Nỗ lực vãn hồi hòa bình Trung Đông : Giải Nobel sẽ mỉm cười với Trump ?

Trung Đông chiếm trang nhất các báo Pháp hôm nay 01/10/2025. Le Monde chạy tít "Gaza : Kế hoạch của Trump để ra khỏi cuộc chiến", Le Figaro nhận định "Trump muốn áp đặt hòa bình của ông cho người Israel và Palestine". "Tối hậu thư cho Hamas" - tựa của Libération : tổng thống Mỹ đe dọa tổ chức Hồi giáo Palestine "tàn đời trong địa ngục" nếu không chấp nhận kế hoạch của ông. La Croix nói về "Gaza : Những mảng tối trong kế hoạch Trump".

Người biểu tình đòi chấm dứt lập tức chiến tranh và trả tự do cho các con tin cầm những tấm bảng có hình tổng thống Donald Trump và chữ "Nobel" trước lãnh sự quán Hoa Kỳ tại Tel Aviv, Israel ngày 02/09/2025. Reuters - Ammar Awad

Viễn cảnh mới cho Gaza

Trong bài xã luận, nhật báo công giáo La Croix nhận định ông Donald Trump dồn tất cả sức nặng để kết thúc cuộc chiến diễn ra gần hai năm qua trên Dải Gaza. Vị tổng thống Mỹ khó đoán tối thứ Hai đã trình bày kế hoạch 20 điểm khá nghiêm túc : Ngưng bắn, thả các con tin Israel cuối cùng. Viện trợ nhân đạo sẽ đến ngay lập tức, kể cả thông qua các cơ quan Liên Hiệp Quốc. Hamas sẽ bị giải giáp, loại khỏi bộ máy cầm quyền. Donald Trump sẽ lãnh đạo một tổ chức quốc tế trong thời kỳ chuyển đổi, giám sát việc tái thiết. Khả năng thành lập một Nhà nước Palestine được nêu ra. Đáng chú ý là điểm thứ 18 về đối thoại liên tôn nhằm "thay đổi tư duy" người Palestine và Israel.

Là kết quả của hoạt động ngoại giao bền bỉ, nhất là với một số nước Ả Rập và Châu Âu, "kế hoạch hòa bình" này mở ra một viễn cảnh chưa từng thấy kể từ hai năm qua. Bản đề nghị đi ngược lại với các tuyên bố cứng rắn của thủ tướng Benjamin Netanyahu "Israel không chiếm đóng cũng không sáp nhập Gaza", và không trục xuất người dân Gaza. Bản kế hoạch sẽ gây tranh luận tại Nhà nước Do Thái và tạo điều kiện để tái cơ cấu chính trị, tương tự đối với phía Palestine.

Được Israel chấp nhận và Hamas đang xem xét, sự thành công của kế hoạch rất cần một điều mà chính quyền Trump đang rất thiếu, đó là sự kiên trì. Việc tái thiết và ổn định Dải Gaza là một công trình lâu dài, một tiến trình hội nhập với sự tham gia của các nước trong khu vực, Châu Âu và Liên Hiệp Quốc là cần thiết. Trong 20 năm qua, Hoa Kỳ đã thất bại trong việc tái cấu trúc Iraq và Afghanistan, nên giờ đây cần có một phép mầu để thành công.

Ba điều kiện của hòa bình

Le Figaro trong bài "Hòa bình với ba điều kiện" cũng cho rằng lần này ông Donald Trump không tự hài lòng với những bài diễn văn hùng hồn, mà đi vào chi tiết và đặt lên bàn một kế hoạch có thể đưa Gaza ra khỏi cuộc chiến và nguy cơ bị hủy diệt. Đã có các thỏa thuận hòa bình công phu hơn nhiều nhưng đều bị đổ vỡ vì sự thiếu thiện chí của các bên hoặc bị những phe cực đoan phá hoại. Thế nên cần phải hội đủ ba điều kiện.

Trước hết là Hamas phải chấp nhận tối hậu thư, vì đây là đề nghị "hoặc chấp nhận hoặc không". Các thủ lãnh Hồi giáo ở Gaza không được tham gia đàm phán - ít nhất là phải như vậy, vì nhóm khủng bố này đã thảm sát dã man trên 1.200 người Israel ngày 07/10/2023. Người ta chờ đợi họ đầu hàng, không loại trừ việc này vì Hamas đã tan tác sau những cú đòn của Israel.

Điều kiện thứ hai : Benyamin Netanyahu - người đã quyết liệt đấu tranh chống tiến trình Oslo và giải pháp hai Nhà nước - phải tuân thủ. Trong phát biểu đầu tiên bằng tiếng Do Thái, ông đã giảm nhẹ những lời lẽ nói theo ông Trump. Thủ tướng Israel nói rằng thỏa thuận "giúp đạt được mục đích chiến tranh", và nếu sụp đổ sẽ "quay lại với sức mạnh".

Cuối cùng, nền tảng của công trình chính là bản thân ông Trump. Chủ nhân Nhà Trắng phải đầu tư vào đây hơn bao giờ hết, đặt khu vực dưới sự bảo trợ của đại cường Mỹ trong thời gian dài. Ông nói rằng cần có sự trợ giúp của các nước Ả Rập cũng như Châu Âu - đây là một điều mới. Và chừng như với công sức bỏ ra, tổng thống Mỹ chờ đợi giải Nobel Hòa bình mà ông tin rằng sẽ công bằng với ông.

Nỗ lực ngoại giao táo bạo

Đi vào phân tích cụ thể, Le Figaro nhận định, đây là nỗ lực ngoại giao táo bạo, nhằm phá vỡ lời nguyền đè nặng lên Trung Đông từ nhiều thập niên. Tổng thống Mỹ sở hữu nhiều lợi thế để có cơ hội thành công. Trump muốn áp đặt ngưng bắn càng sớm càng tốt, sức ép chủ yếu về phía Hamas "hoặc chấp nhận hoặc không, và nếu không sẽ kết thúc thảm hại". Hamas chỉ có vài ngày để trả lời. Trump cảnh báo, nếu không có lời đáp, Israel sẽ "hoàn tất công việc, được phép làm những gì phải làm".

Khi đòi giải giáp toàn bộ Hamas và các thành viên phải lưu vong, kế hoạch Trump đáp ứng yêu sách chủ yếu và chính đáng của Israel sau vụ thảm sát ngày 07/10. Việc thả lập tức tất cả con tin, trao trả xác con tin đã chết đổi lấy việc trả tự do cho 250 tù nhân, buộc hai bên có những nhượng bộ khó khăn : Hamas từ bỏ phương tiện duy nhất để gây sức ép, Israel gánh lấy rủi ro để những phần tử Palestine nguy hiểm nhất được tự do.

Khi bảo đảm quân đội Israel sẽ rút khỏi lãnh thổ Palestine, viễn cảnh tái chiếm Dải Gaza mà cánh hữu dân tộc chủ nghĩa đang mơ bị gác sang một bên. Khi hứa với người Palestine là sẽ không trục xuất khỏi Gaza, họ tránh được một cuộc lưu vong mới. Việc cải cách Cơ quan quyền lực Palestine và triển khai một lực lượng quốc tế khiến các nước Ả Rập mà cho tới nay vẫn ngần ngại, phải can dự. Khi tự đứng ra làm chủ tịch "hội đồng quản trị", Trump trao cho Israel sự bảo đảm tối cao, rằng tổng thống Hoa Kỳ sẽ đích thân giám sát kế hoạch. Và lần đầu tiên viễn cảnh tái thiết, phát triển kinh tế được mở ra cho Gaza.

Thế mạnh đối ngoại và đối nội của tổng thống Mỹ

Về ngoại giao, ông Trump có những thế mạnh mà không người tiền nhiệm nào so sánh được. Ông có sự ủng hộ và các mối quan hệ thân thiết trong thế giới Ả rập, đặc biệt Saudi Arabia đang là nhân tố ngoại giao hàng đầu. Bên cạnh đó là Qatar - nhà tài trợ cho Huynh đệ Hồi giáo, cho các thủ lãnh Hamas cư trú và cung cấp tài chánh ; và Ai Cập – không có sự hợp tác của nước này thì không thể có giải pháp nào cho Gaza.

Cũng không ai ngoài Trump có thể áp đặt cho Israel những nhượng bộ tuy khó khăn nhưng cần thiết. Trong nhiệm kỳ đầu, ông đã quyết định dời đại sứ quán Hoa Kỳ sang Jerusalem và công nhận việc Israel sáp nhập cao nguyên Golan, cho người Israel thấy Trump quan tâm đến thực tế tại chỗ hơn là các quy định quốc tế. Thỏa thuận Abraham cũng chứng tỏ Donald Trump có khả năng đạt được kết quả cụ thể, khác hẳn các chính phủ tiền nhiệm. Sự ủng hộ nhiệt thành này khiến ông Trump được đại đa số người Do Thái tin tưởng.

Le Figaro tiết lộ trong nội bộ Mỹ, trước đây ông Netanyahu có được chỗ dựa trong đảng Cộng Hòa và Quốc hội để gây áp lực lên Obama hay Biden, nhưng đòn bẩy này đã bị biến mất dưới thời một tổng thống kiểm soát toàn bộ đảng. Thủ tướng Israel hiểu rằng chỉ có thể dựa vào quan hệ với Trump mà thôi.

Hamas bị cô lập hơn bao giờ hết

Donald Trump cũng được hưởng bối cảnh thuận lợi mà hồi đầu cuộc chiến không có được. Về quân sự, sau những đòn trời giáng của Israel, bộ máy chiến đấu của Hamas hầu như bị tiêu diệt. Tuy vẫn có thể tuyển mộ tiếp, nhưng tình hình người dân đang rất bi thảm. Tổ chức Hồi giáo Palestine bị cô lập hơn bao giờ hết. Khi khởi đầu cuộc tấn công ngày 07/10, Hamas có sự ủng hộ của Iran cùng với "trục kháng chiến". Hezbollah đe dọa Israel một mặt trận thứ hai ở phía bắc, Syria của Bachar Al Assad cung cấp hậu cứ, dân quân Iran và Houthi ở Yemen bổ sung thêm vào mạng lưới, Tehran tài trợ và phối hợp lực lượng trong khu vực.

Trong một loạt chiến dịch, Israel đặt Hezbollah ra ngoài vòng chiến, chế độ Assad sụp đổ, đợt không kích Iran cho thấy Tehran thậm chí còn không tự bảo vệ được lãnh thổ mình. Ông Trump lần này cũng hết sức nhiệt tình, "bảy (sắp đặt) hòa bình của Donald Trump" trở thành khẩu hiệu ưa thích. Le Figaro nhắc nhở, hầu như tất cả tổng thống tiền nhiệm kể từ Richard Nixon đều đã thử sức nhưng không thành công. Nếu áp đặt được kế hoạch, Donald Trump sẽ làm được điều vô tiền khoáng hậu. Ngược lại nhật báo thiên tả Libération tỏ ra ngờ vực về khả năng thực hiện kế hoạch của Donald Trump.

Nhiều điểm giống với kế hoạch của Joe Biden trước đây

La Croix lưu ý là thực ra đương kim tổng thống Mỹ đã áp dụng những yếu tố quan trọng trong kế hoạch của đối thủ cũ Joe Biden, khác xa với dự án "Riviera Trung Đông" trước đây. Không còn có chuyện trục xuất hai triệu người Palestine sang Ai Cập hay Jordan để biến Gaza thành vùng du lịch biển rộng lớn. Và thay vì khách sạn sang trọng và casino, Donald Trump dự kiến xây dựng cơ sở hạ tầng căn bản như bệnh viện, mạng lưới điện nước.

Nhật báo công giáo cho rằng áp lực của cộng đồng quốc tế đã có tác dụng. Tuần trước, bên lề Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc ở New York, Pháp, Thổ Nhĩ Kỳ và một liên minh các nước Ả rập quan trọng (Qatar, Saudi Arabia, Ai Cập, Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, Jordan) đã liên tục có những cuộc tiếp xúc để Washington thúc giục Israel chấp nhận một giải pháp ngoại giao. Tuy không nói ra, đề nghị chủ nhân Nhà Trắng rất giống những gì Joe Biden đề nghị hồi tháng 5/2024 : Israel rút quân, tái lập viện trợ nhân đạo, tái thiết, nhưng lúc đó phải mất đến 8 tháng mới đạt hưu chiến. Đề nghị mới đây của Châu Âu cũng không khác mấy.

Nhưng Donald Trump không nhượng bộ tất cả, ông vạch ra lằn ranh đỏ là phải thả tất cả con tin, cũng không quên business plan. Đó là "kế hoạch phát triển kinh tế của Trump", với một đặc khu kinh tế được ưu đãi thuế quan. Tổng thống Mỹ nói đến một kế hoạch Marshall tại Gaza, với những viễn cảnh béo bở cho các công ty Hoa Kỳ.

Thụy My