Các nhà khoa học hạt nhân Iran khó thoát lưỡi hái tử thần của Israel

Israel theo sát các nhà khoa học nguyên tử Iran để trừ khử ra sao. Vladimir Putin quyết tâm kéo dài chiến tranh với Ukraine. Khả năng bộ ba Anh, Pháp, Đức quay lại như trong thời chiến tranh lạnh. Đó là một số bài viết đáng chú ý trên báo chí Pháp hôm nay 08/07/2025.

Quốc tang các chỉ huy quân sự và nhà khoa học nguyên tử Iran thiệt mạng do Israel oanh tạc, Tehran, Iran, ngày 28/06/2025. via Reuters - Majid Asgaripour

Mười sáu nhà khoa học Iran bị khử, phòng thí nghiệm thành tro bụi

Le Monde có bài điều tra "Iran : Theo dấu vết những nhà khoa học bị Israel trừ khử". Nhà nước Do Thái khẳng định đã tiêu diệt được 16 chuyên gia nguyên tử trong cuộc chiến chống lại nước Cộng hòa Hồi giáo Iran. Nhật báo Pháp tả lại cảnh hàng ngàn người trung thành với chế độ đã tuần hành trên đại lộ Enghelab hôm 28/06 sau quan tài các nạn nhân vụ oanh tạc của Israel. Tehran tổ chức quốc tang vào ngày hôm đó cho các sĩ quan an ninh cao cấp và nhiều nhà khoa học nguyên tử. Họ được an táng tại một lăng mộ Shia dành cho các lãnh đạo cao cấp của chế độ và nghệ sĩ.

Israel theo dõi hoạt động của họ từ hai thập niên qua. Nhà vật lý Fereydun Abbassi, đứng đầu tổ chức nguyên tử quốc gia, năm 2010 từng nhảy kịp ra khỏi xe trước khi bom nổ, hôm 13/06 đã tử vong cùng với nhiều đồng nghiệp liên quan đến Tổ chức sáng tạo và nghiên cứu quốc phòng (Self Powered Neutron Detector - SPND), một trung tâm bị nghi ngờ là từ thập niên 90 đã nghiên cứu việc quân sự hóa uranium mà Iran đã làm giàu.

Những quả siêu bom được oanh tạc cơ Mỹ thả xuống các cơ sở Fordow, Natanz và Ispahan thu hút sự chú ý của toàn thế giới, nhưng thành công nhất của Israel là những vụ tấn công bí mật trong cuộc chiến 12 ngày. Mười sáu nhà khoa học bị giết chết, các phòng thí nghiệm của họ biến thành tro bụi, theo Israel, đủ để xóa số về mặt quân sự chương trình nguyên tử Iran. Đại sứ Israel tại Pháp Joshua Zarka khẳng định đã đẩy lùi mối đe dọa được nhiều năm.

Trọng tâm tấn công của Israel : Các nghiên cứu hạt nhân quân sự

Ngay từ ngày 13/06, các cuộc oanh tạc đã giết được ít nhất 9 nhà khoa học của SPND. Người thứ mười, Mohammad Reza Seddighi Saber thoát chết, nhưng con trai 17 tuổi thiệt mạng tại nhà ở Tehran. Gia đình Saber chạy khỏi thủ đô, sống trong một căn hộ ở Astaneh Ashrafieh, gần biển Caspi. Israel ám sát thành công Saber vài giờ trước khi ngưng bắn có hiệu lực ngày 25/06. Vụ oanh kích còn làm 13 người thân của ông ta và hàng xóm thiệt mạng, chỉ có một người em trai sống sót.

Hầu hết, nếu không phải là tất cả, các nhà khoa học này đều có liên quan đến kế hoạch "AMAD", được khởi động trong thập niên 90 nhằm quân sự hóa chương trinh nguyên tử, được đổi tên ba lần và nay là SPND. Theo đại sứ Zarka, 6 người khác cũng đã bị trừ khử, tên tuổi không được tiết lộ. Israel nói Iran đã tái định hướng SPND cách đây chưa đầy hai năm. Nhiều công trình nghiên cứu nhắm vào việc nén uranium bằng chất nổ, về nguồn neutron gây ra chuỗi phản ứng hạt nhân, và việc thu nhỏ quả bom. Các ê-kíp nhà khoa học bắt đầu làm việc trong các dự án lưỡng dụng, với mục tiêu chế tạo quả bom nguyên tử càng nhanh càng tốt một khi các nhà lãnh đạo quyết định. Nhà nước Do Thái cho biết đã phá hủy tất cả những cơ sở này, nhất là Sanjarian, nơi các nhà khoa học SPND thử nghiệm nhiều công nghệ liên quan đến chất nổ.

Cuối tháng 6, tổng hành dinh SPND tại quận Araj ngay giữa thủ đô Tehran bị oanh tạc ; cơ sở mới nhất tại một trung tâm thuộc Bộ Quốc phòng bị phá hủy một phần. Tòa nhà "Lavisan 2" nơi có một viện vật lý ứng dụng và công ty Shahid Karimi, cả hai đều bị trừng phạt vì liên quan chương trình nguyên tử Iran, theo quân đội Israel là phòng thí nghiệm phát triển vũ khí hạt nhân, đã bị hủy diệt ngày 15/06. Bên cạnh đó là một nhà máy chế biến uranium cần thiết để chế tạo bom nguyên tử. Những ngày tiếp theo, nhiều tòa nhà kế cận cũng biến thành tro bụi.

Bom nguyên tử và sự tồn vong của chế độ Tehran

Israel cho biết đã tiêu hủy toàn bộ kho lưu trữ tại tổng hành dinh SPND, trong đó có những tài liệu nghiên cứu mới nhất. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng kiến thức về nguyên tử mà Iran thu thập được không bị mất hết. Đa số các nhà khoa học mà Iran xác nhận đã bị sát hại đều giảng dạy tại các trường đại học, nhất là trường Shahid Beheshti – đã bị Mỹ trừng phạt. Kiến thức được chuyển giao cho sinh viên. Ông Abbassi suốt hai thập niên đã lãnh đạo khoa vật lý đại học Imam Hossein có liên hệ với Vệ binh Cách mạng chuyên đào tạo cán bộ cho chế độ.

Phía Israel cũng nghi ngờ là Iran còn có những đơn vị nghiên cứu bí mật. Tehran nay cứng rắn hơn với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (AIEA), đang truy lùng những người bị nghi là cộng tác với phương Tây. Nhà nước Do Thái sẵn sàng oanh tạc tiếp khi cần thiết, nhấn mạnh rằng Iran rất nguy hiểm vì đã gần như có thể chế tạo 10 quả bom nguyên tử. Một cựu nhân viên an ninh Israel lo ngại nói với Le Monde : "Tehran chưa bao giờ có nhiều lý do để sở hữu quả bom như thế. Chế độ chỉ có hai chọn lựa để tồn tại : hoặc là đạt thỏa thuận với Washington, hoặc có được vũ khí nguyên tử. Không có một khả năng nào khác".

Hai câu nói của Putin dập tắt mọi hy vọng đàm phán

Le Monde nhận định "Tại Ukraine, Vladimir Putin chọn chiến tranh lâu dài", đưa ra một ví dụ cụ thể. Sau khi nói chuyện hai tiếng đồng hồ với tổng thống Pháp - cuộc điện đàm đầu tiên kể từ ba năm qua - Putin chuyển sang đối thoại với Yevgeny Pervychov, thống đốc Tambov, một vùng đất nhỏ cách Moskva 400 km. Đây là cả một biểu tượng, bởi vì nhân vật này là một trong những "người hùng" của cuộc xâm lăng Ukraine : chỉ là một xã trưởng nhưng nhờ xung phong ra chiến trường, anh ta được phong làm thống đốc. Putin muốn chứng tỏ với Macron rằng ưu tiên của ông ta là chiến tranh và giành chiến thắng. Élysée tái lập liên lạc với Kremlin là để bàn về Trung Đông, nhưng Putin chỉ nhìn thấy có Ukraine.

Sau khi tung ra cuộc không kích quy mô nhất kể từ đầu cuộc xâm lăng, tại Diễn đàn Kinh tế Saint Petersburg, chủ nhân điện Kremlin thốt ra hai câu khiến mọi hy vọng đàm phán đều vô ích. Putin khẳng định : "Tôi coi người Nga và người Ukraine đều là cùng một dân tộc. Trong ý nghĩa này, Ukraine là của chúng ta". Và dẫn thêm một câu ngạn ngữ : "Nơi nào người lính Nga đặt chân đến, nơi đó thuộc về chúng ta". Tất cả đã rõ !

Sau năm tháng thương lượng và sáu cuộc điện đàm với Vladimir Putin, hôm 03/07 Donald Trump đã phải nhìn nhận là "không đạt được tiến triển nào" ngoài việc trao đổi tù binh. Trump muốn nhanh chóng ngưng bắn, chủ nhân điện Kremlin đòi một hòa ước toàn diện, nhưng thực ra chẳng muốn cả ngưng bắn lẫn hòa bình.

Tổng thống Nga muốn chiến tranh kéo dài ở Ukraine

Putin và chế độ của ông ta có lợi nếu chiến tranh kéo dài. Giới tinh hoa đứng sau lưng ông vì lệ thuộc vào Kremlin hơn bao giờ hết và đối với nhiều người Nga, cuộc chiến giúp tái cân bằng, rút ngắn khoảng cách giữa các thành phố lớn và vùng quê xa. Chính quyền đầu tư ồ ạt vào kỹ nghệ vũ khí, vực dậy các trung tâm công nghiệp khu vực, chi tiêu hào phóng cho hàng trăm ngàn lính ngoài mặt trận và gia đình ở hậu phương, cuộc sống ở những vùng nghèo khổ nhất đã khá hơn.

Tất nhiên Kremlin không thể không thấy những dấu hiệu sa sút. Ngân sách phải vất vả mới chi được tiền thưởng cho những người tình nguyện đầu quân, lạm phát luôn trên 10%, bộ trưởng Kinh tế nhìn nhận đất nước đang bên bờ vực suy thoái. Kremlin cũng biết rằng NATO nâng mức chi quốc phòng lên 5% GDP, vừa nhằm làm Donald Trump hài lòng, nhưng cũng khiến Vladimir Putin lo lắng.

Việc Mỹ "tạm ngưng" cung cấp vũ khí phòng không cho Kiev từ 02/07 khiến các thành phố Ukraine phải trân mình chịu đựng các vụ oanh tạc, là món quà quý giá cho Putin. Mùa hè này, quân Nga có thể mở những đợt tấn công lớn vào Sumy và Kharkiv, hoặc tiếp tục gặm nhấm dần các làng mạc. Tóm lại là kéo dài chiến tranh càng lâu càng tốt.

Putin cố chấp, khiến dân tộc Nga trả giá quá đắt

Nhật báo cánh hữu cho rằng thật đáng kinh ngạc khi tổng thống Nga hôm 03/07 một lần nữa từ chối đề nghị của Donald Trump về ngưng bắn 30 ngày tại Ukraine. Đó là dấu hiệu rất đáng lo ngại từ Kremlin, vì Hoa Kỳ đã đề ra phương án vô cùng có lợi cho Nga : Không lên án Kremlin, bình thường hóa toàn bộ quan hệ Mỹ-Nga, dỡ bỏ các trừng phạt. Tất cả sẽ giúp Vladimir Putin một lối thoát an toàn sau cuộc phiêu lưu quân sự thảm hại tháng 2/2022.

Nhưng Putin chẳng muốn nghe bất cứ điều gì về Ukraine, mà ông ta buộc những thành phố của nước láng giềng chịu đựng những cuộc oanh kích suốt đêm và ngày càng dồn dập. Cứ như là một chiến thắng quân sự trước Kiev và sự quy phục của Ukraine là điều sống còn cho chế độ Putin, dù với cái giá ngoại giao, kinh tế và nhân mạng cao đến thế nào đi nữa cho dân tộc Nga.

Bộ ba Anh-Pháp-Đức quay lại trong bối cảnh mới

Trong bối cảnh đó, Le Figaro đề cập đến "Sự quay lại về địa chính trị của bộ ba Châu Âu". Bộ ba gồm ba nước lớn Anh, Pháp, Đức sẽ là trung tâm cuộc bàn luận giữa tổng thống Pháp và thủ tướng Anh trong chuyến thăm cấp nhà nước của ông Emmanuel Macron tại Luân Đôn từ ngày 8 đến 10/07. Hơn bao giờ hết, bộ ba này phải là động lực cho quốc phòng Châu Âu.

Châu Âu đã mất hơn một thế kỷ để thoát được chủ nghĩa quân phiệt Phổ. Còn bao lâu nữa mới dập tắt được chủ nghĩa quân phiệt Đại Nga mà Putin đã đánh thức, thay cho tiến bộ kinh tế và phát triển Siberria (có diện tích gấp 20 lần nước Pháp) ? – Le Figaro đặt câu hỏi. Người Pháp luôn yêu mến kịch nghệ, âm nhạc và văn chương Nga, không hề muốn chiến tranh. Tuy nhiên Pháp bị ảnh hưởng bởi chính sách bành trướng của Putin, vì có hiệp ước quốc phòng hỗ tương với ba quốc gia Châu Âu nhỏ bé đang bị trực tiếp đe dọa từ giấc mơ đế chế Nga tại Đông Âu. Nếu các nước này bị xâm lăng, Pháp phải lập tức trợ giúp quân sự cho các nước Baltic, theo điều 5 NATO và điều 42-7 hiệp ước Liên Hiệp Châu Âu.

Trong logic chận đứng sự bành trướng của Nga, vào lúc Ấn Độ-Thái Bình Dương đã thay cho Châu Âu-Đại Tây Dương, giữ vị trí ưu tiên chiến lược của Mỹ, và Washington có thể bất ngờ bỏ rơi đồng minh Châu Âu vì một cái cớ nào đó, bộ ba Pháp, Đức, Anh cần được tái sinh. Bộ ba này từng gắn bó trong những năm tháng chiến tranh lạnh, đã trở nên rời rạc sau Brexit. Nhưng nay, trước mối đe dọa Nga và nguy cơ bị Mỹ bỏ rơi, họ có thể liên kết với nhau. Chính quyền mới của Mỹ không hiểu tại sao 340 triệu người Mỹ phải bảo vệ 510 triệu người Châu Âu chống lại 140 triệu người Nga. Sau tám thập niên dưới chiếc dù che chở của Mỹ, đã đến lúc Châu Âu tự lo cho vận mệnh mình, với bộ ba trên đây là động cơ chính trị và kỹ nghệ.

Thụy My