Châu Âu thức tỉnh, Trung Đông căng thẳng, Erdogan không đối thủ

Ngày quốc khánh Pháp mang màu sắc Châu Âu với Ukraine được vinh danh. Tại Trung Đông, Donald Trump muốn giành lại việc quản lý eo biển Hormuz. Đúng 10 năm sau cuộc đảo chánh bất thành, Erdogan vẫn nắm trọn quyền lực tại Thổ Nhĩ Kỳ. Ba câu chuyện cho thấy một trật tự quốc tế mới, với quyền lực dựa vào sức mạnh và khả năng tự bảo vệ.

Quân nhân các nước thuộc Liên minh tình nguyện diễu hành trên đại lộ Champs-Élysées, Paris trong cuộc duyệt binh Quốc khánh Pháp ngày 14/07/2026. Reuters -Benoit Tessier

Cuộc duyệt binh ở Champs-Élysées và sự ra đời của Châu Âu quốc phòng

Le Figaro tả lại khung cảnh lễ duyệt binh hôm 14/07, các quân nhân Ukraine diễu hành cùng với các đoàn của 35 nước "liên minh tình nguyện", nhiều màu sắc quân phục đa dạng. Đây là lần đầu tiên có nhiều quốc gia phương Tây cùng được vinh danh. Xã luận của Les Echos nhận xét về "Một ngày 14/7 của Châu Âu quốc phòng". Đã 9 năm trôi qua từ khi tổng thống Donald Trump được mời dự cuộc duyệt binh đầu tiên của Emmanuel Macron trên đại lộ Champs-Elysées năm 2017. Trong ngày Quốc khánh cuối cùng của Macron với chức vụ tổng thống, chính là các quân đội và nhà lãnh đạo Châu Âu được mời dự chứ không phải Hoa Kỳ.

Đại diện ba cường quốc cựu lục địa là Anh, Đức, Ba Lan sát cánh với Pháp. Châu Âu biết rằng từ nay mình cô đơn và bị đe dọa. Các nhà phân tích từ Berlin, Luân Đôn, Paris, Vacxava…đều có cùng nhận định. Khắp nơi trên thế giới, sự so găng thô bạo là thách thức lớn lao cho một Châu Âu dựa trên pháp luật và thăng bằng mong manh. Cuộc chiến mà Moskva khởi động với Kiev không nhất thiết báo trước việc xâm lược một nước Châu Âu, nhưng quy mô các cuộc xung đột "đa diện" thì rất lớn. Tổng thống Emmanuel Macron, sau nhiều lần định xoa dịu Vladimir Putin nhưng chỉ hoài công, từ bốn năm qua luôn kiên định ủng hộ Volodymyr Zelensky – khách mời danh dự của ngày 14 tháng Bảy năm nay.

Sự nhất quán của Macron trong việc lật sang trang thời kỳ "cổ tức hòa bình" đáng được khen ngợi, với việc tăng gấp đôi ngân sách quốc phòng trong hai nhiệm kỳ. Cũng như những nỗ lực không mệt mỏi của ông để Châu Âu có thể tự quyết định vận mệnh của mình. Ai sẽ duyệt đội hình quân đội Pháp trong một năm nữa ? Nếu đó là Marine Le Pen trong khi chiến tranh tiếp diễn, chắc chắn thái độ của Pháp đối với Ukraine sẽ thay đổi : đảng của bà chưa bao giờ bỏ phiếu thuận cho Châu Âu viện trợ Kiev. Cũng như đảng Nước Pháp Bất Khuất (LFI), thường xuyên chống lại Ukraine tại Quốc Hội. Putin sẽ theo dõi chặt chẽ cuộc bầu cử 2027, và những tháng sắp tới vô cùng quan trọng.

Liên minh tình nguyện tìm cách trở thành "kế hoạch B" của NATO

La Croix quan tâm đến việc "Liên minh tình nguyện" tái khẳng định sự ủng hộ Kiev, và 10 nhà lãnh đạo còn loan báo việc xây dựng "hệ thống phòng thủ Châu Âu", chống lại hỏa tiễn đạn đạo. Liên minh do Pháp và Anh lập ra đầu năm 2025 để chứng tỏ với Donald Trump quyết tâm nhận trách nhiệm đồng thời thuyết phục Mỹ không bỏ rơi Kiev, sau nhiều cuộc họp dần dà đã có được mục tiêu cụ thể.

Ngày 10/07/2025, bộ tham mưu được thành lập tại Paris, và đến tháng Chín Hoa Kỳ cho biết sẵn sàng ủng hộ từ xa, nhờ đó nhiều nước Châu Âu tham gia tích cực hơn. Tiếp đến, tổng thống Macron đề nghị khả năng "răn đe hạt nhân" cho các nước Châu Âu, mở đường cho những cuộc tập trận chung. Và sau khi Mỹ cùng với Israel tấn công Iran, thông báo lập "liên minh hải quân tình nguyện" để tham gia giữ an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz một khi ngưng bắn, trước mắt đã xoa dịu cơn giận của ông Trump.

Từ khi Ukraine bị xâm lăng, Châu Âu đã tái vũ trang đáng kể, nhưng dù được nâng cấp vẫn phải có chuỗi chỉ huy. Thường đó là vai trò của NATO, thông qua bộ chỉ huy lực lượng đồng minh tại Châu Âu và luôn là một tướng Mỹ phụ trách. Nhưng với Donald Trump tại Nhà Trắng, Châu Âu phải đặt lại từng viên gạch một. Đó là mầm mống của một liên minh mới, có bộ chỉ huy và chương trình riêng, như một kế hoạch B của NATO nếu cần.

Mỹ, người canh giữ eo biển Hormuz thay vì Iran ?

Tại Trung Đông, "Trump muốn giành lấy vai trò người quản lý eo biển Hormuz từ tay Iran". Les Echos nhận định khi lại tấn công Iran, Hoa Kỳ nhắm vào hệ thống quân sự của Tehran tại vùng biển này, nhưng sau đó từ bỏ ý định buộc các tàu đi qua phải trả phí cho việc bảo hộ của Mỹ. Libération cho rằng "giải pháp quân sự rất hạn chế" tại eo biển Hormuz.

Theo các chuyên gia được nhật báo thiên tả phỏng vấn, cả các cuộc ném bom quy mô lớn hay thậm chí việc triển khai bộ binh Mỹ cũng không thể ngăn cản Iran tấn công các tàu thuyền đi qua eo biển. Các chủ tàu và công ty bảo hiểm sẽ không dám mạo hiểm. Trong hơn bốn mươi năm qua, chế độ Tehran đã xây dựng các đường hầm, boong-ke, bãi phóng tên lửa và căn cứ hải quân dọc theo bờ biển giáp eo biển và các hòn đảo nằm rải rác quanh đó.

Benjamin Blandin của Hội đồng Nghiên cứu Châu Á Thái Bình Dương Yokosuka cho biết có mấy chục cơ sở như vậy, tập trung ở bốn hòn đảo : Qeshm ở phía nam Bandar Abbas, Abou Musa, Tunb lớn và Tunb nhỏ. Ba đảo sau rất nhỏ, có diện tích từ 2 đến 12 km vuông và dân cư thưa thớt, đã bị Iran chiếm đóng quân sự từ năm 1971, nhưng Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhấttuyên bố chủ quyền. Các đảo này đã được quân sự hóa đáng kể, với việc rải mìn, bố trí dây thép gai, đào mấy chục đường hầm và xây dựng các hầm trú ẩn.

Ngoài ra còn có những trạm radar, đường băng, mỗi đảo đều có một căn cứ hải quân của Vệ binh Cách mạng với các tàu mang tên lửa chống hạm và phòng không. Xa hơn một chút, đảo Larak được trang bị kém hơn, chỉ có một căn cứ hải quân của Vệ binh Cách mạng và có lẽ là một hệ thống radar để xác định các tàu thuyền đi ngoài khơi. Các đảo Hormuz và Hengam dường như không bị quân sự hóa. Tuy nhiên, bờ biển Iran có nhiều căn cứ trong vòng cung bao quanh mũi eo biển.

Cần hàng chục quả bom xuyên hầm, nhưng Tehran vẫn phá rối được

Liệu việc ném bom các đảo và các địa điểm quân sự có ngăn cản Iran đóng cửa eo biển Hormuz ? Benjamin Blandin cho rằng với mật độ đường hầm và các công trình kiên cố như vậy, quân đội Mỹ sẽ phải tấn công bằng hàng chục quả bom GBU (bom xuyên hầm), nhưng Tehran vẫn có thể khắc phục những thiệt hại.

Trong chiến dịch "Cơn thịnh nộ kinh hoàng" hôm 28/02, quân đội đã nhắm vào các địa điểm này, với trên 700 vụ oanh kích vào các căn cứ và trận địa phòng không. Theo quân đội Mỹ, 92% số tàu và tất cả tàu ngầm Iran đều đã bị phá hủy. Nhiều kho thủy lôi cũng bị nhắm đến, chuẩn đô đốc Alireza Tangsiri, người được Israel cho là phụ trách việc rải thủy lôi tại eo biển Hormuz cũng đã bị ám sát.

Nhưng những thành công chiến thuật này không ngăn được Tehran tiếp tục phong tỏa eo biển. Elie Tenenbaum, giám đốc Trung tâm nghiên cứu an ninh của IFRI cho biết, Iran chỉ cần bắn vào một tàu buôn dù đó là tàu dầu hay tàu hàng là đủ để tất cả tàu khác dừng lại. Giải pháp quân sự, dù là do lực lượng hải quân và không quân mạnh nhất thế giới thực hiện, cũng vô cùng hạn chế.

Một cuộc chiến mới ở Trung Đông là cái giá Washington phải cân nhắc

Một cách khác là gởi quân đến Iran để ngăn chận việc tấn công tàu bè. Nhưng cũng theo Elie Tenenbaum, một chiến dịch như vậy rất phức tạp và đầy rủi ro. Đầu tiên phải xác định địa điểm và diện tích đất chiếm đóng – chưa nói đến vấn đề hợp pháp hay không. Vùng đất này sẽ bị lực lượng Iran quấy rối liên tục : xâm nhập, pháo kích, tấn công bằng drone…, trở thành một cứ điểm bị bao vây. Song song đó, Iran có thể tấn công ở nhiều điểm khác, vì có hơn 1.500 kilomet bờ biển trên vịnh Ả Rập-Ba Tư. Phương án này sẽ đẩy Hoa Kỳ vào một cuộc chiến mới trên đất Trung Đông, với nguy cơ thương vong và làm bùng phát lại lò lửa Iraq, vài tháng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Còn lại một cách khác là hộ tống các tàu, vốn đã có một tiền lệ là chiến dịch Earnest Will tháng 7/1987, do tổng thống Ronald Reagan phát động vào tháng 7 năm 1987 trong chiến tranh Iran-Iraq, sau khi Iran tấn công các tàu chở dầu của Kuwait và rải thủy lôi. Chiến dịch này đã huy động đến 30 tàu gồm một thiết giáp hạm, hai hàng không mẫu hạm, tuần dương hạm, khu trục hạm, tàu hộ vệ và tàu tấn công đổ bộ. Trong hơn 14 tháng, 11 tàu dầu của Kuwait đã thực hiện 188 chuyến đi. Chiến dịch này kết thúc bằng một sai lầm nghiêm trọng : ngày 03/07/1988, một tàu tuần dương của Mỹ đã bắn nhầm một phi cơ dân dụng khiến toàn bộ 290 hành khách và phi hành đoàn thiệt mạng. Nhưng Donald Trump vẫn nhiều lần khơi lại ý tưởng này.

Tuy vậy, Les Echos cho biết các chuyên gia không nghĩ rằng Hoa Kỳ sẽ lại lao vào một cuộc chiến tranh quy mô. Hơn nữa quản lý eo biển Hormuz cần phải huy động lực lượng bộ binh, điều mà Lầu Năm Góc không mong muốn. Nhưng họ hy vọng đợt tấn công mới sẽ làm thay đổi vị thế trong các vòng đàm phán. Ali Vaez, giám đốc phụ trách chương trình Iran của International Crisis Group, nhận định tình hình đang bế tắc : đôi bên vẫn tiếp tục tấn công tuy không bên nào giành được ưu thế. Ông cho là rốt cuộc Iran và Hoa Kỳ sẽ hiểu ra rằng không thể giải quyết được vấn đề bằng cưỡng bức, mà phải duy trì thông thương eo biển, các kênh thông tin giữa hai quân đội, và tìm chỗ dựa chính trị cho mỗi bên, tránh đối đầu thường trực.

Erdogan và "món quà của Chúa" sau cuộc đảo chánh thất bại

Nhìn sang Thổ Nhĩ Kỳ, Les Echos giải thích "Cuộc đảo chánh thất bại năm 2016 đã cho phép Erdogan nắm giữ toàn bộ quyền lực như thế nào". Cách đây đúng 10 năm, một phe trong quân đội đã âm mưu lật đổ tổng thống. Vào lúc 11 giờ đêm 15/07/2016, khoảng năm mươi quân đảo chánh đã chiếm giữ trụ sở đài truyền hình nhà nước TRT, buộc người dẫn chương trình phải đọc thông cáo tiếp quản. Xe tăng đã được triển khai trên các cây cầu bắc qua eo biển Bosphore ở Istanbul.

Rất nhanh chóng, tổng thống Erdogan, khi đó đang đi nghỉ tại Marmaris ở phía nam, đã nói chuyện qua FaceTime với đài CNN tiếng Thổ, kêu gọi người dân Thổ Nhĩ Kỳ xuống đường chống lại phe đảo chánh và hàng chục ngàn cư dân Istanbul đã hưởng ứng. Các cuộc đụng độ đã xảy ra giữa phe đảo chánh và lực lượng vũ trang trung thành với chính phủ. Đến rạng sáng, phe lật đổ thất bại.

Sau cuộc đảo chánh bất thành này, tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục củng cố quyền lực. Trong thập niên qua Thổ Nhĩ Kỳ trượt dần dần từ dân chủ phi tự do sang chuyên chế, nhờ các cuộc thanh trừng trong bộ máy nhà nước do Recep Tayyip Erdoğan tiến hành : hơn 150.000 công chức đã bị sa thải và hàng chục ngàn người bị bắt giữ. Hơn 1/3 số thẩm phán và công tố viên đã bị cho nghỉ việc, thay bằng những luật sư trẻ dễ bảo, thân cận với đảng AKP của Erdogan. Các định chế khác như ủy ban bầu cử, ngân hàng trung ương cũng bị tổng thống kiểm soát.

Năm sau đó, qua trưng cầu dân ý, Erdogan thiết lập chế độ tập trung quyền lực trong tay tổng thống, thay cho chế độ nghị viện có từ năm 1923. Từ đó đến nay, mọi việc đều do ông quyết định thông qua các sắc lệnh. Tái đắc cử tổng thống năm 2018, một năm sau, đảng của Erdogan thua trong cuộc bầu cử địa phương tại đa số các thành phố lớn trong đó có Istanbul và thủ đô Ankara. Thị trưởng Istanbul, ông Ekrem Imamoglu, nhanh chóng trở thành đối thủ chính của Erdogan, và là ứng cử viên tổng thống tiềm năng.

Nhưng tư pháp theo lệnh chế độ đã tung ra đợt bắt bớ và truất quyền quy mô, trong đó có Imamoglu. Khoảng 30 thị trưởng bị cáo buộc tham nhũng và biển thủ. Để tránh chịu chung số phận, nhiều dân biểu chọn gia nhập đảng của tổng thống. Đó là di sản "món quà của Chúa" theo lời tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ gọi cuộc đảo chánh bất thành cách đây 10 năm. Le Figaro nhắc lại, Donald Trump dành ưu ái cho Erdogan, như ông đã thổ lộ với nhà báo Bob Woodward : "Thật kỳ lạ, người nào càng cứng rắn và độc ác thì tôi lại càng thấy hợp".

Thụy My