25 năm sau 11/09/2001 : Al-Qaeda suy tàn, nhưng di sản cuộc chiến chống khủng bố vẫn đeo bám Hoa Kỳ

Những hệ lụy của vụ tấn công khủng bố cách đây 25 năm tại Hoa Kỳ là chủ đề chiếm trang nhất tất cả các tờ báo Pháp hôm nay 11/09/2026.

Khói cuồn cuộn bốc lên từ Tháp Đôi của Trung tâm Thương mại Thế giới sau khi bị hai chiếc máy bay đâm vào trong vụ tấn công khủng bố tại New York, Hoa Kỳ, ngày 11/09/2001. Getty Images via AFP – Robert Giroux

25 năm sau vụ khủng bố 11/09/2001, Al-Qaeda không còn là tổ chức có khả năng thực hiện những cuộc tấn công quy mô lớn như trước, nhưng "thời đại 11/09" vẫn chưa thực sự khép lại. Qua những bài viết của Le Figaro, Libération, Le Monde và Les Echos, có thể thấy một nghịch lý trớ trêu : Mỹ đã giành được nhiều thắng lợi quân sự trước các tổ chức thánh chiến, nhưng cái giá phải trả là hai thập niên chiến tranh, sự xói mòn niềm tin trong xã hội, những tranh cãi pháp lý chưa được giải quyết và Washington vẫn chưa tìm được lối thoát ở vũng lầy Trung Đông.

11/09 làm Hoa Kỳ bước sang một thời đại khác

Trong bài viết nhìn lại một phần tư thế kỷ sau 11/09, tờ Le Figaro đặt vụ tấn công vào một bối cảnh lịch sử rộng hơn. Theo nhật báo thiên hữu, sáng 11/09/2001 không chỉ đánh dấu một cuộc tấn công khủng bố chưa từng có trên đất Mỹ, mà còn khép lại thời kỳ lạc quan sau Chiến tranh Lạnh.

Thập niên 1990, sau sự sụp đổ của Bức tường Berlin và Liên Xô, nước Mỹ bước vào một thời kỳ tương đối hưng thịnh với cảm giác đang đứng ở vị trí thống trị một trật tự thế giới mới. 11/09 đã phá vỡ hoàn toàn tâm thế đó. Hình ảnh hai tòa tháp Trung tâm Thương mại Thế giới sụp đổ ở New York, Lầu Năm Góc bị tấn công và chuyến bay 93 rơi xuống Pennsylvania trở thành những ký ức mang tính biểu tượng, tương tự vụ Trân Châu Cảng thời Đệ Nhị Thế Chiến hay vụ ám sát tổng thống John F. Kennedy năm 1963.

25 năm sau, ký ức ấy đang dần phai nhạt. Một thế hệ người Mỹ trẻ không trực tiếp trải nghiệm cú sốc khi chứng kiến các hình ảnh về vụ tấn công phát đi liên tục trên truyền hình. 11/09 đối với họ ngày càng trở thành một sự kiện lịch sử. Tuy nhiên, điều đáng nói là ký ức về 11/09 có thể phai nhạt, nhưng những hệ quả chính trị vẫn còn nguyên vẹn.

Bầu không khí hoài nghi, giận dữ, chia rẽ và mất niềm tin vào các định chế ở nước Mỹ hiện nay, đặc biệt trong thời kỳ Donald Trump, ít nhiều bắt nguồn từ những biến động sau vụ khủng bố. Nói cách khác, 11/09 không chỉ làm thay đổi chính sách đối ngoại của Mỹ, mà còn góp phần thay đổi chính xã hội Hoa Kỳ.

Từ Afghanistan đến Iraq : "Cuộc chiến chống khủng bố" kéo dài vô tận

Ngay sau vụ tấn công, tổng thống George W. Bush phát động cái gọi là "cuộc chiến chống khủng bố". Afghanistan trở thành chiến trường đầu tiên khi quân đội Mỹ truy đuổi Osama bin Laden và Al-Qaeda. Nhưng chiến dịch của Washington nhanh chóng lan rộng.

Iraq là bước ngoặt quan trọng nhất. Năm 2003, Mỹ lật đổ Saddam Hussein dù chính quyền Baghdad không có mối liên hệ trực tiếp với vụ 11/09. Ban đầu, cuộc chiến nhận được sự ủng hộ rất lớn trong nước. Quốc Hội Mỹ gần như đồng thuận, các kênh truyền thông lớn cũng dành ít không gian cho những tiếng nói phản đối cuộc chiến.

Tuy nhiên, những diễn biến sau đó lại đi ngược với nhiều mục tiêu chiến lược mà Washington đề ra. Việc loại bỏ Saddam Hussein đã phá vỡ thế cân bằng tại Iraq và vô tình mở rộng tầm ảnh hưởng của Iran, đối thủ của Mỹ tại Trung Đông. Từ sự hỗn loạn sau cuộc xâm lược, các nhóm thánh chiến cực đoan phát triển, trong đó có tổ chức sau này trở thành Nhà nước Hồi giáo (IS). Theo Le Figaro, Iraq vì thế trở thành một trong những sai lầm chiến lược lớn của Mỹ sau 11/09.

11/09 cũng làm thay đổi nước Mỹ từ bên trong

Trong bầu không khí ái quốc mạnh mẽ sau vụ tấn công, Quốc hội Mỹ thông qua Patriot Act, mở rộng đáng kể quyền giám sát của Nhà nước. Năm 2002, bộ An ninh Nội địa được thành lập. Hệ thống tình báo được củng cố và ngân sách dành cho an ninh tăng mạnh. Cùng lúc đó, những giới hạn pháp lý và đạo đức trong cuộc chiến chống khủng bố bị đẩy tới mức chưa từng có.

Guantanamo trở thành biểu tượng của thời kỳ đó. Những nhân vật bị Mỹ bắt giữ rơi vào một tình trạng pháp lý đặc biệt khi không được hưởng đầy đủ quy chế tù binh chiến tranh và cũng không được xét xử như các bị cáo hình sự thông thường.

25 năm vẫn chưa xử xong những kẻ bị cáo buộc chủ mưu 11/09

Tờ Libération chú ý đến việc những kẻ bị cáo buộc đứng sau vụ 11/09 vẫn chưa bị xét xử. Điển hình là trường hợp Khalid Sheikh Mohammed (KSM), dự kiến sẽ được xét xử vào tháng 06/2028 tại Guantanamo.

Bị bắt tại Pakistan vào ngày 01/03/2003, KSM được coi là một trong những nhân vật quan trọng nhất của vụ 11/09, lập ra kế hoạch sử dụng máy bay dân dụng như tên lửa. Thế nhưng sau hơn hai thập niên, người này và ba đồng phạm vẫn chưa trải qua một phiên tòa có thể đi đến kết luận cuối cùng.

Vấn đề lớn nhất lại xuất phát từ cách thức Mỹ thẩm vấn các nghi phạm. KSM đã bị Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA) tra tấn trong thời gian bị giam giữ bí mật. Theo những tài liệu được giải mật, nhân vật này đã trải qua 183 lần bị "waterboarding", tức trấn nước. Ngoài ra, KSM còn bị đánh đập, bị tước mất giấc ngủ trong nhiều ngày liên tiếp và chịu các hình thức hành hạ thể xác.

Những biện pháp tra tấn này không chỉ là vấn đề đạo đức, mà còn làm suy yếu chính vụ án mà Mỹ muốn xây dựng. Một thẩm phán quân sự gần đây đã phán quyết rằng những lời KSM khai với Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) vào năm 2007 không thể được sử dụng vì chúng có thể là kết quả của quá trình cưỡng bức liên tục do CIA thực hiện trước đó.

Nhật báo thiên tả, dẫn lời giới chuyên gia, nhấn mạnh rằng luật pháp quốc tế nghiêm cấm tra tấn phạm nhân và một quốc gia không thể hợp pháp hóa việc tra tấn rồi sử dụng lời thú tội từ đó làm bằng chứng hợp pháp. Điều nghịch lý là CIA muốn moi thông tin bằng mọi giá, nhưng chính phương thức ấy khiến công tố viên gặp khó khăn trong việc sử dụng các lời khai trước tòa.

Đáng chú ý hơn, hiệu quả của việc tra tấn cũng không được kiểm chứng. KSM nhiều lần cung cấp thông tin sai lệch, thậm chí khiến các nhà điều tra bắt giữ những người vô tội. Một số sĩ quan CIA cũng nghi ngờ rằng các phương pháp thẩm vấn khắc nghiệt không mang lại thông tin đáng tin cậy. Trong khi đó, một nghi phạm khác, Hassan Ghul, đã cung cấp thông tin quan trọng giúp lần ra Osama bin Laden mà không bị tra tấn.

Câu chuyện KSM vì thế trở thành biểu tượng cho cái giá pháp lý của phản ứng khẩn cấp sau 11/09 : trong nỗ lực chống khủng bố, cách "xử lý" các nghi phạm khiến Hoa Kỳ vẫn chưa thể hoàn tất một trong những vụ án quan trọng nhất sau 25 năm.

Al-Qaeda bị đánh bại, nhưng chủ nghĩa thánh chiến vẫn tồn tại

Trong khi đó, nhật báo Le Monde đặt một câu hỏi khác : nếu Al-Qaeda đã bị đánh bại, tại sao chủ nghĩa thánh chiến vẫn tiếp tục gây bất ổn ?

Osama bin Laden bị tiêu diệt năm 2011, Ayman al-Zawahiri bị Mỹ hạ sát năm 2022. Bộ chỉ huy trung tâm của Al-Qaeda suy yếu nghiêm trọng sau gần hai thập niên bị săn đuổi và tấn công bằng drone.

Tổ chức này hiện chủ yếu tồn tại thông qua các nhánh khu vực, đặc biệt ở Somalia và Sahel. Tại những nơi Nhà nước suy yếu hoặc gần như không kiểm soát được lãnh thổ, các nhóm liên kết với Al-Qaeda có thể xây dựng những vùng hoạt động tương đối an toàn. Điều đáng chú ý là các nhóm này cũng thay đổi mục tiêu. Thay vì ưu tiên một cuộc chiến toàn cầu chống phương Tây, một số tổ chức ngày càng tập trung giành quyền lực tại địa phương và thiết lập một trật tự Hồi giáo cực đoan trong phạm vi quốc gia hoặc khu vực.

Theo Le Monde, sự suy tàn của Al-Qaeda phần lớn cũng là kết quả của sự trỗi dậy của đối thủ từng xuất thân từ chính phong trào này : Nhà nước Hồi giáo, phát triển từ nhánh Al-Qaeda tại Iraq trong môi trường hỗn loạn sau cuộc xâm lược năm 2003. Khác với Al-Qaeda, vốn dựa nhiều vào một lực lượng tinh hoa được tuyển chọn và huấn luyện, IS xây dựng một phong trào đại chúng, thu hút hàng chục nghìn người từ Châu Âu, Bắc Mỹ, Kavkaz, Úc và nhiều khu vực khác.

Chủ nghĩa thánh chiến không còn nhất thiết đòi hỏi một mạng lưới khủng bố phức tạp, những chiến dịch được lên kế hoạch từ trung tâm hay những kẻ chủ mưu hoạt động bí mật xuyên biên giới. Một thánh chiến sau khi trở nên cực đoan có thể tự hành động bằng những phương tiện rất đơn giản. Vì thế, theo Le Monde, đánh bại một tổ chức không đồng nghĩa với việc đánh bại một ý thức hệ.

Thậm chí, chiến lược này có thể tạo ra một vòng luẩn quẩn : các vụ tấn công khiến xã hội phương Tây gia tăng sự hoài nghi đối với cộng đồng Hồi giáo, hiện tượng phân biệt đối xử lại có thể trở thành chất xúc tác để các tổ chức cực đoan tuyên truyền và tuyển mộ. Le Monde cũng lưu ý rằng phe cực hữu cực đoan có thể vận hành theo logic tương tự, kích động xung đột giữa các cộng đồng và tìm cách biến xã hội thành một cuộc đối đầu sắc tộc, tôn giáo và nền văn minh.

Hoa Kỳ thắng nhiều trận chiến, nhưng không thoát khỏi vũng lầy Trung Đông

Về phần mình, tờ Les Echos tập trung vào một hệ quả địa chính trị lâu dài của 11/09 : sau 25 năm, Mỹ vẫn chưa thể rút khỏi vòng xoáy Trung Đông.

Afghanistan, Iraq, Syria, Yemen rồi Iran nối tiếp nhau trở thành những chiến trường mà Washington phải can dự. Mỹ đã đạt được nhiều thắng lợi quân sự cụ thể : Taliban bị lật đổ năm 2001, bin Laden bị tiêu diệt năm 2011, Saddam Hussein bị lật đổ năm 2003, IS mất quyền kiểm soát lãnh thổ tại Iraq và Syria, nhưng những chiến thắng quân sự ấy không tạo ra được một Trung Đông ổn định.

Chính vì vậy, các đời tổng thống Mỹ gần đây luôn tìm cách kết thúc "thời đại chiến tranh" này. Barack Obama muốn rút khỏi Iraq, Donald Trump tuyên bố không muốn tiếp tục đưa binh sĩ Mỹ vào những cuộc chiến xa xôi và thúc đẩy rút quân khỏi Afghanistan. Hoa Kỳ cũng muốn chuyển trọng tâm chiến lược sang Trung Quốc.

Nhưng mỗi khi Washington tìm cách rút lui, những cuộc khủng hoảng mới tại Trung Đông lại buộc Mỹ phải quay trở lại. Theo nhật báo kinh tế, cuộc can thiệp vào Iran năm 2026 là minh chứng mới nhất cho vòng luẩn quẩn này. Xung đột không tạo ra một kết quả rõ ràng, mục tiêu liên tục thay đổi, tình hình trở nên hỗn loạn và eo biển Hormuz bị phong tỏa. Một số chuyên gia được tờ báo dẫn lời coi đây là một thất bại chiến lược và một cái bẫy đối với Mỹ.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở Iran, mà còn ở phản ứng của các đồng minh Vùng Vịnh. Saudi Arabia và nhiều nước khác vẫn coi Mỹ là đối tác quan trọng, nhưng không còn muốn phụ thuộc hoàn toàn vào Washington. Họ bắt đầu đa dạng hóa quan hệ chiến lược, tìm đến Trung Quốc, Nga, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ. Điều này cho thấy một Trung Đông mới đang hình thành : Mỹ vẫn là một đối tác thiết yếu, nhưng không còn là đối tác duy nhất.

Céline Dion trở lại Paris : Cơn sốt "Dionmania" cho thấy sức hút vượt phạm vi âm nhạc

Về nghệ thuật, tờ La Croix dành trang nhất quan tâm đến sự kiện diva người Canada Céline Dion trở lại sân khấu Paris, Pháp, từ ngày mai 12/09 với chuỗi 26 buổi biểu diễn kéo dài đến tháng 05/2027.

Trước thềm sự kiện, Paris thậm chí tổ chức một chương trình karaoke khổng lồ miễn phí tại quảng trường Bataille de Stalingrad, dự kiến thu hút khoảng 10.000 người cùng hát những ca khúc nổi tiếng của nữ ca sĩ Québec. Thành phố còn khuyến khích người tham dự hóa trang theo những hình ảnh biểu tượng của cô. Quy mô này cho thấy sự trở lại của Céline Dion không đơn thuần là một chuỗi concert, mà đã trở thành một hiện tượng văn hóa.

Sức hút của nữ diva cũng được thể hiện qua những con số. Céline Dion hiện là nghệ sĩ nói tiếng Pháp được nghe nhiều nhất thế giới với khoảng 13 tỷ lượt nghe trực tuyến và hơn 250 triệu đĩa bán ra. Đáng chú ý, có tới 9 triệu người đăng ký mua vé trước cho 780.000 chỗ trong các buổi diễn tại Paris.

Nhưng theo nhật báo công giáo, điều khiến Céline Dion đặc biệt không chỉ nằm ở giọng hát. Hình ảnh và tính cách của cô đã vượt lên trên nghệ thuật thuần túy. Với người hâm mộ, Céline Dion đại diện cho sự chân thành, tình yêu, gia đình và sự gần gũi. Các ca khúc như "Pour que tu m’aimes encore" hay "J’irai où tu iras" có sức mạnh đặc biệt ở khả năng tạo ra cảm xúc tập thể : người ta có thể hát cùng nhau, khóc cùng nhau hoặc đơn giản là tìm thấy năng lượng và niềm vui từ âm nhạc của cô.

Điều đáng chú ý là người hâm mộ Céline Dion trải rộng ở nhiều thế hệ và tầng lớp xã hội. Các ca khúc của cô hiện diện trong những thời khắc quan trọng của đời sống cá nhân, từ đám cưới đến những kỷ niệm gia đình. Một người hâm mộ cho La Croix biết đã chọn bài "J’irai où tu iras" làm ca khúc mở màn cho đám cưới.

Sự trở lại của Céline Dion càng có ý nghĩa bởi những năm gần đây cô phải rời xa sân khấu vì hội chứng người cứng (stiff-person syndrome). Việc nữ ca sĩ trở lại biểu diễn sau thời gian dài chống chọi với bệnh tật đã củng cố thêm hình ảnh về một nghệ sĩ vừa tài năng, vừa dễ tổn thương, nhưng kiên cường. Cô cũng góp phần giúp công chúng hiểu hơn về căn bệnh hiếm này.

Phan Minh