Trung Quốc : Công xưởng đã trở nên nguy hiểm của thế giới

Trung Quốc đã đi một chặng đường đáng kinh ngạc từ một nền kinh tế sản xuất hàng giá rẻ thành trung tâm kỹ nghệ và công nghệ của thế giới. Nhưng năng lực sản xuất khổng lồ, vượt xa nhu cầu trong nhiều lĩnh vực, đang tạo ra những sức ép thương mại và địa chính trị mà cả Washington lẫn Bruxelles không thể tiếp tục làm ngơ, theo Les Echos ngày 26/08/2026.

Xe hơi xuất khẩu tại cảng Liên Vân, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc ngày 02/04/2020. Reuters – China Daily

Phân nửa sản phẩm kỹ nghệ sẽ là "made in China" ?

Xã luận của Les Echos cảnh báo "Trung Quốc : Công xưởng nguy hiểm của thế giới". Vào đầu những năm 2000, khi được gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Trung Quốc chỉ chiếm 5% sản xuất công nghiệp thế giới, nhưng giờ đây là 30%, và nếu không có gì thay đổi, phân nửa sản phẩm kỹ nghệ trên toàn cầu sẽ là "made in China" vào giữa những năm 2030.

Sự trỗi dậy mạnh mẽ này ban đầu được các nước OCDE (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế) coi là tích cực. Trước hết vì Trung Quốc khởi đầu bằng việc xuất khẩu các sản phẩm căn bản (dệt may, đồ chơi, nội thất…) và đóng góp vào việc cải thiện sức mua ở phương Tây. Tiếp đến vì từ kinh tế nông nghiệp cộng sản chuyển sang kinh tế phát triển, Trung Quốc cũng là thị trường chiến lược cho các công ty Âu Mỹ.

Nhưng ván cờ đã thay đổi cả về hình thức lẫn nội dung. Công xưởng giá rẻ của thế giới đã trở thành phòng thí nghiệm công nghệ cao của toàn cầu. Quảng Châu, Thượng Hải và Thâm Quyến khẳng định vị thế trong năng lượng tái tạo, đường sắt, viễn thông, điện tử, xe hơi, robot… Kèm theo đó là sự bùng nổ năng lực sản xuất. Các hãng xe hơi Trung Quốc có thể lắp ráp hơn 55 triệu chiếc một năm, đủ cho nhu cầu nội địa lẫn Châu Âu. Thép Trung Quốc đang chiếm hơn một nửa lượng tiêu thụ trên toàn cầu, sản lượng pin mặt trời cao gấp đôi nhu cầu thế giới. Tương tự với hóa chất, xi măng, bình điện và nhiều lãnh vực khác từ máy lạnh cho đến máy công cụ.

Tình trạng sản xuất thừa khổng lồ dẫn đến thặng dư thương mại cao khủng khiếp : 1.200 tỉ đô la trong năm 2025. Cỗ máy xuất khẩu Trung Quốc ngày nay mạnh hơn cả Nhật Bản và Đức trong thập niên 80-90 cộng lại. Chỉ riêng với Châu Âu, thặng dư thương mại Trung Quốc mỗi ngày tăng thêm 1 tỉ euro. Đức và các hãng xe khác như tập đoàn Volkswagen lao đao đến thế là vì quá chậm chuyển sang xe điện và khung pháp lý của Bruxelles quá kém hiệu quả. Nhưng Bắc Kinh - đang so găng với Washington - cũng đang đùa với lửa nếu nghĩ rằng Châu Âu một ngày nào đó không buộc phải phản ứng.

Bắc Kinh đổi phe, chính quyền quân sự Miến Điện được tiếp sức

Tại Đông Nam Á, Le Figaro nói về "Cuộc chiến cam go trong rừng rậm Miến Điện của phe nổi dậy chống lại tập đoàn quân sự được Trung Quốc hỗ trợ". Một thế hệ du kích mới đối mặt với chính quyền, trong bối cảnh Bắc Kinh coi Miến Điện là trục chính của "Con đường tơ lụa mới". Nước láng giềng này có 2.200 kilomet biên giới với Trung Quốc, mang lại cho Bắc Kinh cửa ngõ độc nhất ra Ấn Độ Dương, với cặp đường ống dài 800 kilomet vận chuyển khí đốt đến Vân Nam, giúp tránh được eo biển Malacca và rút ngắn 3.000 kilomet đường hàng hải.

Miến Điện giàu tài nguyên thiên nhiên. Trong nhiều thập niên, ngoài việc khai thác các loại gỗ quý và xây dựng đập thủy điện, Trung Quốc còn khai thác rất nhiều khoáng sản : vàng, đồng, thiếc, vonfram (tungsten), ngọc bích và nhiều loại khác, bao gồm cả các nguyên tố đất hiếm chiến lược trong thời gian gần đây. Theo những ước tính đáng tin cậy nhất, khoảng 60% các nguyên tố đất hiếm nặng được tinh chế ở Trung Quốc, đặc biệt là dysprosium và terbium được sử dụng trong sản xuất nam châm cần thiết cho tua bin gió, bình điện xe điện và hệ thống hỏa tiễn, đến từ các bang Kachin và Shan ở miền bắc Miến Điện.

Bị bất ngờ trước vụ đảo chánh cũng như tầm vóc của phong trào đối lập vũ trang, ban đầu Bắc Kinh "wait and see". Trong nhiều thập niên, Trung Quốc đã chơi trò hai mặt : chính thức ủng hộ các chính phủ Miến Điện (cả chế độ độc tài và chính phủ dân cử từ năm 2015 đến năm 2020) và bảo trợ các phong trào nổi dậy dọc biên giới. Sau đó, lo ngại trước không khí bất an và sự nở rộ các trung tâm lừa đảo trên mạng do mafia Hoa lục cấu kết với dân quân địa phương, Bắc Kinh dần dà xích lại gần chế độ, nhìn nhận chính quyền Miến Điện và trải thảm đỏ cho tướng Min Aung Hlaing.

Đến năm 2025, Trung Quốc đã hoàn toàn thay đổi lập trường, buộc các nhóm lệ thuộc như Kokang và Palaung phải ngừng các hoạt động chống lại chính quyền quân sự, và ngừng cung cấp vũ khí và đạn dược cho các nhóm nổi dậy ở miền Nam. Nhờ đó quân đội Miến Điện (Tatmadaw) có thể điều động quân đến các chiến trường khác. Đồng thời, Bắc Kinh cung cấp thêm oanh tạc cơ, phụ tùng thay thế và các hệ thống dẫn đường ngày càng chính xác. Nhà quan sát Léon de Riedmatten nhận định, một khi đối lập chưa đoàn kết được, giải pháp có thể là các nước trong khu vực và Trung Quốc can thiệp, dưới sự lãnh đạo của một nhân vật uy tín và được các tướng lãnh Miến Điện vị nể. Trong khi chờ đợi, Miến Điện lún sâu vào khủng hoảng chính trị, kinh tế và nhân đạo.

Drone Ukraine đánh thẳng vào các kho hàng khổng lồ của Nga

Le Figaro cho biết "Các tập đoàn thương mại điện tử lớn của Nga bị cuốn vào cuộc chiến drone". Những hình ảnh ấn tượng đối với người Nga trong mùa hè này là những cột khói đen khổng lồ bốc lên khỏi những dãy kho hàng bị drone Ukraine tấn công, ở nhiều nơi trên toàn quốc. Toàn bộ các địa điểm hậu cần của Wildberries, sàn thương mại điện tử chiếm gần phân nửa doanh số ở Nga, với 7 triệu đơn đặt hàng mỗi ngày, đều bị ảnh hưởng. Và cuối tuần trước, một tập đoàn thương mại điện tử khác là Ozon cũng bị nhắm đến.

Đợt tấn công bắt đầu từ ngày 18/07. Từ Krasnodar ở miền nam đến ngoại ô Moskva, từ Saint Petersburg đến Ural ở cách biên giới Ukraine 1.700 kilomet : 23 trung tâm của Wildberries bị drone "chiếu cố" trong đó có 3 hoàn toàn biến thành tro. Trên 1 triệu mét vuông bị phá hủy hay hư hại, tương đương 1/4 năng lực của tập đoàn. Theo Moscow Times và Kommersant, thiệt hại cơ sở hạ tầng lẫn hàng hóa lên đến 8-10 tỉ euro.

Trước đó nhiều tháng, các nhà máy lọc dầu và địa điểm năng lượng đã bị drone Ukraine tiến đánh. Tổng thống Volodymyr Zelensky không giấu diếm mục đích : nhắm vào Wildberries - nhà cung cấp linh kiện drone và các hàng hóa bị trừng phạt – còn nhằm đè nặng lên nhịp sống hàng ngày vốn đang "bình thường" của hàng triệu người dân Nga.

Chính quyền phản ứng khá chậm. Ngày 31/07, Tatiana Kim, bà chủ và là người sáng lập Wildberries loan báo "tự nguyện hỗ trợ" cho các chủ hàng trên mạng dù không bị bắt buộc. Được biết ngày 07/07, tức vài ngày trước làn sóng tấn công, Wildberries đã sửa đổi hợp đồng để thoái thác mọi trách nhiệm với các đối tác trong trường hợp bất khả kháng liên quan đến đạn pháo, drone, hỏa tiễn.

Wildberries, "Amazon Nga" lao đao vì chiến tranh

Mãi một tháng sau Vladimir Putin mới công khai lên tiếng ủng hộ Wildberries, giao cho chính quyền thông qua một chương trình tái thiết, giảm thuế cho tập đoàn và những người bán có hàng trong kho bị phá hủy. Dù Putin nói rằng thiệt hại không đáng kể, nhưng các chuyên gia lo ngại nguy cơ Wildberries phá sản kéo theo những hệ quả cho nền kinh tế. Việc sửa chữa phải mất từ 6 tháng đến hai năm.

Thường được so sánh với Amazon, Wildberries được thành lập năm 2004 bởi Tatiana Kim, một doanh nhân gốc Triều Tiên cùng với chồng là Vladislav Bakalchuk. Đến năm 2021, sàn thương mại này hiện diện tại 10 nước trong đó có Ba Lan, Ukraine, Đức, Israel ; hai vợ chồng được Forbes xếp là gia đình giàu nhất nước Nga với 13,1 tỉ đô la. Không chỉ có catalogue phong phú, Wildberries còn kết nối mấy chục triệu người tiêu dùng với khoảng 300.000 công ty gởi hàng bán trong các kho, một hệ sinh thái có cả ngân hàng, dịch vụ tài chánh.

Tháng 6/2024, Wildberries loan báo sáp nhập với Russ, nhà quảng cáo lớn nhất nước, với sự ủng hộ của Vladimir Putin. Nhưng Vladislav Bakalchuk, phản đối vợ (lúc đó chưa ly hôn) vì như vậy Wildberries phải phục tùng hoàn toàn Kremlin, hôm 18/09/2024 xông vào trụ sở ở Moskva với những người vũ trang. Hai bảo vệ thiệt mạng và 7 người khác bị thương.

Kinh tế gia Vladislav Inozemtsev nhận định, các cuộc tấn công vào Wildberries mang tính biểu tượng rất lớn, chứng tỏ năng lực của lực lượng vũ trang Ukraine. Nhưng tác động tâm lý đến công chúng Nga còn ý nghĩa hơn cả hậu quả kinh tế. Đối với tờ Kommersant, nạn nhân chính là chủ các điểm nhận hàng và doanh nghiệp nhỏ.

Có đến 225.600 người bán trên Wildberries (trên tổng số 289.200), tức 78% có hàng hóa trong những nhà kho bị thiệt hại. Chỉ có 42% (97.000 người) được bồi thường và chỉ 20% giá trị hàng bị mất. Rất nhiều video trên internet ghi lại nỗi đau của họ. Chẳng hạn Viktoria đã quay cảnh nhà kho ở Elektrostal (cách Moskva 40 kilomet) đang bốc cháy, than thở : "Bốn ngàn áo khoác lông của tôi đang bị đốt cháy. Tôi đến để từ biệt chúng và có lẽ cả việc kinh doanh".

Người Colombia bị dụ sang Nga làm bia đỡ đạn

Trên chiến trường, phóng sự của La Croix nói về "Những người Colombia gia nhập quân đội Nga để làm bia đỡ đạn". Để giảm bớt thiệt hại của lính Nga, Moskva tuyển mộ hàng trăm người Colombia gởi sang chiến đấu ở Ukraine. Điều tra của nhật báo công gáo cho thấy hệ thống này giống với nạn buôn người hơn là lính đánh thuê.

Bài viết mở đầu bằng trường hợp Andrés, người sống sót duy nhất trong số 14 người Colombia bị drone Ukraine phục kích. Anh chỉ mới 20 tuổi, hai tuần trước đó là nhân viên bảo vệ ở Bogota và chưa bao giờ cầm súng, bị dẫn dụ qua TikTok. Mateo tưởng là đến Nga để làm nhân viên dọn dẹp trong bệnh viện, còn Manuel ngỡ rằng sẽ làm việc ở nông trại. Tất cả đều bị lừa.

Theo điều tra của Liên đoàn Quốc tế Nhân quyền (FIDH), phối hợp với tổ chức phi chính phủ Truth Hounds của Ukraine, ít nhất 27.000 người từ hơn 130 nước đã tham gia quân đội Nga. Cả hai ghi nhận một "hệ thống buôn người rộng lớn, nhắm vào những người dễ bị tổn thương, bằng cách lừa dối hay cưỡng bức". Họ bị giao "những nhiệm vụ tác chiến vô cùng nguy hiểm, với xác suất tử vong hoặc bị thương nặng rất cao".

Colombia có 51 triệu dân, là quốc gia "xuất khẩu" lính đánh thuê lớn nhất thế giới. Vừa trải qua nội chiến, một số nam giới nước này đã được huấn luyện bài bản để chiến đấu. Các cựu chiến binh được các công ty quân sự tư nhân săn đón, trả lương cao. Họ có mặt ở Libya, Yemen, Cộng hòa dân chủ Congo, còn ở Ukraine có hơn 7.000 người. Nhưng nếu Kiev tuyển dụng tương đối minh bạch và có giám sát, thì những ai tham gia phía Nga thường bị lừa dối và không có cơ hội quay đầu. Họ không chiến đấu vì lý tưởng, mà vì mức lương cao ngất ngưởng.

Huấn luyện ba ngày, rồi đẩy vào móng vuốt tử thần

Moskva hứa trả 3.500 đô la một tháng, cho nhập tịch Nga sau ba năm, và thưởng 30.000 đô la khi ký hợp đồng – số tiền này mua được cả một căn nhà ở Colombia. Sebastian cho biết ngay từ khi đến trại huấn luyện, anh đã bị đánh đập, nhổ nước bọt và lăng nhục. Andrés xác nhận bị lính Nga ngược đãi, những người Colombia "không nói tiếng Nga, có màu da sẫm" bị phân biệt chủng tộc. Ngoài việc bị bạo hành, họ cũng không được trả lương như đã hứa hẹn. Chỉ sau ba ngày huấn luyện, họ bị đẩy ra tiền tuyến. Andrés chính mắt trông thấy hơn 40 người Colombia thiệt mạng ở Nga.

Thân nhân rất khó tìm kiếm được thông tin, Mateo đã chết và thi hài không được đưa về nước. Tổ chức phi chính phủ La Voz gần một năm qua giúp đỡ 450 gia đình tìm kiếm người thân, nhưng phía Nga không cung cấp bất cứ thông tin nào. Đại sứ quán Nga tại Colombia phủ nhận mọi liên hệ với các tổ chức tuyển mộ. Trong khi tuyệt vọng chờ đợi sự trợ giúp của chính phủ Colombia, Sebastian và Andrés đang trong một bệnh viện quân đội vì bị thương ngoài mặt trận, biết rằng dù chỉ mới hồi phục phân nửa cũng sẽ bị tống ra làm bia đỡ đạn – một đồng đội đã bị bắt đi ngay trong đêm. Đối với những người Colombia này, cái chết dường như là lối thoát duy nhất.

Thụy My