Sau tám tuần lễ chiến tranh, Mỹ chiếm ưu thế quân sự nhưng chưa đạt mục tiêu chính trị. Trong khi Iran chưa chịu khuất phục, Donald Trump đứng trước lựa chọn khó khăn : leo thang, thỏa hiệp hay chấp nhận sa lầy.

Cảnh buôn bán tại khu bazar Tajrish ở Tehran ngày 06/04/2026. AP - Francisco Seco

"Nghệ thuật thỏa hiệp" và bế tắc của Nhà Trắng

"Hai tháng chiến tranh với Iran : Trump luôn tìm kiếm một lối thoát", đó là tít chính của Le Figaro ngày 28/04/2026. Trong bài xã luận, Le Figaro mỉa mai về "Nghệ thuật thỏa hiệp". Dù đã quen với việc quay ngoắt đột ngột, Donald Trump luôn "trước sau như một" về Iran, với mục tiêu chính đáng là ngăn lại cuộc chạy đua chế tạo bom nguyên tử của chế độ thần quyền, và kiểm soát năng lực làm giàu uranium. Nhưng rõ ràng là ông chủ Nhà Trắng đang trong ngõ cụt.

Sau hàng ngàn vụ oanh kích cùng tiến hành với đồng minh Israel, Trump đã trảm được người đứng đầu và làm chế độ thất bại về quân sự, nhưng Vệ binh Cách mạng lại không chịu đầu hàng. Đối với họ, sống sót sau trận bão lửa của Đại Satan đã là chiến thắng. Không có được quả bom, nhưng Tehran lại phát hiện một vũ khí đáng gờm là eo biển Hormuz, và chơi trò khủng bố kinh tế thế giới để kiếm tiền. Tổng thống Mỹ bèn phong tỏa ngược lại để bóp nghẹt chế độ. Nhưng chỉ có người dân Iran là khốn khổ, những kẻ cầm quyền tin rằng sẽ chịu đựng được lâu hơn Hoa Kỳ.

Đối phó với các nhà đàm phán Iran, Trump gởi sang những người thân tín, từ "nghệ thuật thương lượng" chuyển sang hồ sơ nguyên tử mà họ không rành, và đã nhanh chóng rời bàn đàm phán. Cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới, tổng thống Mỹ phải tìm được lối ra. Hoặc leo thang, hoặc quay lại với ngoại giao cổ điển để nối tiếp "nghệ thuật thỏa hiệp" mong manh. Ông cũng có thể để tiếp tục sa lầy với hy vọng cái giá không quá đắt cho cử tri. Theo logic thì mỗi bên phải nhường nhau một chút để tránh thảm họa, nhưng trong chiến tranh, hiếm khi người ta đi theo logic.

Ưu thế quân sự chưa đủ khi Iran giữ con bài Hormuz

Cũng theo Le Figaro, cuộc chiến với Iran đã nhắc nhở chiến tranh không chỉ là vấn đề quân sự. Sự áp đảo của hải quân và không quân của Hoa Kỳ cũng như đồng minh Israel rất rõ. Hải quân Iran bị nhấn chìm gần như ngay lập tức, và không quân Iran không đóng vai trò gì. Nhưng hỏa tiễn Tehran gây ngạc nhiên bởi số lượng vượt quá ước tính ban đầu, và khả năng vươn xa tận Ấn Độ Dương, cho thấy Iran giờ đây có khả năng đe dọa Châu Âu. Drone và thủy lôi cũng không kém phần nguy hiểm. Vấn đề bây giờ là làm thế nào cứu vãn thể diện của cả hai bên

Về phía Hoa Kỳ, Donald Trump đã giảm bớt yêu sách. Ông cần một thành công ngoại giao tối thiểu trước cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 03/11/2026. Ít nhất là một thỏa thuận hạt nhân tốt hơn so với chính quyền Obama trước đây, tự do hàng hải ở eo biển Hormuz. Phía Iran, ý tưởng của Khomeyni mở rộng thế giới Hồi giáo Shia, tiêu diệt Nhà nước Do Thái đã tan thành mây khói. Cộng hòa Hồi giáo có hai công cụ : chương trình nguyên tử và trục Shia gồmTehran-Bagdad-Damas-Beyrouth-Sanaa, nhưng cả hai hầu như đã biến mất.

Nếu giải tỏa Hormuz và chấp nhận từ bỏ tham vọng hạt nhân, Iran có thể được trả lại tài sản đóng băng và bỏ cấm vận. Nhưng đáng tiếc là chế độ đang rất chia rẽ. Châu Âu vốn có ảnh hưởng lớn ở Trung Đông nay bất lực. Nếu đàm phán ở Islamabad không nối lại được, có thể Bắc Kinh sẽ thay chân Pakistan trong vai nhà hòa giải.

Vụ ám sát hụt và "ngôi sao may mắn" của Trump

Quay lại với vụ nổ súng ở Washington, Libération bình luận về "Trump và ngôi sao may mắn". Các vụ ám sát vì lý do chính trị xảy ra thường xuyên ở Hoa Kỳ, nhiều tổng thống đã trở thành nạn nhân như Lincoln hay Kennedy, cũng có người thoát chết kỳ diệu như Donald Trump, và đây không phải là lần đầu.

Đang trong ngõ cụt chiến tranh với Iran, Trump bỗng gặp may : một tên ngốc ám sát hụt ông, giúp tổng thống Mỹ mà uy tín đang xuống thấp được ủng hộ trở lại. Nhưng phải nhìn nhận nhân vật này hết sức nhạy bén. Những lời đầu tiên của Donald Trump sau khi kẻ nổ súng thất bại là kêu gọi "đoàn kết nước Mỹ". Thường ngày gây chia rẽ, những phát ngôn khiêu khích, lần này Donald Trump lại xuất hiện như một nhà hòa giải, một "cha già dân tộc".

Kinh tế Iran kiệt quệ : Gót chân Achille của chế độ

Về phía chính quyền Iran hiện nay, Le Figaro cho biết không có khuôn mặt nào là ôn hòa. "Gót chân Achille" của Tehran là kinh tế : lạm phát lên đến 70% và riêng về thực phẩm là 112%, có đến 40% dân số hiện đang sống dưới ngưỡng nghèo khó. Các lãnh vực kỹ nghệ chủ chốt đều thiệt hại nặng vì bị oanh tạc, từ thép, hóa dầu cho đến dược phẩm.

Việc tái thiết tốn gần 100 tỉ đô la. Ai sẽ chi ? Tehran mong sẽ gởi hóa đơn đến những quốc gia vùng Vịnh giàu có, nhưng có lẽ ngoại trừ Qatar, sẽ không ai chấp nhận, vì họ là nạn nhân của những vụ tấn công bằng drone và hỏa tiễn của Iran. Một chuyên gia nhận xét, sau hai tháng chiến tranh, khó khăn chồng chất, Iran không còn một xu trong túi. Nhiều tỉ đô la đã bị đóng băng ở Qatar, Hàn Quốc, Trung Quốc và Đức. Iran đòi giải tỏa 30 tỉ đô la trước khi nối lại đàm phán.

Trong khi đó tại Tehran, cuộc sống đang ngưng đọng dưới ách thống trị sắt đá của một chế độ đầy thù hận. Chiến tranh đã gây ra thiệt hại kinh tế nghiêm trọng trong các hộ gia đình. Le Figaro cho biết giá cả tăng vọt : thịt gà tăng gấp đôi, mì tăng gấp ba, và thuốc men đắt đỏ hơn trước bốn, năm lần. Các siêu thị vẫn đầy đủ hàng hóa nhưng lại vắng bóng khách. Các dịch vụ công cộng, cơ quan chính quyền và hệ thống ngân hàng chỉ hoạt động cách ngày. Hầu hết các máy ATM đều hết tiền mặt.

Cuộc khủng hoảng khiến cư dân miền tây Iran phải chạy sangThổ Nhĩ Kỳ để mua xăng dầu và các nhu yếu phẩm căn bản. Nhiều doanh nghiệp đóng cửa, sa thải hàng loạt, thị trường việc làm đang sụp đổ, bao gồm cả nền kinh tế phi chính thức, vốn phụ thuộc rất nhiều vào internet. Một phụ nữ Iran than thở, việc cúp điện đã cắt đứt nguồn thu nhập của hàng ngàn người.

Bắt bớ, kiểm duyệt : Nỗi sợ bao trùm Tehran

Cho đến nay, chỉ có học sinh trung học và sinh viên được tiếp tục học theo hình thức trực tuyến, liên lạc với thế giới bên ngoài vẫn bị kiểm soát chặt chẽ. Mỗi ngày đều có những vụ bắt giữ vì sở hữu thiết bị Starlink, sử dụng VPN hoặc gửi ảnh các tòa nhà bị đánh bom ra nước ngoài.

Theo thống kê mới nhất của Iran Human Rights, ít nhất 3.646 người đã bị giam giữ kể từ đầu cuộc chiến, và 767 trong số đó là từ khi ngưng bắn. Người quản lý một quán cà phê hàm ý với phóng viên là an ninh yêu cầu thuật lại những câu chuyện trao đổi của khách hàng. 

Vừa kiểm duyệt, chế độ lại vừa phô trương sức mạnh. Tehran tràn ngập xe Toyota Hilux được trang bị súng máy Dushka. Thành phố trông giống hệt như khi tổ chức Nhà Nước Hồi Giáo (IS, Daesh) thống trị Raqqa và Mosul ! Đặc nhiệm bố trí trong công viên, trường học và đền thờ Hồi giáo, lực lượng đàn áp được triển khai tại hầu hết các giao lộ chính. Dưới mỗi cầu vượt xa lộ là các trạm kiểm soát treo cờ Cộng hòa Hồi giáo, dân quân Zaynabion, Fatemiyoun và Hachd al-Chaabi, họ cố tình gây tắc nghẽn giao thông và quấy rối người dân.

Tuyên truyền và đàn áp : Khi chế độ chuyển sang lá bài dân tộc chủ nghĩa

Nhận thấy sự bất mãn ngày càng tăng, chính quyền đẩy mạnh chiến dịch tuyên truyền, giờ đây mang tính dân tộc chủ nghĩa hơn là tôn giáo, với những bài phát biểu về việc bảo vệ eo biển Hormuz khỏi kẻ thù và những đoạn video dàn dựng chế nhạo Trump và Netanyahu. Trong các video mới, các cô gái ủng hộ chế độ không mang khăn choàng và trang điểm đậm. Một phụ nữ giận dữ nói : "Cách đây ba năm, họ giết chết Mahsa Amini chỉ vì một chiếc khăn choàng làm hở ra một ít tóc, và giờ đây họ tìm cách bán cho chúng tôi một ấn tượng giả tạo về tự do !".

Nhưng sự phản kháng phải trả giá rất đắt. Trong khi thế giới chỉ chú ý vào thỏa thuận ngừng bắn và khủng hoảng dầu lửa, chế độ Tehran đang đẩy nhanh "cuộc săn lùng phù thủy" đằng sau cánh cửa đóng kín, các nhóm thiểu số về sắc tộc lẫn tôn giáo một lần nữa lại trở thành mục tiêu. Án tử hình là vũ khí đàn áp : Cộng hòa Hồi giáo đã treo cổ anh thanh niên Erfan Kiani - người biểu tình thứ chín bị hành quyết kể từ tháng 3.

Tất cả đang diễn ra trong bối cảnh sự im lặng ngày càng ngột ngạt, nhiều luật sư và nhà bảo vệ nhân quyền đang bị giam giữ, kể cả người đoạt giải Nobel Hòa bình Narges Mohammadi. Một cư dân than thở rằng Tehran đã trở thành "thành phố của những người sống mà như đã chết". Người dân sợ Cộng hòa Hồi giáo lớn mạnh thêm còn hơn cả nỗi sợ chiến tranh tái diễn.

"Cơn thịnh nộ kinh tế" : Mỹ đánh vào dầu lửa Trung Quốc để bóp nghẹt Iran

Nhật báo kinh tế Les Echos quan tâm đến chiến dịch "Economic Fury : Trump tuyên chiến với lãnh vực dầu lửa Trung Quốc vì quan hệ với Iran". Bộ Tài chánh Mỹ đã đặt Hengli, tập đoàn hóa dầu tư nhân lớn thứ nhì ở Hoa lục vào danh sách đen, cùng với 40 tàu dầu. Đây là động thái leo thang trước khi Donald Trump đến Trung Quốc hai ngày 14 và 15/05. Tên gọi "Economic Fury" (Cơn thịnh nộ kinh tế) gợi nhớ đến "Epic Fury" chiến dịch tấn công Iran.

Tám tuần sau khi khởi chiến, Hoa Kỳ quyết định gia tăng áp lực lên Iran bằng cách nhắm vào khách hàng mua dầu là Trung Quốc. Các tích sản tại Hoa Kỳ của các công ty bị trừng phạt sẽ bị đóng băng, cũng như tất cả các công ty con mà họ nắm giữ hơn 50% cổ phần. Mọi giao dịch với các định chế Mỹ hoặc đặt tại Hoa Kỳ cũng bị cấm, như vậy trên thực tế bị cắt đứt khỏi hệ thống tài chánh Mỹ. Bên ngoài Hoa Kỳ, các ngân hàng và nhà cung cấp cho Hengli và các tàu dầu này cũng có nguy cơ bị trừng phạt.

Có trụ sở tại Đại Liên, Hengli Petrochemical Refinery thuộc tập đoàn Hengli có 230.000 nhân viên hoạt động trong lãnh vực sợi nhân tạo, hóa dầu, gốm, du lịch, đóng tàu. Tập ​​đoàn này là một trong những "nhà máy lọc dầu nhỏ" quy mô nhất nước - những công ty tư nhân lọc từ 25% đến 30% lượng dầu của Trung Quốc. Hầu hết dầu của Iran nhập khẩu vào Trung Quốc đều được các công ty tư nhân này lọc, do đó chúng đóng vai trò bình phong cho các tập đoàn nhà nước khổng lồ đang thống trị lĩnh vực này (PetroChina, Sinopec, CNOOC).

Theo Bộ Tài chánh Hoa Kỳ, Hengli đã nhận được hơn 5 triệu thùng dầu thô của Iran kể từ năm 2023, trị giá "hàng tỉ đô la". Hengli tài trợ cho quân đội Iran bằng cách mua dầu từ công ty Sepehr Energy Nama Pars, thuộc sở hữu của tham mưu trưởng quân đội Iran. Hengli bác bỏ những cáo buộc "vô căn cứ", nói rằng có đủ lượng dự trữ để duy trì hoạt động trong ít nhất ba tháng.

Trên thị trường chứng khoán, cổ phiếu của Hengli Petrochemical giảm ngay 10% - tỉ lệ tối đa được phép. Theo Bloomberg, hai khách hàng Châu Á của tập đoàn này đã hủy hợp đồng. Cho dù trừng phạt không làm ngưng dòng chảy dầu lửa từ Iran sang Trung Quốc, nhưng sẽ buộc Tehran phải ngồi vào bàn đàm phán, và là thông điệp cho Bắc Kinh. Tổng thống Mỹ muốn gia tăng áp lực trước cuộc gặp Tập Cận Bình. Les Echos cho rằng ở giai đoạn này Trung Quốc ít bị ảnh hưởng bởi cuộc chiến tranh Iran so với Hoa Kỳ, và có lợi khi tọa hưởng kỳ thành, nhìn Washington sa lầy ở Trung Đông.

Thụy My