung phát triển năng lực tác chiến.

Phan Minh