Cuba bên bờ sụp đổ dưới áp lực của Mỹ

Trong khi Hoa Kỳ gia tăng áp lực đa tầng lên Cuba với mục tiêu buộc thay đổi chế độ, chiến tranh Ukraine bước sang giai đoạn mới khi Nga chịu tổn thất khổng lồ và Kiev nổi lên như một trung tâm kỹ nghệ quốc phòng đang tăng tốc. Hai hồ sơ tưởng chừng tách biệt nhưng cùng phản ánh một thực tế : Xung đột không chỉ diễn ra trên chiến trường, mà còn trong không gian kinh tế, công nghệ và chiến lược toàn cầu.

Ông Leandro Rodriguez, 69 tuổi, nhận gói thực phẩm do nhiều quốc gia viện trợ tại một "bodega" (cửa hàng mậu dịch Nhà nước) ở La Havana, Cuba ngày 13/08/2021. AP - Ramon Espinosa

Trump gây áp lực toàn diện để buộc Cuba quy phục

Le Figaro ngày 02/07/2026 chạy tít trang nhất "Trump gia tăng áp lực để buộc Cuba quy phục" và dành hồ sơ cho vấn đề này. Trong bài "Trump muốn Cuba sụp đổ", nhật báo nhận định chế độ Castro, đối thủ truyền thống của Hoa Kỳ đang lụn bại, là mục tiêu sắp tới trong danh sách của Donald Trump.

Mỹ gia tăng trừng phạt từ tháng Giêng bằng cấm vận năng lượng và tài chánh, bóp nghẹt kinh tế Cuba vốn đã suy yếu trầm trọng. Từ tháng 5, sự hiện diện của hàng không mẫu hạm USS Nimitz và nhóm tàu hộ tống làm tăng thêm áp lực ngoại giao. Hồi tháng 3 ông Trump dự báo : "Tôi tin rằng Cuba đã đến hồi kết. Suốt cả đời, tôi nghe nói đến Hoa Kỳ và Cuba. Tôi thực sự tin rằng sẽ có vinh dự chiếm nắm quyền kiểm soát Cuba… Dù là giải phóng hay chiếm đóng, tôi nghĩ mình có thể làm bất cứ điều gì mình muốn. Hiện tại, Cuba đang là một quốc gia rất suy yếu".

Thất bại ở Iran có vẻ không làm ông thay đổi mục đích, thậm chí viễn cảnh làm quên đi eo biển Hormuz bằng một thành công ở eo biển Florida trước bầu cử còn là lý do để thay đổi chế độ ở La Havana. Ngoại trưởng Marco Rubio là người điều phối chiến lược này. Có cha mẹ là người Cuba di cư và lớn lên tại Florida, từ đầu sự nghiệp chính trị ông đã tỏ ra không khoan nhượng với chế độ Castro, chỉ thay đổi cách nói đôi chút cho phù hợp với sự thực dụng của chính quyền Trump.

Cấm vận, trừng phạt thứ cấp và ngoại giao cưỡng bức

Vụ bắt cóc Nicolas Maduro vào tháng Giêng đã kết thúc nguồn dầu lửa cho Cuba. Chuyên gia Joseph Ledford của Viện Hoover nhận thấy chiến lược bóp nghẹt La Havana còn nặng nề hơn so với Caracas. Bị cắt đi dầu lửa Venezuela, du lịch và những mặt hàng xuất khẩu cuối cùng, thì Cuba chẳng còn gì. Đó là một hòn đảo, khác với Iran và Venezuela, có thể làm tê liệt toàn bộ nền kinh tế.

Theo ông Joseph Ledford, Washington muốn gây áp lực đủ để gia đình Castro chấp nhận cải cách còn hơn vào tù, điều này dẫn đến thay đổi chính trị. Nói thì dễ hơn làm, nhưng đó là kịch bản được ưu tiên hơn là xâm chiếm Cuba. La Havana phải chấp nhận những cải cách quy mô, tương đương với chuyển đổi chế độ, bên cạnh cấm vận xưa nay là trừng phạt thứ cấp, khiến các doanh nghiệp ngoại quốc nhất là Canada và Tây Ban Nha phải chấm dứt làm ăn với Cuba.

Về áp lực chính trị, giám đốc CIA John Ratcliffe đã đến La Havana hôm 14/05 gặp các quan chức chủ chốt Cuba trong đó có cháu trai của Raul Castro, để "trực tiếp truyền đạt thông điệp của tổng thống Donald Trump", rằng Hoa Kỳ "sẵn sàng tham gia nghiêm túc vào kinh tế và an ninh, nhưng chỉ khi Cuba thực hiện những thay đổi căn bản". Để nhấn mạnh, Ratcliffe mang theo một trong những biệt kích đã tham gia cuộc đột kích vào Caracas, trong đó 32 vệ sĩ người Cuba của Maduro bị thiệt mạng.

Từ tư pháp đến quân sự : Vòng siết đa tầng quanh La Havana

Cùng với ngoại giao là tư pháp. Nhiều công dân Cuba ở Hoa Kỳ có liên quan đến chế độ Castro bị hủy giấy phép cư trú, và bản thân Raul Castro chính thức bị khởi tố vì vai trò trong vụ hai phi cơ làm nhiệm vụ nhân đạo của Mỹ bị bắn rơi năm 1996. Về quân sự, Washington điều hàng không mẫu hạm USS Nimitz và cho drone bay thám sát. Cuba là đầu cầu quan trọng, nơi đặt ba trạm nghe lén của Trung Quốc và hai của Nga, dọ thám các hoạt động trên không và trên biển của Mỹ bất kể thương mại hay quân sự.

Cộng đồng gốc Cuba rất nhiều ảnh hưởng ở Florida và Washington, ủng hộ thay đổi chế độ La Havana, nhưng việc này tiềm ẩn rủi ro pháp lý về tài sản bị tịch thu hay quốc hữu hóa trong cách mạng Cuba. Mở cửa kinh tế có thể dẫn đến hàng loạt vụ kiện về quyền sở hữu. Một khó khăn nữa cho chính quyền Trump là cộng đồng Cuba lưu vong hầu hết là theo Cộng Hòa, không muốn một thành viên nào trong gia đình Castro đóng vai của Delcy Rodriguez ở Venezuela. Dân biểu Florida Maria Elvira Salazar mới đây tuyên bố "bọn ăn cắp không thể tiếp tục lãnh đạo Cuba".

Một ưu tư khác là tránh khủng hoảng nhân đạo, với làn sóng người Cuba tị nạn. Joseph Ledford cho rằng nên cho mở cửa về kinh tế, sau đó mới đến chính trị. "Một điều chắc chắn là chế độ Castro đang trong tình trạng thảm hại chưa từng thấy. Và cả Venezuela lẫn Nga hay Trung Quốc đều không giúp được gì".

Nạn đói khiến xã hội Cuba đứng trước nguy cơ bùng nổ

Về phía dân chúng Cuba, Le Figaro cho rằng "Nạn đói khổ cùng cực có thể dẫn đến xã hội đảo quốc bùng nổ". Không một con đường, một khu phố nào của thủ đô mà không có những cuộc biểu tình ban đêm chống "apagone" (cúp điện), dù có nguy cơ bị bắt vào tù. Hôm 05/06, chủ tịch Miguel Diaz-Canel khi trả lời báo El Diario đã nêu ra ba giả thiết mà Mỹ có thể hành động. Thứ nhất là bóp nghẹt kinh tế để gây ra rối loạn xã hội, tạo cớ để can thiệp "nhân đạo". Thứ hai là đối thoại đi kèm với áp lực tối đa để kiểm soát kinh tế Cuba. Thứ ba là can thiệp quân sự. Ông chủ tịch với vẻ mặt ngày càng tiều tụy không ủng hộ giả thiết nào, nhưng đã có một số dấu hiệu dao động khi các công ty ngoại quốc đã rời đi.

Một người dân cho rằng sẽ không có gì thay đổi một khi các quan chức hiện nay vẫn nắm quyền. Mauricio, dự đoán mọi sự sẽ kết thúc không phải bằng việc Mỹ đổ quân sang, nhưng là một cuộc nổi dậy do nạn đói, dân chúng sẽ xuống đường vì chẳng còn gì để ăn. Cựu chiến binh Roberto, tức giận : "Chủ nghĩa cộng sản là thứ rác rưởi. Khó thể tưởng tượng những gì chúng tôi đã trải qua trong hơn 60 năm. Các nhà lãnh đạo tiền đầy túi, họ chẳng thiếu gì cả".

Daniela, nhân viên nhà hàng khoảng 20 tuổi, cho rằng cần phải có bầu cử tự do, phát triển lãnh vực tư nhân, nhưng không từ bỏ chủ quyền. Mauricio bực tức : "Chính quyền này sẽ làm cả một dân tộc diệt vong". Đồng peso Cuba (CUP) liên tục mất giá so với đô la và euro. Lương hưu 2.000 peso mỗi tháng chỉ mua được nửa ký thịt heo và nửa ký gạo ! Những người đang làm việc cũng chẳng hơn gì, lương bình quân 6.930 CUP tức chỉ 9 euro một tháng. Cách mạng đã đến giới hạn, theo các nguồn thông thạo thì Cuba sẽ nhượng bộ Hoa Kỳ, nhưng không ai biết cụ thể ra sao.

Thương vong của Nga tại Ukraine cao gấp 28 lần tại Afghanistan

Trên chiến trường Ukraine, Les Echos lưu ý rằng "Thiệt hại của Nga đã lên đến mức chưa từng có kể từ Đệ nhị Thế chiến". Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (CSIS), trên 2 triệu người lính đã thương vong kể từ đầu cuộc chiến, trong đó phía Nga là 1,4 triệu. Nghiên cứu được công bố hôm thứ Tư của CSIS ước tính 400 đến 450 ngàn lính Nga đã tử trận, số còn lại bị thương hoặc mất tích.

Thương vong của Nga trên chiến trường Ukraine cao gấp 28 lần so với của Liên Xô tại Afghanistan trong thập niên 1980, gấp 18 lần trong chiến tranh Chechnya (thập niên 1990-2000), và gấp 9 lần so với toàn bộ chiến tranh của Nga và Liên Xô cộng lại kể từ Đệ nhị Thế chiến. Và từ đầu năm nay, khi Kiev tăng cường trả đũa bằng drone, quân đội Nga mỗi tháng mất đi 30.000 binh sĩ, trong khi chỉ huy động được 27.000 tân binh.

Về phía Kiev có khoảng 525.000 đến 625.000 quân nhân tử trận, bị thương hay mất tích, trong đó số thiệt mạng là 125.000. Chiến trường xoay chiều từ đầu năm, quân Nga thường xuyên phải lùi. Trong suốt cuộc chiến, tỉ lệ thương vong là 2 hoặc 3 phía Nga và 1 ở phía Ukraine, nhưng từ đầu năm 2026 đến nay đã trở thành 8 đổi 1.

Kỹ nghệ quốc phòng Ukraine sẽ chiếm hàng đầu Châu Âu

Nhìn trên khía cạnh kinh tế, ông André Loesekrug-Pietri, chủ tịch cơ quan Joint European Disruptive Initiative (JEDI) của Châu Âu, băn khoăn : "Chúng ta có sẵn sàng chưa ? Kỹ nghệ quốc phòng Ukraine sắp tới sẽ sản sinh ra những nhà vô địch Châu Âu".

Một điều chưa từng thấy đã diễn ra ở Ukraine mà đa số cơ quan quốc phòng Châu Âu không nhận ra. Trong bốn năm chiến tranh, Kiev không chỉ sống sót mà còn gầy dựng được kỹ nghệ vũ khí trị giá khoảng 50 tỉ đô la, sản xuất 9 triệu drone năm 2026 và khai sinh những tên tuổi như UForce, chuyên chế tạo drone hải chiến Magura, đã hạ gục Hạm đội Hắc Hải. Hơn phân nửa số vũ khí Ukraine hiện nay được sản xuất trong nước. Kyrylo Boudanov, chánh văn phòng tổng thống Zelensky, nói rằng vấn đề không chỉ là giành chiến thắng mà còn là biến quốc phòng thành xương sống của nền kinh tế Ukraine.

Bản thân những con số nói lên tất cả. Số lượng drone tăng 137%, robot mặt đất 488%, chiến tranh điện tử 215%, đầu tư vào các start-up tăng lên 100 lần. Trong 10 năm tới, các công ty quốc phòng hiệu quả và có giá cả phải chăng nhất Châu Âu chính là ở Kiev, Dnipro và Lviv, chứ không phải Luân Đôn, Munich hay Paris. Kỹ nghệ Ukraine cho ra đời những sản phẩm đã được thử thách trong một cuộc chiến khốc liệt nhất kể từ 1945, được cải thiện theo nhịp độ những trận đánh chứ không phải do các ủy ban quan liêu.

Tôi luyện trong máu lửa và bi kịch

Các tập đoàn BAE, Rheinmetall, Thales, Airbus có chu kỳ sản phẩm vài thập niên trong khi Ukraine cho ra đời những biến thể mới chỉ trong vài tuần, vô hiệu hóa thiết bị gây nhiễu của Nga trong vài ngày, FirePoint sản mỗi ngày xuất 200 drone tầm xa. Swarmer, chuyên về trí thông minh nhân tạo cho các đàn drone trở thành công ty Ukraine đầu tiên niêm yết trên thị trường chứng khoán Nasdaq, thu hút 700 triệu đô la.

Ukraine kết luận rằng cải cách các cơ quan thu mua là bất khả nên đã thành lập Brave1, đang thay thế dần DGA (Tổng cục Vũ khí), rút ngắn thời gian từ khi đặt hàng đến lúc giao cho đơn vị chỉ còn… 16 ngày đối với drone. Theo tác giả André Loesekrug-Pietri, Châu Âu nên coi đây là cơ hội lớn nhất kể từ một thế hệ. Một drone FPV vài trăm đô, một chiếc Magura giá chỉ bằng một phần rất nhỏ hỏa tiễn chống hạm sẽ bù đắp sự thua kém về số lượng đối với Nga.

Cần có ba biện pháp chiến lược. Trước hết, chấm dứt coi Ukraine là quốc gia tiêu thụ về an ninh mà là cột trụ kỹ nghệ : Nếu gia nhập Liên Hiệp Châu Âu, Ukraine sẽ đóng góp vào chuỗi giá trị của châu lục. Kế đến, mở cửa thị trường quốc phòng cho Ukraine một cách công bằng : Nếu drone Ukraine rẻ hơn 1/3 của Châu Âu thì hãy mua của Kiev. Cuối cùng, nên đổ vốn vào thay vì đứng nhìn từ xa.

Khi một đất nước dành 27% GDP cho quốc phòng, sản xuất nhiều triệu drone, các start-up niêm yết trên Nasdaq, đánh chìm các chiến hạm, và nói rằng sẵn sàng hợp tác, thì phải lắng nghe. Những nhà vô địch quốc phòng Châu Âu sắp tới được tôi luyện trong máu lửa và bi kịch. Hãy còn phải xem Châu Âu già nua có tham gia hay không.

Thụy My