Donald Trump "kiến tạo hòa bình" với Iran vào sinh nhật 80 tuổi, Israel bị gạt ra bên lề

Thỏa thuận khung giữa Hoa Kỳ và Iran được loan báo vào lúc nửa đêm theo giờ Paris, lúc các nhật báo Pháp ngày 15/06/2026 đều đã lên khuôn, tuy nhiên trên trang web đều kịp cập nhật. Động thái bất ngờ này làm thay đổi hoàn toàn không khí trước khi G7 khai mạc, lập tức làm rung chuyển Trung Đông và thị trường dầu mỏ, trong khi Israel tỏ rõ bất mãn vì bị gạt ra ngoài tiến trình đàm phán.

Các tàu đi qua eo biển Hormuz ngày 15/06/2026, nhìn từ Musandam, Oman. Reuters - Stringer

Donald Trump - Iran : Thỏa thuận phút chót trước thềm G7

Libération nhận xét "Donald Trump đạt thỏa thuận với Iran vào ngày sinh nhật 80 tuổi", đi kèm với việc ngưng bắn ở Lebanon, sẽ được ký kết tại Thụy Sĩ vào ngày 19/06. Một động thái đậm "phong cách Trump". Dù không còn được tin tưởng bao nhiêu sau gần 40 lần thông báo sắp ký, lần này nhà hòa giải Pakistan đã xác nhận.

Không đợi phía Iran lên tiếng, tổng thống Mỹ hồ hởi nói rằng "chiến tranh sẽ kết thúc lập tức", eo biển Hormuz được mở lại mà "không phải trả phí", Mỹ ngưng phong tỏa hàng hải và mời "các tàu trên toàn thế giới" hãy "nổ máy", "Dầu lửa hãy tuôn chảy !". Giá dầu lập tức sụt xuống trên thị trường. Chấm dứt hai tháng thương lượng dài dằng dặc sau khi ngưng bắn ngày 08/04. Cho đến hôm qua, những cuộc tấn công vào nam Beyrut vẫn gây lo sợ đàm phán sẽ bị phá hỏng, nhưng theo báo chí Mỹ, vòng thương lượng cuối thông qua các nhà trung gian Pakistan và Qatar đã giúp giảm căng thẳng.

Giai đoạn thương lượng chi tiết sắp tới sẽ quyết định tương lai chương trình nguyên tử Iran và việc dỡ bỏ cấm vận của Mỹ. Con đường kết thúc xung đột hãy còn dài, tùy thuộc vào sự kềm chế của Israel cũng như Iran không phá hoại Hormuz. Nhưng đối với Donald Trump, việc mở lại eo biển là vấn đề sống còn trước bầu cử. Dù khẳng định năng lực quân sự của Iran đã bị phá hủy hoàn toàn, việc không thể ép được Tehran khiến Trump tỏ ra là một nhà đàm phán tệ hại. Nhưng chắc chắn là ngay từ hôm nay khi đến Pháp tham dự hội nghị G7, ông vẫn tự coi là nhà kiến tạo hòa bình vĩ đại.

Israel cay đắng khi bị gạt khỏi bàn cờ Trung Đông

Trump nói với tờ Wall Street Journal rằng ông không quan tâm đến việc thay đổi chế độ ở Iran. Les Echos lưu ý về điểm này, Washington khác hẳn với Tel-Aviv. Israel tiến hành chiến tranh với Hoa Kỳ để thanh toán một chế độ thần quyền luôn muốn tiêu diệt mình và tài trợ các lực lượng dân quân chống Do Thái trên toàn Trung Đông, còn Donald Trump bị ám ảnh bởi quả bom nguyên tử. Sự khác biệt này là lý do khiến Israel không được mời tham gia hòa đàm, và hưu chiến có thể bị đe dọa nếu Nhà nước Do Thái muốn tiếp tục trừ khử những kẻ thù đang ẩn náu ở Lebanon.

Les Echos nhìn thấy "Thỏa thuận giữa Hoa Kỳ và Iran để lại dư vị cay đắng cho Israel". Tel-Aviv không hề hài lòng về hồ sơ nguyên tử lẫn việc trói tay không cho tấn công Hezbollah ở Lebanon. Báo chí Israel than thở "Chúng ta được hứa hẹn một chiến thắng toàn diện, nhưng lại có thảm họa hoàn toàn". Giới chức quân sự cho rằng Benyamin Netanyahu bị Donald Trump đặt trước việc đã rồi, tổng thống Mỹ còn gọi ông là "nhân vật khó chịu" và "vô ơn".

Thủ tướng Israel im lặng để không làm Trump thêm tức giận. Thủ lãnh đối lập Yaïr Lapid chỉ trích việc "chế độ Iran sống sót, chương trình hỏa tiễn đạn đạo và hạt nhân tiếp tục". Trong số các hồ sơ đang bị treo còn có 440 ký uranium được làm giàu 60% và chỉ cần vài tháng để lên mức 90%, đủ chế tạo khoảng 12 quả bom nguyên tử trong khi Tehran ấn định mục tiêu "xóa Israel khỏi bản đồ thế giới". Trước mắt, đáng lo hơn khi Israel không được tự do tấn công Hezbollah, ẩn số là phản ứng của Tsahal trong trường hợp bị phe dân quân Shia này khiêu khích.

Michael Oren, cựu đại sứ Israel tại Hoa Kỳ nhấn mạnh : "Chúng tôi bắt đầu bằng hai cuộc chiến và giành chiến thắng, nhưng rốt cuộc lại thua" thông qua đàm phán. Một ẩn số nữa được Mike Herzog, một cựu đại sứ Israel khác nêu ra, là "nếu Iran vi phạm thỏa thuận, tổng thống Mỹ khó thể bật đèn xanh cho các chiến dịch quân sự vào lúc gần đến bầu cử giữa kỳ tháng 11". Một nhà ngoại giao Israel cũng lo ngại nếu số 24 tỉ đô la bị phong tỏa được hoàn trả, Tehran có thể tái thiết các cơ sở quân sự bị hư hại trong cuộc oanh tạc của Israel và Mỹ.

"Hòa bình tệ hại" hay cái bẫy lặp lại của thỏa thuận Minsk ?

Trong một bài viết đăng trước khi thỏa thuận khung được loan báo, Le Figaro lo ngại "Một hòa bình tệ hại với Tehran sẽ dẫn đến chiến tranh lần tới". Chính vì vấn đề hỏa tiễn đạn đạo và các lực lượng ủy nhiệm như Hamas và Hezbollah không được đề cập đến, mà Donald Trump quyết định rút khỏi hiệp định JCPOA năm 2018.

Về số uranium được làm giàu, Trump hứa hẹn sẽ thu hồi "bụi nguyên tử" để "tiêu hủy". Nhưng tin tức rò rỉ từ tình báo Mỹ cho biết Iran đã niêm phong lượng uranium dưới lòng đất và phong tỏa lối vào bằng mìn bẫy. Tờ báo nhắc nhở, các nhà đàm phán quốc tế đã mất đến 12 năm mới buộc được chế độ thần quyền ký kết JCPOA. Hồi năm 2015, Tehran nhượng bộ vì sợ Hoa Kỳ và Israel gây chiến. Giờ đây chiến tranh đã diễn ra và chế độ cho rằng vì vẫn sống sót nên là người chiến thắng.

Nếu thỏa thuận sắp tới yếu hơn JCPOA, Tehran sẽ mạnh hơn về tài chánh và chính trị, Hezbollah có được đà tiến. Một "thỏa thuận tệ hại" không tốt cho Israel lẫn các nước vùng Vịnh. Khu vực Trung Đông thấy sự thống trị của Tehran được củng cố, Châu Âu nằm trong tầm ngắm của hỏa tiễn Iran. Lại càng tệ hại đối với dân chúng Iran vốn đã trả cái giá quá đắt ngay từ những ngày đầu của cuộc chiến, vì nghĩ rằng thời điểm được giải phóng đã đến. Một hòa bình tệ hại sẽ như thỏa thuận Minsk năm 2014, thay vì dập tắt lửa chiến tranh ở Ukraine lại chuẩn bị cho một cuộc chiến mới.

G7 Evian : Macron điều phối một thế giới rạn nứt, Trump vẫn là ngôi sao

Les Echos đánh giá "Thỏa thuận Trung Đông, Ukraine, Trung Quốc : Emmanuel Macron đứng trước thách thức tìm ra đồng thuận trong hội nghị G7 ở Evian". La Croix nhận thấy lần thứ hai kể từ khi được bầu làm tổng thống năm 2017, ông Macron chủ trì Hội nghị thượng đỉnh 7 nền dân chủ giàu nhất thế giới. Đây là vinh dự hiếm thấy cho một nguyên thủ. Tuy những bất đồng vẫn sâu sắc, nhưng nhật báo công giáo cho rằng việc duy trì hội nghị thượng đỉnh này là cần thiết vì không có công thức nào tốt hơn.

Một hội nghị thượng đỉnh giữa các cường quốc mới trỗi dậy, hay "hội đồng hòa bình" mong manh của tổng thống Mỹ đều không thể thay thế. Và tương quan lực lượng buộc phải có được một không gian đối thoại, tìm kiếm một giải pháp chung cho các ưu tư hiện nay : sự mất quân bình của kinh tế thế giới – chủ đề ưu tiên của Emmanuel Macron, và chiến tranh Iran đang làm chao đảo toàn cầu. Thêm một lần nữa Donald Trump là nhân vật trung tâm. Hội nghị đã phải dời lại một ngày để tổng thống Mỹ mừng sinh nhật. Về Ukraine, ông không quan tâm mấy, đây là điều đáng tiếc. Les Echos nhấn mạnh, với những vũ khí mới, Ukraine đạt nhiều thành công quân sự, mang lại niềm hy vọng.

Le Figaro cho biết "Trên 12.000 cảnh sát và hiến binh được huy động để giữ an ninh cho một hội nghị thượng đỉnh đầy rủi ro". Cũng như hồi Thế vận hội Paris 2024, nhiều nhà hoạt động hay bọn khủng bố tìm cách lợi dụng để làm nổi bật tên tuổi, nguy cơ không chỉ trên đất liền mà từ hồ Léman và trên không trung. Có ít nhất 200 vệ sĩ để bảo vệ các nhà lãnh đạo, 300 chuyên viên phá mìn, 60 đội quân khuyển, 1.000 lính cứu hỏa, đặc nhiệm RAID, GIGN… Les Echos nói thêm, kiểm soát an ninh tại chỗ được siết rất chặt. Chẳng hạn cuộc thi tú tài ở Evian được chuyển sang Thonon-les-Bains, học sinh được đưa đi thi bằng những chiếc xe buýt đặc biệt được bảo vệ.

Miến Điện : "Pax sinicana" và bàn tay vô hình của Bắc Kinh

Liên quan đến Châu Á, phóng sự của Le Monde đưa người đọc đến với bang Shan của Miến Điện, nơi bị áp đặt "pax sinicana" (hòa bình kiểu Trung Quốc). Bắc Kinh đã chặn lại đà tiến của quân nổi dậy ở bang này để cứu vãn tập đoàn quân sự, mở lại dự án hành lang kinh tế từ Vân Nam đến Ấn Độ Dương - trục chiến lược mang tính sống còn trong trường hợp chiến tranh với Đài Loan. Miến Điện đang ngày càng lệ thuộc hơn vào người láng giềng khổng lồ.

Tờ báo nhắc lại, ngày 27/10/2023, liên minh ba nhóm sắc tộc (MNDAA), đã tấn công vào vùng tự trị Kokang gần biên giới Trung Quốc và đến đầu 2024 đã chiếm được. Bắc Kinh hài lòng vì ưu tiên là tiêu diệt các ổ lừa đảo của mafia Trung Quốc nở rộ ở Kokang với sự bảo vệ của quân đội Miến Điện. Bắc Kinh cung cấp tin tình báo, hậu cần và âm thầm giúp vũ khí để quân du kích giữ được vùng đất này. Dưới sức ép, tập đoàn quân sự trao trả mấy chục ông trùm lừa đảo trên mạng. Được đà, Trung Quốc áp đặt ngưng bắn giữa phe nổi dậy và quân chính phủ. Nhưng sau đó lực lượng sắc tộc chiếm được bộ chỉ huy quân sự Lashio, đông bắc bang Shan, đây là cú sốc cho chính quyền.

Trái với mọi dự đoán, Bắc Kinh làm mọi cách để tránh cho tập đoàn quân sự khỏi sụp đổ. Giữa tháng 8, Vương Nghị đến Naypyidaw, quân nổi dậy Kokang bị cắt viện trợ, thậm chí Peng Deren, chỉ huy MNDAA bị quản thúc tại một bệnh viện ở Trung Quốc để buộc phải rút khỏi Lashio. Đó là vì Bắc Kinh muốn thực hiện dự án đường xe lửa hiện đại đi xuyên qua Miến Điện đến vịnh Bengal, nơi một tập đoàn Trung Quốc đã có cảng nước sâu và đặc khu kinh tế, cụ thể hóa giấc mơ xưa của Anh quốc. Nhất thiết phải đến được Ấn Độ Dương vì nếu chiến tranh nổ ra với Đài Loan hay trên Biển Đông, một phần giao thông hàng hải sẽ bị đe dọa.

AI : Bức tường của Washington  

Trên lãnh vực tin học, Les Echos bình luận "Từ America First đến America Only : Trí thông minh nhân tạo là bức tường của Washington". Donald Trump không cho thế giới tiếp cận các sáng tạo công nghệ lưỡng dụng, kể cả các "đồng minh", khiến Châu Âu chỉ là đối tác công nghệ hạng hai.

Có thể hiểu được việc chính quyền Trump yêu cầu một người khổng lồ về trí thông minh nhân tạo (AI) như Anthropic không phổ biến phiên bản mới nhất của sản phẩm chủ lực nếu quá nguy hiểm, đặc biệt là trao vũ khí cho tin tặc. Ngược lại, không thể chấp nhận việc cấm đoán này không liên quan đến người sử dụng Mỹ, nhưng lại đánh đồng tất cả các quốc gia khác. Những nước Châu Âu cũng như Châu Á là đồng minh lâu đời của Hoa Kỳ cũng bị đối xử như kẻ thù hoặc đối thủ cạnh tranh của Washington.

Donald Trump vốn đã khởi động thương chiến thế giới khi đặt Châu Âu ngang hàng với một Trung Quốc có thặng dư thương mại kỷ lục, bất chấp giá dầu tăng, hòa dịu với Moskva hơn là Kiev, coi NATO chỉ là "cọp giấy", vừa vượt qua một giới hạn mới. Lần đầu tiên Trump buộc người ta phải thừa nhận rằng trí thông minh nhân tạo đã trở thành vũ khí mà Mỹ muốn kiểm soát xuất khẩu.

Trong quá khứ, chính quyền Mỹ đã từng can thiệp vào lãnh vực công nghệ lưỡng dụng khi thúc đẩy Châu Âu không mua thiết bị viễn thông Made in China, cấm các phần mềm xe tự lái của Trung Quốc trên lãnh thổ Mỹ, không cho xuất sang Bắc Kinh các chip tân tiến nhất như của Nvidia. Lần này tổng thống Mỹ đã đi xa hơn qua việc dựng lên một bức tường công nghệ mới, tước đoạt quyền tiếp cận các sản phẩm dân dụng của các đối tác truyền thống. Không còn là "America First" (Nước Mỹ trên hết) mà là "America Only" (Chỉ có Mỹ mà thôi) đối mặt với phần còn lại của thế giới.

Thụy My