Chiến tranh Nga-Ukraine lan rộng : Từ bầu trời Nga đến mặt trận Châu Âu

Ukraine cảnh báo không phận Nga ngày càng nguy hiểm khi chiến tranh lan sâu vào lãnh thổ đối phương, trong lúc Kiev hứng chịu những đợt oanh kích dữ dội. Ở phía bên kia chiến tuyến, nỗi lo về một đợt động viên mới đang gia tăng, trong khi Moscow mở rộng các hoạt động gây bất ổn sang Châu Âu và hỗ trợ Iran phát triển công nghệ hỏa tiễn siêu thanh.

Bà Natalia và con gái Elia, 6 tuổi, trước tòa nhà bị hỏa tiễn Nga phá hủy ở Borispil, Ukraine ngày 01/09/2026. Reuters - Stringer

Zelensky : Không phận Nga không còn an toàn

La Croix ngày 03/09/2026 đặt vấn đề "Volodymyr Zelensky có thể đóng cửa không phận Nga hay không ?". Hôm thứ Ba, tổng thống Ukraine cảnh báo các đối tác về sự nguy hiểm của bầu trời Nga đang trong chiến dịch quân sự. Ông nói, Ukraine không muốn người vô tội chết oan, nên phải báo trước là những ngày an toàn trên không phận Nga không còn nữa.

Volodymyr Zelensky nhấn mạnh, bầu trời Nga hiện nay dành cho drone chứ không phải phi cơ dân sự, một khi chiến tranh còn tiếp diễn. Cho dù không bị nhắm đến, máy bay "không có chỗ trong một bầu trời đầy những drone". Và hôm sau, Kiev thông báo cho Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) là "không phận Nga không an toàn".

Tuyên bố trên được đưa ra trong bối cảnh Moskva hàng ngày đều oanh kích ồ ạt vào cơ sở hạ tầng và nhà cửa thường dân Ukraine, gây thiệt hại lớn về nhân mạng và tài sản. Chẳng hạn, vụ tấn công hôm 28/08 đã làm ít nhất 38 người thiệt mạng.

Ukraine đáp trả với việc oanh kích tầm xa vào lãnh thổ Nga, nhắm đến các vị trí quân sự, năng lượng, cơ sở hạ tầng, các cảng và tuyến hậu cần. Nói cách khác, Kiev đưa chiến tranh đến Nga thông qua bầu trời. Hiện nay Ukraine không có khả năng tung ra đợt tấn công trên bộ để lật đổ chế độ Vladimir Putin. Nhưng vẫn có thể cô lập Crimée, làm Moskva thiếu xăng dầu trầm trọng như đã chứng tỏ từ nhiều tháng qua, và khiến Nga bắt đầu suy thoái kinh tế. Ukraine tất nhiên sẽ còn tiếp tục ngày càng mạnh mẽ nhờ sức mạnh kỹ nghệ, tính sáng tạo và sự hỗ trợ của đồng minh, nhất là Đức và Anh.

Như vậy, tuyên bố của Volodymyr Zelensky không phải là đe dọa trực tiếp những chuyến bay dân sự, mà là báo trước mối nguy khi Ukraine cần đưa chiến tranh sang đất Nga để buộc Putin chấm dứt cuộc chiến. Nhưng ý nghĩa chiến lược nằm ở chỗ đã đóng cửa không phận Nga trên thực tế, khi lưu ý về an toàn bay trong lúc drone và hỏa tiễn Ukraine tấn công ồ ạt.

Hiện thời đa số hãng hàng không phương Tây không còn bay qua Nga. Kể từ đầu cuộc xâm lăng, không phận Nga bị cấm đối với 36 nước khiến phải bay vòng từ Âu sang Á. Ngược lại, các hãng Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, vùng Vịnh và các nước thuộc Liên Xô cũ vẫn bay sang bình thường, góp phần phá thế cô lập.

Đóng cửa bầu trời, tăng sức ép lên Moskva

Đóng cửa bầu trời, Ukraine giáng một đòn mạnh vào hậu cần, kinh tế, quân sự và thương mại của Nga ; khiến Moskva thêm biệt lập và làm tăng cái giá của chiến tranh – theo La Croix. Về tâm lý, người Nga sẽ nhận ra thực tế của cuộc chiến mà chính quyền cho là đang thắng thế. Dù sao đi nữa, viễn cảnh cô lập hoàn toàn khó thể xảy ra. Nước Nga quá rộng, có mạng lưới phòng không quy mô để giữ an toàn các hành lang bay.

Nhật báo kinh tế Les Echos đưa tin, Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế đã kêu gọi tất cả thành viên cam kết "bảo vệ phi cơ dân sự trước các rủi ro từ những vùng xung đột", nhấn mạnh rằng nguy cơ đang tăng lên. Hiện nay mỗi ngày có khoảng 120–150 chuyến bay đi qua không phận Nga, so với trước chiến tranh là 300 chuyến.

Trang FlightRoutes cho biết có khoảng 20 hãng hàng không có chuyến bay quốc tế và nội địa trên không phận Nga, chủ yếu ngoài phương Tây, nhưng nhiều nhất là Trung Quốc. Có đến 6 công ty Trung Quốc tham gia, lợi dụng đường bay ngắn hơn qua Nga để cạnh tranh về chi phí. Pegasus Airlines của Thổ Nhĩ Kỳ hôm qua đã hủy 6 chuyến bay từ Moskva với "lý do kỹ thuật", Turkish Airlines và một số hãng khác cũng hủy chuyến. Và nhiều hãng Trung Đông, trong đó có Flydubai, nói rằng có thể thay đổi hành trình.

Kiev trở thành tiền tuyến giữa lòng thủ đô

Trong khi đó, "Bị oanh kích cả ngày lẫn đêm, Kiev trở thành tiền tuyến". Le Figaro nhận xét từ hai tháng rưỡi qua, Moskva lợi dụng việc Ukraine thiếu hỏa tiễn đánh chặn để tha hồ oanh tạc Kiev, làm cư dân thủ đô kiệt lực. Tại Kiev, còi báo động thường hú lên vào ban đêm, trong bóng tối Nga dễ né được phòng không. Thế nhưng giờ đây ngay giữa ban ngày, từ sáng sớm đến tối mịt, thủ đô Ukraine là mục tiêu của Moskva. Kỷ lục là hôm 28/08 với 13 đợt báo động.

Chỉ trong tháng 7, đã có 437 thường dân bị sát hại và 2.610 bị thương trên toàn quốc, theo số liệu của Liên Hiệp Quốc. Từ mùa xuân, Moskva tung ra một phiên bản drone trang bị động cơ phản lực đạt vận tốc 600 km/giờ, so với trước là 180 km/giờ, có thể tự thay đổi lộ trình. Mối đe dọa lớn nhất là hỏa tiễn đạn đạo : ngày 06/08 Ukraine không chặn được quả nào trong số 28 hỏa tiễn Nga bắn vào Kiev.

Các dân biểu trú ẩn dưới hầm, phiên họp toàn thể tuần trước phải hoãn lại vì không thể tranh luận nửa tiếng đồng hồ liên tiếp. Kiev và vùng phụ cận với 4 triệu dân trở thành chiến trường. Lần đầu tiên kể từ 2022, một số quầy kệ trống rỗng vì kho hàng bị oanh tạc ; rau quả và sản phẩm từ sữa trở nên khó tìm. Thủ đô thiếu hầm tránh bom : 4.300 hầm nhà, bãi đậu xe và trạm xe điện ngầm chỉ chứa được 2,18 triệu người. Đêm 30/07, có đến 56.000 người chen chúc trong métro – một kỷ lục khác.

Trẻ em thủ đô nhập học trong tiếng còi báo động phòng không. Tại trường tiểu học Chim Én, học sinh mặc những chiếc áo thêu truyền thống Ukraine. Ban giám hiệu đã cho đào một hầm trú ẩn kiên cố sâu 6 mét, chứa được 500 người, trữ sẵn 750 lít nước và bánh kẹo. Thành phố Kharkiv, lớn thứ nhì Ukraine, nằm dọc chiến tuyến, từ nhiều năm qua đã xây dựng mạng lưới 10 trường học dưới lòng đất, các trạm métro được sửa chữa thành những lớp học tạm. Chính quyền cũng lo ngại vấn đề tâm lý : cô lập xã hội, mất ngủ, chán học, còn giáo viên có đến 60% bị trầm cảm.

Người Nga lo sợ một đợt động viên mới

Về phía Nga, "người dân đang lo sợ bị động viên sau khi bầu cử Quốc hội xong" - theo Le Figaro. Moscow Times dẫn nguồn từ hải quan Nga cho biết chỉ riêng trong ngày 20/08 đã có 20.000 người chạy sang Gruzia qua cửa khẩu Verkhniy Lars. Tại Armenia, giá nhà lại tăng lên, nhiều thanh niên Nga sang tham khảo việc thuê nhà.

Theo thăm dò của Quỹ Dư luận Công chúng (FOM), mức độ lo ngại của dân chúng đang tăng ở mức 57%. Tìm kiếm trên internet của dân Nga gần đây tập trung vào khả năng di cư. Tổ chức nhân quyền Kovtcheg (Con tàu Nôê) nhận được yêu cầu giúp đỡ cao gấp 6 lần trong tháng 8 ; họ muốn chạy sang Georgia, Armenia, Serbia và một số nước Châu Mỹ Latinh nhờ được miễn visa.

Wall Street Journal cho biết đã có những cuộc tập trận tại Kaliningrad và những vùng khác của đất nước để trắc nghiệm khả năng động viên. Vladimir Putin bác bỏ thông tin này, nhưng từ đầu tháng Tám ông ta đã ký ban hành một luật áp đặt những hạn chế đối với công dân chạy ra nước ngoài để tránh đi chiến đấu ở Ukraine. Cách đây vài ngày, cựu tổng thống Dmitri Medvedev còn dọa cấm những người này về nước.

Chiến tranh đang xích lại gần Châu Âu

Xã luận của Le Figaro nhận định trong bốn năm rưỡi qua, người Châu Âu dần trở nên thờ ơ với cuộc xâm lăng Ukraine. Tuy nhiên, cuộc chiến ngày càng mở rộng và đang xích lại gần Châu lục. Chiến tuyến không còn giới hạn ở những ngôi làng bị san bằng ở Donbass, những thành phố Ukraine không có điện và sưởi trong mùa đông, mà còn diễn ra tại Kiev, Moskva và xa hơn nữa.

Chiến trường sa lầy nhưng người dân ngày càng chết nhiều trên đường phố, trong trường học ở Ukraine ; người Nga xếp hàng dài trước các trạm xăng và đang lo sợ Kremlin sẽ động viên thêm 300.000 quân. Mệt mỏi ở Kiev, chán nản ở Moskva, không bên nào có thể chiến thắng. Hoặc chấp nhận rủi ro quân sự, hoặc là đàm phán chấm dứt chiến sự. Nhưng hiện nay Moskva đang dấn tới, với những cuộc tấn công đa diện vào các đồng minh phương Tây của Ukraine. Đến nỗi giám đốc CIA John Ratcliffe phải sang cảnh cáo Kremlin.

Putin mở thêm một mặt trận trong bóng tối

Libération đăng ảnh tổng thống Nga trên trang nhất, chạy tít lớn "Châu Âu, một cuộc chiến khác của Putin". Phá hoại, tin tặc, âm mưu ám sát, cho drone xâm nhập… Gặp khó khăn trên chiến trường Ukraine, ông chủ Điện Kremlin bèn chuyển "chiến dịch quân sự đặc biệt" sang phía các đồng minh thân cận nhất của Kiev.

Trong bài xã luận "Vladimir Putin đùa với lửa ở Châu Âu", Libération 

nhận định, đối với nhiều nhà lãnh đạo độc tài, cách phòng thủ tốt nhất là tấn công – một nguyên tắc mà Vladimir Putin áp dụng triệt để. Gần đây rõ ràng tổng thống Nga đang ở thế yếu : không tiến được dù quân số đông hơn, drone đánh vào tận các nhà máy lọc dầu và kho hàng nằm sâu trong lãnh thổ Nga, thậm chí tận Xibêri, hơn 1.000 lính Nga tử trận mỗi ngày, sức mua sụp đổ… Tóm lại, Putin mất dần vầng hào quang, và ông ta nổi điên vì điều này.

Thế nên Putin gia tăng bạo lực, vừa trực diện với mấy chục thường dân bị sát hại mỗi ngày ở Ukraine, vừa gián tiếp với những hoạt động gây bất ổn ở Châu Âu. Và đáng tiếc là ông ta rất giỏi về mặt này. Như trong truyện ngụ ngôn "Cỗ xe ngựa và con ruồi trâu" của La Fontaine, ông ta buộc tình báo ra tay hành động, cố tình duy trì sự mập mờ về nguồn gốc của chiếc drone chứa thuốc nổ được phát hiện tại sân bay Leipzig ở Đức, hay vụ tấn công mạng vào một công ty quốc phòng, xâm nhập không phận… Ý đồ là gieo rắc hoang mang, chia rẽ Châu Âu, củng cố phe cực hữu ở mọi nơi, gây sợ hãi, tóm lại là đùa với lửa. Cho đến khi mọi sự bùng nổ chăng ?

Bản thân câu hỏi đó làm một phần của mối đe dọa, và khiến việc đáp trả trở nên phức tạp. Làm thế nào chống lại một kẻ thù trong bóng tối mà không gây căng thẳng hơn nữa ? Đây chính là điều đang làm tê liệt Châu Âu, và các ngoại trưởng hôm qua đã họp ở Dublin. Tất cả đều lên án Nga, nhưng vẫn chưa tìm ra cách tốt nhất để "đập bẹp con ruồi trâu".

Ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình đang mờ dần

Le Figaro nhận định, tính chất xung đột đã thay đổi. Cái thời mà cách hành động phá hoại của Nga được đánh giá nhẹ nhàng là "đa diện" đã trôi qua. Tại các bộ tham mưu, từ ngữ được dùng nay mạnh mẽ hơn. Việc Đức tố cáo âm mưu khủng bố của Nga ở phi trường Leipzig đánh dấu một giai đoạn mới. Giám đốc tình báo Estonia Kaupo Rosin hàm ý đó là "khủng bố Nhà nước". Sự khác biệt giữa chiến tranh và hòa bình mờ nhạt dần, khái niệm đối đầu trên hoặc dưới ngưỡng xung đột dần biến mất. Tổng tham mưu trưởng quân đội Pháp, tướng Mandon, nói trong một hội nghị của Medef : "Cuộc chiến với Nga đã bắt đầu".

Libération cho rằng "Putin trắc nghiệm giới hạn của Châu Âu", thay vì một cuộc chiến trực diện : gây chao đảo các chính phủ và phá hoại tình đoàn kết. Từ tấn công tin học cho đến drone vũ trang, những vụ phóng hỏa bí ẩn… xảy ra khắp nơi. Đầu tháng 8, Ba Lan phá được một âm mưu ám sát một công dân Mỹ gốc Ukraine, Estonia mở điều tra về vụ hỏa hoạn tại một nhà sản xuất drone… Nhà nghiên cứu Elie Tenenbaum của IFRI nhận định, đối với Kremlin, trọng tâm của cuộc chiến nằm ở Châu Âu vì nếu bị bỏ rơi, Ukraine sẽ rơi rụng như một trái chín.

Tuy vậy, lên án công khai, khiển trách ngoại giao và trừng phạt kinh tế vẫn là các biện pháp đối phó chính của phương Tây. Các hành động tấn công mạnh mẽ hơn, đặc biệt là trong lĩnh vực mạng, hoàn toàn có thể xảy ra nhưng vẫn được giữ bí mật. Một sĩ quan nói với Le Figaro, minh bạch chỉ có lợi cho kẻ thù, và không nên để cho Moskva đặt ra luật chơi.

Nga giúp Iran phát triển hỏa tiễn siêu thanh

Không chỉ phá hoại phương Tây, Les Echos cho biết về "C430L, hỏa tiễn siêu thanh mà Iran bí mật chế tạo với Nga". Từ năm 2023, Moskva giúp Tehran thiết kế một động cơ phản lực có độ chính xác cao, vượt được bức tường âm thanh và bay với vận tốc Mach 3. Đây là loại vũ khí mà Cộng hòa Hồi giáo vẫn mơ ước trong nhiều thập niên. Qua điều tra, Financial Times phát hiện ra nhờ tiếp cận được thư từ liên lạc ở cấp cao nhất giữa Nga và Iran, mang mã số C430L.

Công nghệ động cơ phản lực dòng thẳng siêu âm (statoréacteur hay scramjet) giúp Tehran nhảy vọt về quân sự, và gia nhập nhóm ít ỏi các quốc gia sở hữu hỏa tiễn hành trình siêu thanh. Michel Camelot, nhà nghiên cứu tại Quỹ Nghiên cứu Chiến lược, cho biết : "Chỉ cần tầm bắn 250 hoặc 300 kilomet là đủ để kiểm soát gần như toàn bộ vịnh Ba Tư và vịnh Oman".

Chương trình C430L có sự tham gia trực tiếp của Rosoboronexport, cơ quan xuất khẩu vũ khí nhà nước, và NPO Mashinostroyenia, công ty hỏa tiễn đạn đạo của Nga. Tuy nhiên, dường như Moskva vẫn chưa chuyển giao cho Tehran công nghệ cao cấp hơn nữa là động cơ phản lực dòng thẳng siêu vượt âm (superstatoréacteur hay scramjet), cho phép vượt Mach 5. Kremlin không có ý định tạo ra một đối thủ mới.

Thụy My