Bóng ma cú sốc dầu lửa bao trùm thế giới sau chiến tranh Iran

Giá dầu được các nhật báo coi là vấn đề hàng đầu hôm nay 10/03/2026. Le Figaro chạy tít trang nhất "Thế giới lo ngại cú sốc dầu lửa", tương tự với La Croix "Bóng ma cú sốc dầu lửa". Libération chơi chữ, coi giá xăng là quả bom nổ chậm của chiến tranh Iran, Les Echos nhận xét thủ tướng Pháp Lecornu chịu áp lực trước giá xăng. Le Monde cho rằng "Chế độ Iran duy trì đường lối cứng rắn".

Người dân xếp hàng mua xăng tại Hà Nội ngày 10/03/2026. Bộ Thương mại Việt Nam kêu gọi các doanh nghiệp khuyến khích nhân viên làm việc tại nhà để tiết kiệm nhiên liệu trong bối cảnh gián đoạn nguồn cung và giá cả tăng cao do chiến tranh giữa Mỹ-Israel và Iran gây ra. Reuters - Khanh Vu

Eo biển Hormuz tắc nghẽn, nguồn cung dầu toàn cầu bị đe dọa

Kịch bản từ nhiều thập niên qua người ta vẫn lo ngại đã thành sự thật. Eo biển Hormuz, con đường mà 20% lượng dầu lửa và một phần đáng kể khí hóa lỏng được vận chuyển qua hầu như bế tắc. Ít nhất 11 tàu dầu đã bị tấn công, các công ty hàng hải từ chối để các tàu của mình chịu đựng sự đe dọa của hỏa tiễn, drone và mìn của Iran.

Do khả năng dự trữ có hạn, nhiều nước vùng Vịnh như Iraq, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất bắt đầu giảm khai thác, với nguy cơ làm hại cho năng suất các giếng dầu lâu dài. Nhiều nước đặc biệt là Châu Á đã cố gắng hạn chế thiệt hại : Thái Lan và Hàn Quốc ấn định giá trần, Miến Điện và Bangladesh hạn định số lượng được mua, Philippines làm việc tuần bốn ngày… Riêng Trung Quốc, theo nhà nghiên cứu Ahmed Aboudouh trên Libération, trước chiến tranh Bắc Kinh đã tăng mạnh dự trữ chiến lược về dầu lửa.

Một yếu tố khác là việc Mojtaba Khameini, một nhân vật cứng rắn lên nối ngôi cha làm giáo chủ ở Iran, khiến thị trường lo ngại chiến tranh khó kết thúc sớm. Nhà phân tích Muyu Xu của Kpler giải thích trên Le Figaro : "Giá dầu nay hội đủ mọi yếu tố của một cơn bão : sản xuất giảm, eo biển bị phong tỏa kéo dài… và càng trầm trọng hơn vì bi quan tăng lên về khả năng tình hình nhanh chóng cải tiến".

"Iranflation" : Giá dầu trở thành vũ khí của Tehran

Les Echos nhận định "Lạm phát, vũ khí chiến tranh". Dầu lửa 100 đô la một thùng và hơn thế nữa hiện là vũ khí hiệu quả nhất của Tehran. Giá dầu khí luôn có sức nặng trong nền kinh tế quá lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Donald Trump đã sử dụng để chống lại Joe Biden, giành lại chiếc ghế tổng thống. Người Mỹ bầu cho ông vì lời hứa một cuộc sống dễ chịu sau thời kỳ giá cả tăng vọt hậu Covid.

Không ai biết eo biển Hormuz sẽ còn bị phong tỏa bao lâu, nhưng bóng ma lạm phát đang đe dọa. Trong một cuộc chiến với lý do không rõ ràng, lạm phát nếu xảy ra sẽ khiến đảng Cộng Hòa phải trả giá đắt trong cuộc bầu cử tháng 11, nhưng nhất là đối với các nền kinh tế Châu Âu và Châu Á, trong khi Moskva mở cờ trong bụng. Các nước Châu Á bị ảnh hưởng trước hết vì nạn "lạm phát nhập khẩu" này, đã nói về "Iranflation" - lạm phát Iran, một từ ngữ dễ nhập tâm.

Libération cho rằng từ việc bổ nhiệm Mojtaba Khamenei thay thế cha mình cho đến việc phong tỏa eo biển Hormuz, cuộc tấn công của Mỹ và Israel đang biến thành một thất bại chính trị và kinh tế đối với tổng thống Hoa Kỳ. Donald Trump "không hài lòng" về tân giáo chủ Iran, gọi Mojtaba là "võ sĩ hạng lông". Bên cạnh đó, giá dầu vượt ngưỡng biểu tượng 100 đô la. Chẳng ai đoán chắc được cuộc chiến sẽ đi về đâu, trên thực địa số người thiệt mạng đã lên đến hàng trăm. Trận "động đất" ở Tehran hôm 28/02 làm rung chuyển toàn cầu, và tuy ông Donald Trump khẳng định giá dầu tăng "chỉ là một cái giá nhẹ nhàng cho hòa bình và an ninh", nhưng không chắc rằng mọi người, trước hết là người Mỹ sẵn sàng chi trả hóa đơn lâu dài.

Quân bài cuối cùng của chế độ Hồi giáo Iran

Le Figaro nói về "Cái giá của một cuộc khủng hoảng". Bị trảm tướng, bị dồn vào đường cùng, bị đè bẹp dưới mưa bom từ mười ngày qua, chế độ Hồi giáo đang chơi quân bài cuối cùng với hy vọng sống sót sau cuộc chiến chớp nhoáng của Israel và Hoa Kỳ. Không có gì đáng ngạc nhiên khi Tehran chơi cái trò mà họ thuần thục nhất là "tiêu thổ kháng chiến". Mục tiêu đã đạt được phần nào : cơ sở hạ tầng các nước vùng Vịnh bị oanh kích, eo biển Hormuz – hành lang chiến lược cho vận chuyển năng lượng bị phong tỏa, khởi đầu cho nỗi lo về nguồn cung dầu lửa và giá dầu tăng vọt.

Căng thẳng tăng lên, thị trường tài chánh hiện vẫn chưa hoảng loạn, một số nước vận dụng đến dự trữ chiến lược để giảm nhẹ cú sốc nhưng nếu chiến tranh kéo dài thì sẽ khó khăn. Cuộc chiến Iran vừa nhắc nhở nước Pháp về những khuyết điểm của mình. Trước hết là sự lệ thuộc năng lượng hóa thạch, cần đẩy nhanh nguyên tử lực. Nhưng nhất là về tài chánh : Giá dầu sẽ còn mất ít nhất nhiều tháng nữa mới trở lại như cũ, lạm phát sẽ gây suy trầm, và ngày càng phải trả giá đắt hơn cho món nợ công khổng lồ.

Mojtaba Khamenei, tân giáo chủ ít được biết đến nhưng đầy quyền lực

Tiếp tục bàn về tân giáo chủ mới được bầu của Iran, La Croix nhận xét "Mojtaba Khamenei, nhân vật trong bóng tối". Người con thứ hai trong số sáu con trai, 56 tuổi lên thay Ali Khamenei, có diện mạo trông giống y ông ta nhưng trẻ hơn 30 tuổi, lâu nay ít được công chúng biết đến nhưng có ảnh hưởng lớn trong chính quyền. Các bức điện ngoại giao do WikiLeaks tiết lộ cuối những năm 2000 mô tả ông ta là "quyền lực che giấu phía sau chiếc áo choàng". Les Echos cho rằng "Mojtaba Khamenei, sự chọn lựa của Vệ binh Cách mạng để tiến hành chiến tranh, sẽ không đàm phán".

Theo Le Figaro, "Mojtaba Khamenei, một nhân vật cứng rắn dưới lệnh của Vệ binh Cách mạng, để lãnh đạo Iran đối phó với Trump". Dù tiến trình bầu cử là bí mật, ít nhất bốn hoặc năm ứng cử viên đã bị loại. Trong số đó có cựu tổng thống Hassan Rouhani, giáo sĩ cao cấp Alireza Arafi, nhân vật cực kỳ bảo thủ Mohammed Mahdi Mir Bagheri, nhà cải cách Hassan Khomeini, cháu ruột của người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo.

Chuyên gia Ali Vaez thuộc International Crisis Group nhận thấy một logic đảo ngược : Vệ binh Cách mạng vốn là công cụ của đại giáo chủ, nay nắm trọn quyền hành, Mojtaba Khamenei buộc lòng phải dựa vào lực lượng này. Ông ta chỉ là "hodjatoleslam", cấp tương đối thấp trong hệ phái Shia, đã được nâng lên "ayatollah" như người cha trước đó ; và chưa hề có chức vụ dân cử. Giáo sư Vali Nasr, Đại học Johns Hopkins cho rằng đây còn là một dạng thực dụng. Tân giáo chủ từng là chánh văn phòng của cha trong suốt ba thập niên, nên có thể vào việc ngay lập tức, không phải qua thời kỳ chuyển tiếp.

Sau hoàng hôn của các giáo sĩ, bình minh sẽ ra sao ?

Trong bài "Hoàng hôn của các giáo sĩ Iran", Libération cho rằng cuộc chiến chống lại Cộng hòa Hồi giáo không chỉ giới hạn ở các cuộc không kích mà còn phải chuẩn bị cho sự sụp đổ của chế độ và một chính quyền mới xuất hiện.

Sau chiến thắng của Khomeini năm 1979 và lời tuyên bố Hoa Kỳ là "Đại Satan", chủ nghĩa khủng bố là tâm điểm của chế độ thần quyền. Ngay từ đầu người ta đã biết rằng Khomeini cũng như người kế nhiệm Ali Khamenei chưa bao giờ tìm cách bình thường hóa chế độ, luôn quấy nhiễu các đối thủ tự đặt ra, sẵn sàng xả súng máy vào người biểu tình. Các chiến lược gia Mỹ chờ đợi Tehran cạn kiệt nguồn lực - Putin chỉ hỗ trợ bằng tình báo quân sự - các nhà máy vũ khí khó thể sản xuất tiếp hỏa tiễn và drone, nhưng điều này chưa thực sự xảy ra.

Cuộc chiến đã bước vào giai đoạn thứ hai, Hoa Kỳ cổ vũ người dân Iran nổi dậy chống lại các giáo sĩ. Nhưng giai đoạn chuẩn bị cho một chính quyền mới là khó khăn nhất, Iran không phải là Venezuela. Trump nêu ra nhiều giải pháp, như thương lượng với các lãnh đạo tôn giáo ôn hòa, tuy đa số những nhân vật được Mỹ nhắm đến đều đã thiệt mạng trong ngày đầu oanh kích. Ông cũng nghĩ đến việc gởi đặc nhiệm sang, hay giả thiết hợp tác với người Kurdistan ở Iraq. Theo Libération, có lẽ nên dựa vào lực lượng đến nay không hoàn toàn bị tha hóa bởi tư tưởng Hồi giáo Shia, đó là quân đội.

Bình luận về quan hệ giữa hai nhà lãnh đạo Mỹ và Israel, Le Figaro cho rằng "Trump và Bibi đồng sàng dị mộng". Tác giả bài viết nêu ra một nghịch lý độc đáo trong quan hệ quốc tế : không phải là người bảo vệ có ảnh hưởng đến chính sách của người được bảo vệ mà ngược lại. Thủ tướng Benjamin Netanyahu, biệt danh là "Bibi" luôn chủ trương 100% an ninh, luôn muốn đập tan Iran thành nhiều mảnh, trong khi Donald Trump chỉ muốn đưa Iran trở lại với cộng đồng quốc tế sau 47 năm dưới chế độ thần quyền, nhưng theo kiểu Venezuela.

Kho vũ khí của liên minh Mỹ-Israel trước bài toán chiến tranh kéo dài

Về mặt thuần túy quân sự, La Croix cho rằng "Kho vũ khí dự trữ là ẩn số lớn nhất của liên minh Mỹ-Israel". Vai trò của mỗi bên đã rõ : Hoa Kỳ bảo đảm an ninh không phận Iran còn Israel tấn công chiều sâu, nhưng dự trữ đạn dược Washington đang gây lo ngại.

Cụ thể, quân đội Mỹ huy động các hỏa tiễn hành trình Tomahawk, chiến đấu cơ tàng hình F-35, F-22, oanh tạc cơ tầm xa Northrop B-2 Spirit, drone MQ-9 Reaper, và lần đầu tiên dùng đến drone tự sát loại LUCAS gần giống như Shahed của Iran. Tất cả để phá hủy phòng không, radar chiến lược, sở chỉ huy, địa điểm hỏa tiễn Iran ; phối hợp giữa hải quân, không quân và hỏa tiễn địa-địa tầm xa. Về phía Tsahal (quân đội Israel) tập trung vào cơ sở hạ tầng nguyên tử, hỏa tiễn, drone, tiêu diệt các thủ lãnh quân sự và tôn giáo, với phi đội 200 chiếc (F-35I Adir, F-15 và F-16).

Về phòng vệ, Hoa Kỳ bảo vệ các căn cứ quân sự ở vùng Vịnh bằng hệ thống phòng không Patriot, THAAD và SM-6, còn Israel dựa vào bộ ba Vòm Sắt, David và Arrow-3. Tất cả đều là những vũ khí tiên tiến, chưa kể năng lực vệ tinh và drone thám sát trên tầng cao của Mỹ, phương tiện tác chiến điện tử của Israel. Tuy nhiên vấn đề chính là kho vũ khí đạn dược của liên minh trong một cuộc chiến kéo dài. Nhất là cường độ chưa từng thấy : trong bốn ngày đầu Mỹ đã tấn công 2.000 mục tiêu ở Iran, phá hủy 17 chiếc tàu trong đó có một tàu ngầm.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế CSIS), chỉ 100 giờ đầu đã tiêu tốn 3,7 tỉ đô la, tức 891,4 triệu đô la một ngày, đạn dược hết nhanh hơn số được cung ứng. Chẳng hạn hỏa tiễn tầm xa Tomahawk có giá 3,6 triệu đô la một chiếc, đã dùng đến 160 chiếc ngay trong lúc khởi chiến, trong khi Mỹ có tổng cộng 4.000 Tomahawk và loại hỏa tiễn này không thể sản xuất trong vài tuần.

Drone Shahed của Iran, một ẩn số khác

Kho vũ khí Iran cũng là một ẩn số khác. La Croix cho biết các drone Shahed tầm xa có giá rẻ được sản xuất hàng loạt là ưu thế của Iran. Tehran cùng với Thổ Nhĩ Kỳ nổi tiếng với loại vũ khí của kẻ yếu này. Loại drone cải tiến Shahed-136B thậm chí có thể vượt quá 4.000 km. Tuy hầu như các drone Iran đều bị đánh chặn, nhưng một số cũng đã lọt lưới, gây thiệt hại cho các căn cứ quân sự, đại sứ quán Mỹ ở Riyadh, cảng Oman, một kho nhiên liệu ở Abu Dhabi… Vladimir Putin chơi trò hai mặt, cung cấp thông tin tình báo cho Iran đồng thời đề nghị làm trung gian hòa giải, nhưng tổng thống Donald Trump trả lời "hãy lo chấm dứt chiến tranh với Ukraine trước đã".

Hôm 03/03, bộ trưởng quốc phòng Mỹ và tổng tham mưu trưởng Dan Caine đã nhìn nhận là các Shahed của Iran là vấn đề "lớn hơn dự kiến". Vì vậy Hoa Kỳ và các đồng minh vùng Vịnh đã phải nhờ đến sự trợ giúp của Ukraine để vô hiệu hóa các drone Iran. Tổng thống Volodymyr Zelensky hôm Chủ nhật cho biết các chuyên gia Ukraine sẽ đến Trung Đông "trong tuần tới". Hôm nay họ đã có mặt ở Qatar, Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, Saudi Arabia.

Trong số các biện pháp đối phó của Kiev, có mạng lưới radar và cảm biến đa năng, giúp phát hiện, nhận dạng và theo dõi quỹ đạo của các drone Shahed. Ukraine đã phát triển các hệ thống gây nhiễu tinh vi làm gián đoạn tín hiệu GPS của drone, lập các đơn vị chống drone dọc theo tiền tuyến. Bên cạnh đó là các hệ thống phòng không cơ động gồm các khẩu đội súng máy và đại bác phòng không đặt trên các bệ di động. Kỹ thuật này đang được quân đội Pháp ứng dụng.

Thụy My