Budapest đổi chiều, Hormuz dậy sóng : Thế giới rung chuyển giữa hai mặt trận

Đối lập Hungary soán ngôi Viktor Orbán sau 16 năm cầm quyền, Hoa Kỳ phong tỏa eo biển Hormuz tiếp tục là hai chủ đề lớn trên báo Pháp ngày 14/04/2026, bên cạnh đó là việc tổng thống Mỹ chỉ trích giáo hoàng Leo XIV.

Người dân mừng chiến thắng của đối lập trên đường phố Budapest, sau khi kết quả cuộc bầu cử Quốc Hội Hungary được loan báo ngày 12/04/2026. AP - Denes Erdos

Hungary sang trang : Orbán bị làn sóng dân chủ cuốn trôi

Libération chạy tít trang nhất "Ngọn gió phương Tây ở Budapest". Nhật báo mô tả cảnh hai bên bờ sông Danube hôm Chủ nhật vang dậy khúc hoan ca Châu Âu. Một Châu Âu mà phó tổng thống Mỹ JD Vance sỉ nhục và đã đến tận Budapest tuần qua để ủng hộ Viktor Orbán, người bạn thân thiết của Donald Trump.

Rõ ràng ông Vance ngày càng trở thành loài chim báo điềm xấu ở những nơi đi qua : chuyến đi Pakistan tiếp theo để thương lượng với Iran đã thất bại. Chiến thắng của chính khách bảo thủ Péter Magyar được Washington cũng như Moskva lạnh lùng đón nhận. Một xì-căng-đan mới đây cho thấy ngoại trưởng Hungary Péter Szijártó đã tiết lộ các thông tin mật của Liên hiệp Châu Âu (Liên Âu-EU) cho đồng nhiệm Nga Sergey Lavrov.

Sự can thiệp của Nga và Mỹ đã không đánh bại nổi một sức mạnh lớn hơn là tiếng nói của người dân, là bằng chứng cho thấy một khi huy động, một tập thể mạnh có thể vượt lên ảnh hưởng từ bên ngoài. Đến 79% trong số 7,5 triệu cử tri ở Hungary đã gởi thông điệp rõ ràng cho Châu Âu và thế giới : dân chủ vẫn là động lực mạnh mẽ, khát vọng tự do có thể và phải được bảo vệ.

Orbán đã làm mọi cách để thao túng : tổ chức lại các đơn vị bầu cử một cách có lợi cho mình, nhấn chìm mọi định chế phản biện, nuôi dưỡng hệ thống tài phiệt, và nhất là dành phần lớn thời gian để tố cáo Châu Âu là kẻ thù của đất nước. Tiếp theo nỗi vui mừng ở Budapest liệu có là một tương lai tươi sáng hơn ? Mười sáu năm trị vì của Orbán đã để lại dấu ấn khó tẩy xóa về một Hungary tham nhũng, những tuyên bố thân Nga, chủ trương phi tự do. Đối với Péter Magyar vốn có nhiều quan điểm giống người tiền nhiệm như nhập cư, và việc ủng hộ Ukraine hay không vẫn chưa rõ, thì việc đặt lại Hungary vào đường ray là một nhiệm vụ dài hơi.

JD Vance : Hai chuyến đi, hai thất bại ngoại giao

Tác giả Renaud Girard phân tích trên Le Figaro về "Hai thất bại cay đắng của phó tổng thống Mỹ JD Vance" trong cả hai chuyến đi Hungary và Pakistan. Ngày 07/04 khi đến Budapest để hỗ trợ cho chiến dịch tranh cử của Viktor Orbán - một chế độ tham nhũng tràn lan và năm ngày sau đó đã bị những lá phiếu quét sạch, ông Vance rõ ràng thiếu nhạy cảm chính trị. Và khi vội vã rời Pakistan hôm 12/04, nơi diễn ra cuộc đàm phán đầu tiên giữa Hoa Kỳ và Iran kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979, JD Vance chứng tỏ đã thiếu sự kiên nhẫn ngoại giao. Sau 47 năm chiến đấu trong thù hận, phía Iran không thể bỏ rơi mọi yêu sách trong chưa đầy 24 tiếng đồng hồ đàm phán.

Để có một cơ hội hòa bình cho Trung Đông, cũng nên lưu lại ít nhất 8 ngày ở Islamabad. Phái đoàn Iran gồm nhiều chuyên gia có thể thương lượng về các bất đồng, từ nguyên tử, đạn đạo đến Israel, Lebanon, Yemen, vịnh Ba Tư… Muốn tìm kiếm hòa bình lâu dài cần dành thời gian. Khi Bắc Việt và Mỹ tái lập hòa đàm ở Paris ngày 02/01/1973 (sau khi tổng thống Nixon cho ngưng oanh tạc Hà Nội), phải gần một tháng sau mới ký được hòa ước Paris ngày 27/01/1973. Tại Trung Đông, gần một năm sau chuyến thăm lịch sử của tổng thống Ai Cập đến Jerusalem (tháng11/1977) mới ký được thỏa thuận hòa bình Trại David với Israel (tháng 9/1978).

Iran-Mỹ : Cơ hội hòa giải bị bỏ lỡ vì thiếu kiên nhẫn ?

Tác giả bài viết cho rằng Iran sau khi bị oanh tạc dữ dội 7 tuần lễ liên tiếp tỏ ra cứng rắn cũng là điều bình thường, nhưng không có gì cấm cản JD Vance tỏ ra tâm lý một chút. Ông có thể nhẫn nại, tỏ ra tôn trọng nền văn minh Ba Tư, nhấn mạnh lợi ích kinh tế nhờ hòa giải với Mỹ và các vương quốc dầu lửa vùng Vịnh, chứng tỏ sự nguy hiểm nếu tất cả các nước trong vùng đều chạy đua chế vũ khí nguyên tử.

"Chế độ mới" ở Iran, theo cách gọi của ông Trump, tức những lãnh đạo Cộng hòa Hồi giáo sống sót, không hoàn toàn xa rời thực tế. Họ hiểu rằng giới trung lưu đã quá chán việc can thiệp bên ngoài của Vệ binh Cách mạng, chỉ muốn tập trung cho kinh tế. Họ cũng biết việc sản xuất ra bom nguyên tử không chỉ bị Israel phản đối mà cả năm thành viên thường trực Hội đồng Bảo an và toàn bộ thế giới Ả rập-Hồi giáo.

Hoa Kỳ có hai củ cà rốt to để giơ ra trước mắt Iran : giải tỏa số tiền của Iran đang bị đóng băng ở Mỹ khoảng trên 100 tỉ đô la, ngưng trừng phạt thương mại - giúp Iran trở lại thành cường quốc dầu lửa như thời chế độ quân chủ. Hiện giờ tổng thống Mỹ lại chọn cây gậy là phong tỏa eo biển Hormuz, và hãy còn quá sớm để đánh giá kết quả.

Với Châu Âu, ông Vance hoàn toàn thiếu ngoại giao khi can thiệp vào đời sống chính trị Đức, ủng hộ đảng cực hữu AfD. Việc đối xử tệ hại với tổng thống Ukraine Zelensky hôm 28/02/2025 ở Phòng Bầu dục cũng không vẻ vang gì cho nước Mỹ. Kiên nhẫn lắng nghe người đối thoại dù là đồng minh hay đối thủ, không can thiệp sâu vào chuyện nội bộ của các nước khác : khi nào còn chưa hiểu được điều đó, JD Vance có thể quên đi giấc mơ trở thành tổng thống thứ 48 của Hoa Kỳ.

Moskva mất đồng minh then chốt tại Châu Âu

Về phía Nga, Le Figaro nhận thấy "Moskva tìm cách giảm nhẹ thất bại của đồng minh trung thành Viktor Orbán". Dmitri Peskov, phát ngôn viên Kremlin chỉ nói rằng "tôn trọng sự chọn lựa của người Hungary" và hy vọng tiếp tục mối quan hệ với các nhà lãnh đạo mới. Đối với Vladimir Putin, Viktor Orbán không phải là người đối thoại bình thường : đôi bên đã gặp gỡ ít nhất 16 lần, và thủ tướng Hungary luôn ủng hộ mạnh mẽ quan điểm của Nga.

Viktor Orban là đồng minh quý giá luôn đóng vai kẻ gây rối ở Bruxelles, như đã chận gói tín dụng 90 tỉ euro của Châu Âu cho Kiev. Ngoại trưởng Péter Szijjarto thường xuyên mật báo về các cuộc họp của Liên Âu cho Moskva, bộ máy bóp méo thông tin của Nga hoạt động hết công suất trong chiến dịch tranh cử của ứng cử viên đảng Fidez. Nhà chính trị học Ilya Grashchenkov thân Kremlin nhìn nhận bối cảnh sẽ khó khăn hơn cho Nga.

Tuy nhiên báo chí Nga cũng tỏ ra hy vọng, nhắc lại tuyên bố của Péter Magyar là không thể không đối thoại với Moskva. Năm 2021, Hungary ký hợp đồng mua khí đốt trong 15 năm với Nga, và 90% dầu lửa nhập khẩu cũng từ Nga thông qua đường ống Druzhba đi xuyên qua Ukraine. Một trắc nghiệm khác là nhà máy điện nguyên tử Paks-II trị giá 12,5 tỉ euro do Rosatom xây dựng, dự kiến hoàn thành năm 2032. Trừ phi Budapest xích lại gần hơn với Bruxelles và Liên Hiệp Châu Âu áp đặt trừng phạt lên kỹ nghệ hạt nhân Nga.

Iran sống sót và nỗi lo trật tự thế giới phi phương Tây

Trả lời phỏng vấn của Le Figaro, nhà địa chính trị học Dominique Moisi cho rằng "Chế độ Iran mạnh hơn vì không thất bại trong cuộc chiến". Ông hình dung ra một viễn cảnh đáng ngại : sự quay lại của chủ nghĩa đế quốc, phi phương Tây hóa. Theo Dominique Moïsi, ngưng bắn không phải là hòa bình, nhưng hưu chiến vẫn có thể kéo dài được, với ba người thất bại và hai kẻ chiến thắng. Bên bại là hai nhân vật Trump và Netanyahu, cùng với dân tộc Iran hết chịu đựng những lằn đạn của chế độ lại đến bom của những người tự cho là giải phóng. Dù yếu hẳn về quân sự và kinh tế, Tehran sống sót sau cuộc tấn công của hai quân đội mạnh nhất thế giới. Còn phía thắng là Pakistan và tất nhiên là Trung Quốc.

Ông tỏ ra kinh ngạc khi các nhân tố chủ chốt đã đi ngược lại lợi ích của chính mình. Trước sức mạnh Trung Quốc, Mỹ cần các đồng minh, nhưng với việc đối xử tệ hại, Washington đánh mất lá bài quan trọng này. Nga có lợi nếu xích gần với phương Tây, nhưng lại đang đánh mất vị thế và trở thành chư hầu của Bắc Kinh. Còn Châu Âu lẽ ra ưu tiên hàng đầu phải là đoàn kết để đối phó với mối đe dọa về chiến lược từ Nga, về kinh tế của Trung Quốc và chủ trương của Trump.

Chuyên gia này cho rằng cuộc can thiệp vào Iran, nếu mục đích là lật đổ chế độ các giáo sĩ, là bất hợp pháp nhưng lại chính đáng. Tuy nhiên chỉ có Israel là có mục đích rõ ràng, vì không thể để vũ khí hủy diệt nằm trong tay một chế độ cuồng tín luôn đe dọa mình, đây là mối đe dọa tồn vong. Còn phía Mỹ gồm ba yếu tố : một tổng thống bừng bừng khí thế nhờ vụ bắt Maduro ở Venezuela, cơ hội hiếm có để tiêu diệt cùng lúc đại giáo chủ và 40 nhà lãnh đạo chủ chốt và đi vào lịch sử, và làm quên đi vụ Epstein.

Dominique Moisi cũng đề cập đến nguy cơ đại chiến thế giới lần thứ ba, khi hai cuộc chiến tranh đồng thời diễn ra ở Trung Đông và Châu Âu nhưng ông cho rằng Nga nguy hiểm hơn Iran. Bởi vì Moskva có số lượng lớn vũ khí nguyên tử, và tham vọng không hề giảm đi. Nếu đối lập Iran bị bỏ rơi và Ukraine bại trận, điều gì sẽ xảy ra ? Ukraine thua sẽ là thất bại nặng nề nhất của Châu Âu kể từ sau Đệ nhị Thế chiến, còn nhân dân Iran thua thiệt là thất bại về đạo lý. Nhưng trước Trump và Putin, Châu Âu có cơ may lớn để tạo ra quốc phòng hùng mạnh. Khi thấy quân Nga vất vả thế nào ở Ukraine, có thể nói rằng 350 triệu người Châu Âu kháng cự được vì chưa đầy 40 triệu người Ukraine đã làm được.

Phong tỏa Hormuz : Chiến lược gây tranh cãi của Washington

La Croix giải thích về "Cuộc phong tỏa hạn chế eo biển Hormuz đang gây tranh cãi" của Mỹ. Được Donald Trump công bố sau khi đàm phán với Tehran thất bại, động thái này đặt ra nhiều câu hỏi về quân sự, ngoại giao và pháp lý. Trước hết, đó là phong tỏa toàn diện hay một phần ? Cuộc phong tỏa kể từ 4 giờ chiều thứ Hai 13/04 theo quân đội Mỹ thật ra không phải là toàn diện. Bộ Tư lệnh Trung ương Hoa Kỳ (CentCom) cho biết : "Các tàu thuộc mọi quốc tịch bị cấm ra vào các cảng và khu vực ven biển của Iran", nhưng không cấm các tàu từ Iran đi hoặc hướng đến nước này.

Lầu Năm Góc có những phương tiện nào để thực hiện chiến dịch ? Chủ yếu huy động hai khu trục hạm tên lửa dẫn đường lớp Arleigh Burke, USS Frank E. Petersen Jr. và USS Michael Murphy. Những chiến hạm đa năng này có khả năng giám sát và tấn công hàng chục tàu cùng một lúc, được hỗ trợ bởi nhóm tác chiến hàng không mẫu hạm Abraham Lincoln tại Biển Ả rập và Vịnh Oman.

Donald Trump nói với Fox News rằng Vương quốc Anh "và một vài quốc gia khác" sẽ gửi tàu phá mìn, nhưng Luân Đôn đã phủ nhận. Rà phá thủy lôi ở eo biển là một vấn đề thực sự nan giải đối với Hoa Kỳ, dường như Washington đã không lường trước được. Các tàu phá thủy lôi lớp Avenger đã ngừng hoạt động vào năm 2025, được thay thế bằng các tàu tuần duyên (LCS), nhỏ hơn được trang bị drone hiện đang được triển khai ở Ấn Độ-Thái Bình Dương. Hai khu trục hạm ở Vịnh Ba Tư chỉ đơn giản là để chuẩn bị cho các hoạt động rà phá thủy lôi. Do đó, Hoa Kỳ rất cần sự hỗ trợ của các đồng minh truyền thống trong lĩnh vực này.

Ngoại trừ Israel, không ai ủng hộ sáng kiến ​​của Mỹ. Về phần Anh và Pháp sắp tổ chức một hội nghị với các quốc gia "khi tình hình cho phép". Nói cách khác, ở giai đoạn này, Paris sẽ không gửi các tàu phá thủy lôi, đặc biệt là khi tính hợp pháp của cuộc phong tỏa đang bị đặt vấn đề. Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) cấm mọi hành vi cản trở tự do hàng hải tại một eo biển quốc tế. Chỉ có hai ngoại lệ : Có nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, hoặc xảy ra chiến tranh giữa các quốc gia ven biển.

Đòn kinh tế của Donald Trump nhắm vào Iran và Trung Quốc

Le Figaro nhận xét "Trump áp đặt phong tỏa để bóp nghẹt Iran". Tổng thống Mỹ đăng lại trên mạng xã hội của mình một tít báo của New York Post : "Trump khôn khéo phá thế của Iran bằng chính eo biển Hormuz". Đây không phải là nghịch lý đầu tiên, mà cách đây vài tuần Trump đã cho phép Tehran bán dầu trên biển, để giảm áp lực thị trường nhưng tác động không bao nhiêu mà Iran lại được hưởng món lợi bất ngờ. Khi đến lượt Mỹ áp đặt phong tỏa, ông Trump cắt mất nguồn lợi kinh tế cuối cùng của Tehran.

Hải quân Mỹ bắt giữ trên biển Caribbean và đến cả Đại Tây Dương nhiều tàu dầu thuộc "đoàn tàu ma", tương tự đối với Cuba. Phong tỏa biển là chiến lược hiệu quả nhưng cần có thời gian để phát huy tác dụng, và giá dầu nay lại tăng lên. Bryan Clark, cựu sĩ quan Hải quân Mỹ cho biết việc phong tỏa khá đơn giản, nhất là lúc này lượng lưu thông không nhiều. Nhưng nếu kéo dài làm thế nào quản lý, vì phải kiểm soát, thậm chí bắt neo lại từng tàu để xác định chiếc nào từ Iran đến. Và còn phải bắt giữ, buộc chuyển hướng, như vậy phải có nhân viên an ninh tại chỗ và một khu vực quản lý các tàu này.

Tuy chủ yếu nhắm vào Iran nhưng quyết định này còn tác động gián tiếp đến Trung Quốc, một trong những nước chính nhập khẩu dầu lửa Iran và hỗ trợ quân sự. Những con tàu đều tiên bị ép chuyển hướng là hai tàu dầu treo cờ Malawi và Botswana chở hàng đến Trung Quốc. Bryan Clark cho rằng sẽ thú vị khi theo dõi Trung Quốc, Ấn Độ phản ứng thế nào, và số phận của các tàu đã trả "phí mãi lộ" cho Iran.

Thụy My