Cuba : Bóng tối, đói kém và cuộc tháo chạy khỏi thiên đường cộng sản

Libération ngày 11/05/2026 chạy tít trang nhất "Cuba, hòn đảo lụi tàn" và dành bốn trang báo khổ lớn cho đảo quốc đang chịu nhiều lệnh trừng phạt của Mỹ, đang thiếu xăng, điện, dược phẩm… và nhất là du khách. Nhật báo gặp gỡ những người dân Cuba đang phải chịu đựng nạn lạm phát, thất nghiệp, sống lây lất qua ngày.

Ngư dân đánh cá trên bãi biển vắng vẻ ở Cuba nay không còn du khách. Ảnh chụp ở Playa Larga, Cienaga de Zapata, Cuba ngày 08/04/2026. Reuters - Norlys Perez

Khi La Havana không còn du khách

Từ đầu tháng Giêng, sau khi bắt tổng thống Venezuela, Nicolás Maduro, Donald Trump áp đặt cấm vận dầu lửa với Cuba và đến ngày 01/05 lại thêm một loạt trừng phạt cùng với lời đe dọa tấn công quân sự. Tại khu phố cổ La Havana, các cửa tiệm bán đồ kỷ niệm và bãi đậu xe trước đây đầy taxi và xe buýt chở khách du lịch hoàn toàn trống vắng. Quán bar nổi tiếng Legendarios del Guajirito lần lượt hủy những buổi trình diễn dành cho du khách. Bảo tàng của Ủy ban Bảo vệ Cách mạng trên con đường lớn Obispo không một bóng người. Tháng Giêng có 209 khách ngoại quốc nhưng tháng 3 chỉ có 20 người thăm bảo tàng.

Du lịch, ngành kinh tế trọng điểm của Cuba bắt đầu xuống dốc từ đại dịch Covid và năm nay thì thiếu xăng khiến các hãng Air Canada, Air France đã ngừng các chuyến bay đến đảo quốc, hãng Iberia sẽ theo chân vào tháng 6. Julio, một người hướng dẫn du lịch đã mất việc nay làm bảo vệ một bãi giữ xe với mức lương chết đói, dự định sang Suriname làm thợ xây dựng. Một phần tư dân số Cuba đã ra đi từ đầu đại dịch, khoảng hơn 2 triệu người.

Một phụ nữ ở Marianao nói không hề muốn tham gia cuộc diễu hành lễ Lao động 01/05 mà chế độ cộng sản đặc biệt quan tâm vì "chẳng còn gì để ăn mừng cả". Trên một bức tường đá, ai đó vẽ lên dòng chữ "Đả đảo Diaz-Canel". Tại khu trung tâm du lịch La Havana, không thể tìm thấy các khẩu hiệu như vậy, nhưng là những câu hàm ý phản đối độc tài như "Necesitas ser feliz" (Chúng ta cần được hạnh phúc) hay "2 + 2 = 5". Khoảng mấy trăm người biểu tình đã bị bắt sau cuộc xuống đường năm 2021, nhưng đời sống ngày càng khó khăn, người Cuba nay dám nói hơn, thậm chí có người còn trông đợi vào Donald Trump.

Người dân sống lây lất giữa bóng tối và lạm phát

Đầu tháng 4, lần đầu tiên từ 10 năm qua một phái đoàn Mỹ đến đối thoại với La Havana. Một thanh niên 28 tuổi nói với Libération là ước gì đừng có cách mạng, và hy vọng Hoa Kỳ sẽ kiểm soát Cuba. Những người khác dù tố cáo "đế quốc Mỹ" vẫn mong muốn thay đổi vì "không thể tiếp tục sống như thế này".

Các trạm xăng trống rỗng, một lít xăng chợ đen lên đến 10 đô la, gần bằng một tháng lương trung bình. Không có xăng cho xe rác nên rác chất thành núi trên đường phố, với nguy cơ thu hút loài muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết và chikungunya. Xe buýt đã nhường chỗ cho xe ba bánh, ban đêm người dân dùng đèn pin mò mẫm trên những con đường tối đen. Dù Nga đã hỗ trợ 730.000 thùng dầu thô, cúp điện vẫn xảy ra liên tục nhất là ở ngoại ô. Trong tháng Ba, toàn quốc mất điện gần một tuần lễ.

Roberto, thầy giáo dạy Rumba ở một trường học, cũng như mọi người Cuba khác, phải làm đủ mọi nghề để kiếm sống nhưng đến cuối tháng đành phải ngửa tay xin vài đô la từ du khách. Tất cả đều đắt đỏ. Nửa ký thịt gà giá 500 peso, hết 1/10 tháng lương công chức ; một chai dầu hướng dương 1.500 peso tức 1/4 lương, sổ mua hàng phân phối trở nên vô ích vì các cửa hàng quốc doanh hầu như trống rỗng. Lãnh vực tư nhân bắt đầu trỗi dậy dưới áp lực của Washington mang lại cơ hội cho người dân, một số lập các công ty vừa và nhỏ (Mipyme). Trên đường phố, người ta bày bán rau quả, nước ngọt, bàn chải đánh răng…

Cuối tháng 3, chính quyền có một bước tiến với loan báo các công ty và kiều dân Cuba ở Mỹ có thể đầu tư vào ngân hàng, du lịch, khai khoáng. Nạn lạm phát đe dọa sức khỏe người dân, thuốc men hiếm hoi. Yolanda, một bác sĩ X quang cho biết khi nhập viện bệnh nhân phải mang theo tất cả những vật dụng cần thiết từ băng cá nhân đến quạt máy. Diego, 50 tuổi, bị cưa mất bàn chân phải vì nhiễm trùng, phải tự chế chân giả và may thay đã được một người giàu tặng cho thiết bị của một người thân quá cố.

Giấc mơ "Việt Nam hóa" xa vời, Cuba giữa độc tài và tuyệt vọng

Trong bài xã luận, Libération nhận định thời điểm Cuba mở cửa trong thời Obama đã quá xa xôi. Donald Trump đã quay lại, và hòn đảo vùng Caribbean lập tức được đưa vào danh sách đen cùng với Venezuela, Greenland và Iran của các giáo sĩ. Chỉ cần đến Key West ở Florida để thấy Cuba ở gần Hoa Kỳ như thế nào : chỉ có 150 kilomet, và chừng như việc một quốc gia cộng sản ở sát biên giới như vậy là không thể chấp nhận được đối với tổng thống Mỹ.

Ông dùng biện pháp cổ điển : bóp nghẹt kinh tế. Cấm vận từ 1962 không làm chế độ sụp đổ, Trump bèn phong tỏa về năng lượng. Nhưng ông chẳng có chiến lược nào cho tương lai, không giải pháp quân sự lẫn chuyển đổi sang dân chủ. Kịch bản Venezuela không thể áp dụng được : bắt cóc một hay nhiều quan chức cao cấp chẳng có tác động gì khi những cột trụ của chế độ (đảng cộng sản, quân đội, tình báo) vẫn vững chắc. Đưa hàng không mẫu hạm với những GI vũ trang hiện đại đến thì chẳng khác "giết gà nhưng dùng dao mổ trâu". Quân đội Cuba, trang bị vũ khí Liên Xô lỗi thời, chỉ lo kiếm tiền từ du lịch đến mạng lưới cửa hàng độc quyền thu hút ngoại hối từ kiều dân.

Giả thiết một sự chuyển đổi "theo kiểu Việt Nam" thường được nêu ra : kinh tế được tự do hóa trong khi đảng cộng sản vẫn độc quyền lãnh đạo. Tổng thống Miguel Diaz-Canel đã mở ra cánh cửa này khi kêu gọi các nhà đầu tư người Mỹ gốc Cuba, nhưng kiều bào chừng như không muốn hợp tác với một chế độ độc tài đã khiến cha mẹ họ phải lưu vong. Cuba vốn thiếu nguyên liệu thô, hầu như không có kỹ nghệ, chỉ có thể trông cậy vào ánh nắng mặt trời, bãi biển và cơ sở hạ tầng du lịch để phát triển.

Trên lý thuyết, trao lại tiếng nói cho người dân có vẻ là giải pháp tốt nhất, được Liên Hiệp Châu Âu và Vatican ủng hộ nhưng ông Trump không mặn mà, như đối với Venezuela. Và việc chuyển sang dân chủ với đa đảng, quân đội thôi làm kinh tế vẫn là viễn cảnh mơ hồ. Miễn nói đến bầu cử tự do, một việc mà không ai còn nhớ vì cuộc bầu cử tổng thống đa đảng cuối cùng là vào ngày… 13/06/1948.

Hantavirus : Cuộc sơ tán được toàn thế giới theo dõi

Trên lãnh vực dịch tễ, tất cả nhật báo đều đề cập đến dịch hantavirus và chiến dịch sơ tán được giám sát cao độ từ quần đảo Canaries, đặc biệt là đã có trường hợp dương tính đầu tiên từ một hành khách Pháp. Libération mô tả một khung cảnh có vẻ siêu thực : Tại cảng công nghiệp Granadilla ở đông nam đảo Tenerife, vốn chỉ có những tàu dầu qua lại, tất cả ánh mắt đều hướng về một chiếc tàu du lịch.

Xuất phát từ Ushuaïa ở Argentina từ ngày 01/04, tàu MV Hondius vừa kết thúc cuộc hành trình sau đã có ba trường hợp tử vong và tám người khác bị nhiễm hantavirus, một loại virus gây khó thở mà hiện chưa có vaccin lẫn thuốc chữa. Sáng sớm Chủ nhật, chiếc tàu đậu ngoài xa trong thời gian sơ tán hành khách. Trên bến cảng là một rừng camera của toàn thế giới cùng với nhiều người dân trên đảo, được 350 cảnh sát và nhân viên bảo vệ buộc phải giữ khoảng cách.

Ba bộ trưởng y tế, nội vụ và chính sách lãnh thổ của Tây Ban Nha cùng với tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có mặt tại chỗ. Lần lượt các nhân viên y tế và chuyên gia tổ chức những chuyến tàu đưa vào bờ theo từng quốc tịch. Mười bốn hành khách Tây Ban Nha là những người đầu tiên được đưa ra khỏi tàu, mặc bộ đồ trùm kín màu xanh, đội nón dùng một lần, mang khẩu trang FFP2 ; được những chiếc xe buýt đỏ của đơn vị cấp cứu thuộc quân đội Tây Ban Nha đến phi trường Nam Tenerife cách đó khoảng mười mấy phút chạy xe. Đến 13 giờ, không còn hành khách Tây Ban Nha và Pháp trên đất Canaries. Về nước, họ được cách ly cẩn mật.

Tiếp đến là chuyến bay dành cho người Canada, một chuyến gộp chung công dân Hà Lan, Đức, Bỉ, Hy Lạp ; còn khách Úc và Châu Á đến sáng thứ Hai mới được sơ tán. Đây là thành công đối với chính quyền Tây Ban Nha. Le Figaro cho biết chiến dịch rất phức tạp : Madrid phải phối hợp với 23 nước, tìm ra một cảng vừa gần một phi trường quốc tế nhưng lại ít chuyến bay, đồng thời phải trấn an chính quyền và dân chúng trên đảo. Libération nhắc lại, Tenerife vẫn chưa quên nổi thời kỳ Covid vì ca đầu tiên coronavirus phát hiện ở Tây Ban Nha là từ một du khách Đức nghỉ mát ở Canaries.

Pháp : Tiếp tục thảo luận về dự luật chăm sóc cuối đời

Tại Pháp, hai dự luật liên quan đến chăm sóc cuối đời tiếp tục hành trình tại Quốc hội hôm nay, bắt đầu với dự luật về chăm sóc giảm nhẹ tại Thượng viện. Theo La Croix, tuy ít được biết đến so với dự luật về an tử và trợ tử, nhưng vấn đề này vẫn nên là trọng tâm của cuộc tranh luận. Bởi vì, cho đến nay, đây là giải pháp duy nhất cho những thách thức của chăm sóc cuối đời mà không gây chia rẽ trong xã hội Pháp. Dự luật được lưỡng viện và hầu hết các đảng phái ủng hộ. Nhất là thay vì đưa ra ảo tưởng không phải đau đớn, đây là lời hứa bền vững duy nhất dành cho những người sắp kết thúc cuộc đời : "Chúng tôi sẽ ở bên bạn cho đến giây phút cuối".

Nếu được thông qua, vẫn còn hai trở ngại. Trước hết là nguồn lực để bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng cho tất cả mọi người, trên khắp các vùng lãnh thổ khác nhau. Trong bối cảnh ngân sách eo hẹp, đây là một thách thức lớn, đặc biệt đối với các vùng lãnh thổ hải ngoại. Trở ngại thứ hai là phải chứng minh rằng cái chết không phải là một lựa chọn trong cuộc chiến chống lại nỗi đau. Vào buổi bình minh của thiên niên kỷ thứ ba, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã kêu gọi thế giới đoàn kết xung quanh một nền văn minh của tình yêu thương. Thiên niên kỷ này mới chỉ bước sang năm thứ 27, do đó hãy còn quá trẻ trung để chùn bước trước thách thức to lớn này.

Hậu Orban : Khởi đầu cho một "Mùa Xuân Hungary" vừa chớm

Le Monde tả lại một cảnh tượng làm người Hungary kinh ngạc. Hôm thứ Hai 04/05, vài ngày trước lễ nhậm chức của tân thủ tướng Péter Magyar, Gyula Balasy, 46 tuổi, là người thân tín của Viktor Orban và là ông chủ tập đoàn truyền thông lớn nhất nước, xuất hiện trước ống kính trang web tin tức Kontrol, vừa khóc vừa nói rằng sẵn sàng "trao tặng" tất cả các công ty của ông ta cho Nhà nước. Hôm sau cảnh sát khẳng định đã phong tỏa tất cả tài khoản và tịch biên số tiền liên quan đến các doanh nghiệp của Balasy trong khuôn khổ điều tra "rửa tiền". Một động thái chưa từng thấy đối với nhân vật tưởng chừng bất khả xâm phạm, đã kiếm được gần 100 tỉ forint (280 triệu euro) nhờ độc quyền làm truyền thông cho Nhà nước.

Sự sụp đổ của ông Balasy trở thành biểu tượng cho "Mùa Xuân Hungary" mà ông Magyar đã hứa. Báo chí đầy những ví dụ như vụ Viện Kiểm sát xưa nay bị chính quyền kiểm soát, bỗng loan báo hai người thân cận của em trai ông Orban bị bắt ngày 22/04 liên quan đến vụ làm visa giả. Hôm sau cơ quan bảo vệ người tiêu dùng cho biết điều tra về "hoạt động khai khoáng bất hợp pháp" của một công ty do một người em khác và bà mẹ của cựu thủ tướng làm chủ. Tuy nhiên người ta vẫn cho rằng cần phải chờ đợi một sự thay đổi sâu sắc hơn về định chế.

Thụy My