Khi bốn năm chiến tranh Ukraine định hình lại quyền lực Châu Âu

Trong ngày đầu năm mới dương lịch 01/01/2026, chỉ có nhật báo Le Monde ra số đúp hôm nay. Trang nhất của tờ báo mang dòng tít "Chiến tranh ở Ukraine đã định nghĩa lại Châu Âu như thế nào". Qua bốn năm chiến tranh, 27 nước Liên Hiệp Châu Âu (Liên Âu) đã đánh giá được những điểm yếu của mình, nhưng đã trở nên "địa chiến lược" hơn.

Các tân binh thuộc lữ đoàn cơ giới độc lập 65 của Ukraine tập trận gần biên giới ở Zaporizhzhia, Ukraine, ngày 01/01/2026. via Reuters – Ukrainian Armed Forces

Nga xâm lược Ukraine : Điều không ai tin đã diễn ra

Le Monde nhắc lại, ngày 18/02/2022 khai mạc hội nghị an ninh thường niên Munich, ngoại trưởng Đức Annalena Baerbock thảo luận công khai với đồng nhiệm Mỹ Antony Blinken. Tiếng trống trận vang vọng ở phía đông, 150.000 lính Nga tập trung gần biên giới Ukraine, Hoa Kỳ cho sơ tán đại sứ quán ở Kiev, nhưng Châu Âu vẫn không tin.

Đức nhắn nhủ Moskva rằng muốn thảo luận nghiêm túc về hòa bình, không muốn cấu trúc an ninh Châu Âu bị thách thức, Mỹ ca ngợi sức mạnh đoàn kết xuyên Đại Tây Dương. Đô trưởng Kiev Vitali Klitschko xin khẩn cấp hỗ trợ vũ khí, bà Baerbock nói sẽ xem xét một danh sách trong đó "có hơn 5.000 nón sắt". Sáu ngày sau, hôm 24/02/2022 quân Nga tràn sang xâm lược Ukraine. Tổng thống Volodymyr Zelensky thay bộ đồ vét mà người ta thấy lần cuối ở Munich bằng trang phục màu nhà binh cho đến nay.

Gần bốn năm sau, Ukraine bị tàn phá nhưng vẫn kháng cự, "cấu trúc an ninh" tan vỡ, và tình đoàn kết Âu-Mỹ chỉ còn là kỷ niệm. Châu Âu đối mặt với cuộc khủng hoảng trầm trọng nhất từ sau Đệ nhị Thế chiến, không còn như xưa. Cho dù đàm phán do tổng thống Donald Trump chủ trì có dẫn đến kết quả như thế nào, chiến tranh ở Ukraine đã làm thay đổi Châu Âu, cả về bản chất lẫn hình thức.

Châu Âu đã hiểu : Địa chính trị còn là sức mạnh, không chỉ soft power

Trước hết là hồi kết của xu hướng chối từ thực tế. Chuyên gia Ý Nathalie Tocci nhận xét, hòa bình không còn là vĩnh viễn tại châu lục, nhưng người ta tỉnh ra quá muộn màng. Nhà nghiên cứu Hiski Haukkala của Phần Lan cho rằng Châu Âu nay phải tổ chức tự bảo vệ mình, một sự thay đổi tâm lý quan trọng đi kèm với gánh nặng tài chánh. Chỉ trong vòng một tuần lễ vào năm 2022, Nga và Ukraine đã bắn ra số đạn pháo tương đương với sản lượng của toàn Châu Âu trong một năm – theo báo cáo "Ramsès 2026".

Chuyên gia Mujtaba Rahman ở Luân Đôn lưu ý, các nước Châu Âu đã hiểu rằng địa chính trị còn là sức mạnh, "cách quản trị dựa trên quyền lực mềm không thể đủ". Nỗ lực tái vũ trang do Ba Lan và các nước Baltic khởi động là một trong những chuyển đổi cụ thể mà chiến tranh Ukraine áp đặt cho Châu Âu, cũng như cái nhìn đối với Nga đã đổi khác. Nhà chính trị học Ba Lan Monika Sus nói về chiến tranh đa diện : "Nga đang gây chiến với chúng ta, nhưng ta cứ muốn nghĩ rằng không phải chiến đấu với Nga".

Một sự chuyển đổi khác là năng lượng : Cần kết thúc tình trạng nhiều nước Châu Âu lệ thuộc vào năng lượng hóa thạch của Nga, đặc biệt là Đức. Cái giá phải trả là kinh tế bớt thịnh vượng nhờ khí đốt Nga giá rẻ, nhưng củng cố chủ quyền. Liên Hiệp Châu Âu duy trì được sự đoàn kết để gia hạn trừng phạt, hạn chế lệ thuộc dầu khí, tài trợ cho quốc phòng, viện trợ cho Ukraine qua món vay chung.

Tái cân bằng vị thế trong Liên Âu

Lần này kẻ thù đã được chỉ mặt nêu tên, một kẻ thù mà một số quốc gia thành viên mới tham gia Liên Âu từ 2004 đã không ngừng cảnh báo, nhưng các thành viên cũ vẫn làm ngơ. Cuộc xâm lăng Ukraine cho thấy họ có lý, dẫn đến một sự tái cân bằng và trạng thái bình đẳng mới giữa các nước Liên Âu. Các nước Baltic, Ba Lan, Romania nay có trọng lượng hơn trong một Liên hiệp đoàn kết hơn. Nhưng còn Hungary của Viktor Orban ? Một viên chức ở Bruxelles cho rằng đó chỉ là "một hòn sỏi trong chiếc giày".

Các nước Bắc Âu và Baltic tích cực nhất về chính trị. Ba Lan muốn trở thành cường quốc quân sự, nhưng chia rẽ nội bộ đã làm mất đi cơ hội đóng vai trò động cơ của Châu Âu. Đức là quốc gia thay đổi nhiều nhất : mất đi nước Nga, từ bỏ khí đốt, kinh tế sa sút và nay bị ông trùm Mỹ bỏ rơi. Thủ tướng Friedrich Merz đã tháo gỡ nút thắt trong Hiến pháp về vay nợ, nhờ đó có được ngân sách khổng lồ cho cơ sở hạ tầng và quốc phòng. Nước Đức theo chủ trương hòa bình nay tái vũ trang và đưa ra mô hình mới về quân dịch.

Nhất là vị thủ tướng thích vai trò lãnh đạo Châu Âu, dùng lá bài Pháp-Đức và xúc tiến công thức "E3" với Pháp và Anh quốc – mà cuộc xâm lăng Ukraine đã giúp ra khỏi tình trạng cô lập sau Brexit. Ông Merz còn đóng vai trò người điều phối Châu Âu trong việc thương lượng về Ukraine, sự tiếp xúc của ông với Donald Trump cũng dễ dàng hơn Emmanuel Macron. Paris có tầm nhìn xa, nhưng theo chuyên gia Tocci, "Pháp tư duy tốt hơn hành động. Niềm tin vào tự chủ chiến lược đặt Paris lên hàng đầu về thực tế mới, nhưng không hiệu quả bằng Đức vì bó buộc ngân sách".

Tóm lại, "địa chiến lược" Châu Âu hiện vẫn chưa đầy đủ, vào lúc người ta nói về sự biến mất của phương Tây. Chuyên gia Steven Everts lấy làm tiếc rằng Châu Âu, lo sợ trước nguy cơ leo thang đối với Donald Trump, không thoát được "tâm lý của kẻ yếu". Đối với ông Haukkala, Châu Âu có nguy cơ phải đứng hẳn ra ngoài lề nếu không chịu hiểu rằng cách hoạt động cũ không thể tạo ra giải pháp mong muốn. Cho đến nay, không vận dụng được sức mạnh kinh tế và thương mại, Châu Âu chỉ là một nhân tố địa chính trị hạn chế.

Tố cáo nhưng không có bằng chứng nào : Trò lố của Nga

Cũng về chiến tranh ở Ukraine, Le Monde nói về "Bằng chứng không thể tìm thấy về vụ tấn công vào Putin". Moskva cáo buộc Kiev nhắm vào một tư dinh của tổng thống Nga, nhưng không một cuộc oanh kích nào được ghi nhận. Sau cuộc thảo luận hôm 30/12 giữa các đồng minh Châu Âu và Canada, thủ tướng Đức tuyên bố : "Sự minh bạch và trung thực nay được đòi hỏi với tất cả các bên, kể cả Nga".

Ông Friedrich Merz đã "sờ gáy" Moskva, khi Kremlin suốt hai ngày qua liên tục nhắc đi nhắc lại là drone Ukraine đã tấn công vào một dinh thự của Vladimir Putin ở tây bắc Moskva đêm Chủ nhật rạng sáng thứ Hai. Theo bộ ngoại giao Nga, "chế độ tội phạm Kiev" đã tung 91 drone tác chiến vào dinh Valdai ở Novgorod, nơi người tình của Putin là Alina Kabaieva đang sống cùng hai con trai Ivan và Vladimir. Đáng kinh ngạc là cả một bầy drone này không gây thiệt hại nhân mạng lẫn vật chất, vì "tất cả đều bị phá hủy".

Kiev cực lực bác bỏ ngay lập tức, nhưng Vladimir Putin đã gọi điện cho Donald Trump để tố cáo "hành động khủng bố". Tổng thống Mỹ tỏ ra bị sốc, nói rằng "Cảm ơn Thượng đế, chúng ta đã không cung cấp hỏa tiễn Tomahawk cho Zelensky". Song song đó, Kremlin tăng cường chiến tranh thông tin, và được sự ủng hộ của các tổng thống Kazakhstan, Uzbekistan, thủ tướng Ấn Độ, Pakistan.

Tuy nhiên Viện Nghiên cứu Chiến tranh không hề ghi nhận một hoạt động phòng không hay vụ nổ nào, cư dân Valdai khẳng định với tờ báo đối lập Nga Sota là không nghe tiếng phòng không trong đêm. Hơn nữa drone từ biên giới Ukraine bay qua phải vượt được không phận Nga được bảo vệ cẩn mật gồm nhiều lực lượng hỏa tiễn chiến lược, các đơn vị phòng không, phi cơ quân sự và các phương tiện khác. Đến 48 tiếng đồng hồ sau, Nga vẫn không đưa ra được bằng chứng nào. Các nhà phân tích quân sự nhận định, tư dinh Putin không phải là mục tiêu quan trọng của Ukraine so với các cuộc oanh kích rất hiệu quả vào cơ sở hạ tầng quân sự hay kinh tế.

Một năm náo loạn của Trump

Xã luận của Le Monde nhận xét, ông Donald Trump không đợi đến lúc chính thức quay lại Nhà Trắng hôm 20/01 để nhúng tay vào các vấn đề quốc tế, vì vậy tổng kết năm đầu tiên không phải là sớm sủa. Trong năm qua, Trump đã cho oanh tạc ba nước : Yemen, Iran, Nigeria, chưa kể các vụ oanh kích đẫm máu ở vùng biển Caribbean, đe dọa can thiệp vào Venezuela. Ông khoe rằng đã chấm dứt được 8 cuộc xung đột, nhưng thực tế khác xa. Kết quả trong hai cuộc chiến tranh Nga-Ukraine và Israel-Hamas là đáng thất vọng. Không có tiến bộ nào cho Ukraine, dù Trump nói rằng có thể kết thúc trong 24 tiếng đồng hồ, và ngưng bắn ở Gaza không dẫn đến một nền hòa bình công chính, bền vững.

Trong cả hai trường hợp, Trump chỉ có thể tự trách mình. Ông đã thô bạo ngưng trợ giúp Kiev trong khi chẳng được Vladimir Putin nhượng bộ bất cứ thứ gì, thậm chí còn bị áp đặt quan điểm. Ông thuận theo cái nhìn cực đoan của Benjamin Netanyahu về Gaza. Tổng thống Hoa Kỳ còn ba năm nữa để đạt được kết quả phù hợp với tham vọng của mình. Nhưng liệu các đồng minh truyền thống sẽ đáp ứng đòi hỏi của "Nước Mỹ trước hết", hay bắt tay với các đối thủ lịch sử của Washington là Moskva và Bắc Kinh ?

"Sài Gòn sụp đổ" và huyền thoại "Mặt trận Giải phóng Miền Nam"

Liên quan đến Việt Nam, cây bút bình luận Alain Flachon có bài viết về tác phẩm "Sài Gòn sụp đổ, tháng 4 hung bạo" (Chute de Saigon, cruel avril) của nhà báo Olivier Todd, qua đời vào ngày cuối năm 2024. Cuốn sách này được ông Flachon xếp vào hàng kinh điển, Panthéon của các loại sách, ai muốn làm báo đều phải đọc. Đây là bài học cho các nhà báo khi nắm bắt một khoảnh khắc thực tại hoặc sắp xếp lại một mảng lịch sử đương đại.

Xuất bản lần đầu vào năm 1987, cuốn sách dày cộm viết theo kiểu phóng sự với đầy đủ tài liệu kèm theo, tả lại bốn tháng cuối cùng, và rồi từng giờ một, hai ngày cuối trước khi Sài Gòn thất thủ, đánh dấu thất bại của Hoa Kỳ trong khu vực, sau Pháp. Trong cuộc đối đầu với Liên Xô và Trung Quốc để kiểm soát Đông Nam Á, Washington ủng hộ miền Nam Việt Nam từ đầu thập niên 60, Moskva và Bắc Kinh hỗ trợ miền Bắc. Thời đó người ta cho là Mỹ phải chiến đấu với Mặt trận Giải phóng miền Nam - một phong trào dân chủ xã hội tôn trọng đặc thù của người miền Nam, dù có sự giúp sức của Hà Nội. Nhưng đây là cả một huyền thoại.

Chẳng phải những người du kích chân đất đã chiếm được Sài Gòn, mà là những sư đoàn Bắc Việt trang bị đầy đủ. Ngày 30/04/1975 vào sáng sớm, 15 sư đoàn Bắc quân tiến vào thủ đô Sài Gòn của Việt Nam Cộng Hòa, với những chiếc xe tăng T-54 và T-55 của Liên Xô chở đầy bộ đội mang những khẩu AK-47. Chính phủ lâm thời miền Nam Việt Nam chỉ là tấm bình phong của Bắc Việt, và tham vọng thống nhất đất nước dưới sự cai trị của một đảng cộng sản liên kết chặt chẽ với Moskva.

Một bộ phận báo chí phương Tây xưa nay vẫn tin vào giả thiết một chính phủ lâm thời tử tế, với khá nhiều lãng mạn và tinh thần chống Mỹ, đã bôi đen chế độ Sài Gòn mà rốt cuộc tham nhũng, độc tài chỉ bằng phân nửa Hà Nội. Miền Bắc sau đó đô hộ miền Nam một cách thô bạo – 65.000 vụ hành quyết, gu-lắc (học tập cải tạo), một triệu thuyền nhân. Liệu có thể biết rằng những người giải phóng cũng là những kẻ áp bức ? Vâng, Todd trả lời - nếu không để cho ý thức hệ chi phối.

Thụy My