Hậu trường đàm phán Mỹ-Iran : Cuộc leo núi Everest ngoại giao

Đằng sau các tuyên bố cứng rắn và những vòng đàm phán căng thẳng giữa Washington và Tehran, Libération hé lộ một "hậu trường quyền lực" nơi các nhà ngoại giao thường phải đối mặt với sự nghi kỵ, khác biệt văn hóa và những cuộc thương lượng kéo dài đến kiệt sức. Sau cánh cửa phòng họp, đàm phán với Iran vất vả chẳng khác nào leo lên đỉnh Everest, trong khi đội ngũ của ông Trump chưa đủ độ tinh tế.

Một sĩ quan cảnh sát bên các pa-nô gần khách sạn Serena trước vòng đàm phán thứ hai giữa Mỹ và Iran, tại Islamabad, Pakistan, ngày 21/04/2026. (Ảnh AP/Anjum Naveed) AP - Anjum Naveed

Hormuz vẫn là điểm nghẽn giữa Iran và Hoa Kỳ

Le Figaro nhận xét "Iran và Hoa Kỳ đều thất bại trong việc mở lại eo biển Hormuz". Tổng thống Mỹ vừa khoe là sẽ thông thương thì con đường hàng hải huyết mạch này lại bị đóng ngay sau đó. Điều kiện đi qua, thương lượng ra sao... vẫn mơ hồ trong khi ngưng bắn đến tối mai, thứ Tư theo giờ Washington là kết thúc.

Mỗi bên đều tố cáo bên kia và đều lên gân trước khi đàm phán. Tehran đòi Mỹ bỏ phong tỏa, nhưng đây là đòn bẩy để thương lượng nhằm đặt Iran dưới áp lực kinh tế. Hôm Chủ nhật, hầu như chẳng có tàu nào đi qua trong khi bình thường hơn trăm chiếc. Đến thứ Hai, có vài chiếc qua được : Nero, Starway và Axon I, đều bị Anh hoặc Mỹ trừng phạt vì có liên hệ với Nga hay Iran. Hải quân Mỹ đã nổ súng chặn lại tàu hàng Touska của Iran, ba chiếc tàu Iran khác đã phải đổi hướng. Phía Iran bắn cảnh cáo hai tàu buôn Anh và Pháp. Tổng thống Emmanuel Macron lấy làm tiếc vì sai lầm "của cả hai bên" kêu gọi kềm chế.

Vẫn im lặng cho đến nay, Tập Cận Bình bày tỏ quan ngại với thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman, rằng "eo biển cần được mở", muốn "ngưng bắn ngay lập tức và toàn diện". Le Figaro nói thêm chiếc Touska từ các cảng Trung Quốc quay về Iran, và theo báo chí Mỹ, thì Bắc Kinh bí mật cung cấp vũ khí cho Tehran, Trung Quốc và Iran lợi dụng ngưng bắn để tích trữ hàng. Châu Âu lo ngại một dạng thu phí qua eo biển Hormuz bằng tiền ảo hay nhân dân tệ, đi ngược lại với Luật Biển. Liệu Mỹ sẽ để yên cho Iran thu tiền mãi lộ để đạt được thỏa thuận ngưng chiến và ngưng chương trình nguyên tử, hay tham gia kiểm soát ? Đây sẽ là một sự đảo lộn trong thương mại hàng hải.

Đàm phán : Bộ phim chưa có hồi kết ở Islamabad

Libération nhận định "Trước vòng đàm phán thứ hai ở Islamabad, cả Iran và Mỹ đều rắn giọng". Đôi bên có cùng một điểm chung : đó là đất nước của "xi-nê-ma" (điện ảnh). Các nhà lãnh đạo của mỗi bên đều bi kịch hóa cuộc chiến theo cách của mình. Nhưng bộ phim lại là sự thực đang diễn ra, và đang đi vào giai đoạn hồi hộp : Liệu ngưng bắn có tiếp tục hay không ?

Tổng thống Mỹ, người duy nhất có quyền quyết định ở Nhà Trắng, nóng lòng chờ đợi chữ "Hết" (End – Fin) hiện lên ở cuối phim, loan báo phó tổng thống J.D. Vance cùng với đặc phái viên Steve Witkoff và con rể Jared Kushner quay lại Islamabad tối thứ Hai. Iran thì nhẩn nha nói rằng hiện chưa quyết định gì về vòng đàm phán tới. Washington tìm kiếm một "happy end" kiểu Hollywood để rút khỏi cuộc chiến tranh tốn kém mà các mục đích ban đầu (thay đổi chế độ, phá hủy chương trình đạn đạo và nguyên tử) vẫn chưa đạt được dù với ưu thế quân sự áp đảo. Tehran cho rằng thời gian đứng về phía mình, khi đã trụ được trước "Đại Satan" và "Tiểu Satan".

Các trao đổi giữa Tehran và Washington, ít nhất là những gì được công khai, tập trung vào hai điểm bất đồng. Trước hết là chương trình nguyên tử, đặc biệt là số phận 440 ký uranium làm giàu đến 60% được chôn sâu dưới lòng đất. Donald Trump khẳng định Iran đã chấp nhận giao nộp các "bụi nguyên tử" này, nhưng Tehran cực lực cải chính. Chủ đề thứ hai là tự do hàng hải ở eo biển Hormuz, mà Iran tự tiện phong tỏa và bị Mỹ phong tỏa ngược lại. Riêng chiếc tàu Touska nói trên do không chịu quay đầu như đã cảnh báo, khu trục hạm Mỹ USS Spruance phải nổ súng và bắt giữ. Quân đội Iran đe dọa trả đũa. Libération cho rằng cứ nghe cả hai bên thì ngưng bắn có vẻ quá mong manh, nhưng ai có thực sự có lợi khi phá vỡ thỏa thuận ?

Hòa bình có lợi cho cả đôi bên, tại sao không ngưng chiến ?

Trên Le Figaro, tác giả Renaud Girard nhận xét, nếu lịch sử vận ​​hành một cách hợp lý, lẽ ra đã có hòa bình ở vùng Vịnh Ba Tư. Cả hai bên tham chiến đều có lợi nếu ngưng chiến, mỗi bên đều có lý do riêng.

Chiến tranh tiếp diễn sẽ gây bất lợi cho Donald Trump, người trong bài phát biểu nhậm chức ngày 20/01/2025 đã hứa rằng Hoa Kỳ sẽ không tham gia vào các cuộc chiến tranh mới trong nhiệm kỳ tổng thống của ông. Cuộc chiến tại vùng đất Hồi giáo này không được lòng cử tri Mỹ, trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào đầu tháng 11/2026. Cộng hòa Hồi giáo Iran thì đang thiệt hại nặng nề vì bị Hải quân Mỹ phong tỏa. Vốn đã suy yếu về quân sự, chính quyền Tehran lo sợ khả năng sụp đổ kinh tế, có thể dẫn đến các cuộc bạo loạn mới, cũng như nguy cơ cơ sở hạ tầng điện và đường sá bị phá hủy như tổng thống Mỹ đe dọa.

Nhưng thật không may, logic không phải lúc nào cũng là động lực chính trong quan hệ quốc tế, mà thường phụ thuộc vào những nguyên nhân tưởng chừng như không quan trọng. Những sự cố nhỏ bị truyền thông thổi phồng quá mức, hoặc những lời lẽ công kích cá nhân biến thành xung đột giữa các nhà lãnh đạo kiêu căng, có thể làm chệch hướng các cuộc đàm phán. Đây chính xác là những gì đang xảy ra ngay lúc này trong cuộc chiến mới ở vùng Vịnh, và Châu Âu đang bất lực chứng kiến.

Về hệ quả kinh tế đối với ngành du lịch Pháp, Le Figaro cho biết các chuyến đi xa đã bị dời lại, người Pháp đi nghỉ trong nước nhưng vẫn còn nghe ngóng tình hình. Tờ báo nêu ra trường hợp bà Anne, định đi Việt Nam với cả gia đình khoảng mười mấy ngày, đã đặt chỗ khách sạn, chuyến tàu thăm vịnh Hạ Long từ rất lâu. Nhưng cuối tháng Ba Etihad Airways hủy vé, đề nghị một chuyến bay khác nhưng lo sợ bị kẹt ở phi trường, họ dời lại chuyến thăm Việt Nam vào Noel.

Cuộc đối đầu với những người "không biết mệt"

Libération dẫn dắt người đọc vào "Hậu trường đàm phán, với các nhà ngoại giao Iran ‘đáng sợ’ và không biết mệt mỏi". Đối mặt với phó tổng thống J.D. Vance và hai nhà kinh doanh địa ốc Steve Witkoff, Jared Kushner hôm 12/04 là một phái đoàn Iran đông đảo gồm 70 người do Mohammad Bagher Ghalibaf, chủ tịch Quốc hội, cựu chiến binh, cựu đô trưởng Tehran dẫn đầu. Đó là một "thế giới" khác hẳn, và khoảng cách thì vô cùng lớn.

Các đặc sứ của Nhà Trắng đã nhận ra rằng thương lượng với Iran chẳng khác nào leo lên đỉnh núi Everest mà không được trợ giúp. Một công việc vô cùng khó khăn, cần có sự thăng bằng và kiên nhẫn, trước các nhà đàm phán mà cách đây vài tuần Donald Trump đã đánh giá là "khác biệt" và "kỳ quặc". Cựu đại sứ Pháp Gérard Araud từng thành viên trong cuộc thương thảo về hồ sơ nguyên tử thổ lộ, phía Iran sẵn sàng tranh luận về một tính từ "trong nhiều tiếng đồng hồ".

Nhà ngoại giao Hans-Dieter Lucas, trưởng phái đoàn Đức cũng từng tham gia đàm phán suốt năm năm cho Libération biết đã "trải qua hơn 1.000 giờ" để tranh luận với những người Iran "rất chuyên nghiệp, nắm rất rõ hồ sơ", "nằm trong số những người cứng rắn nhất mà tôi từng tiếp xúc trong suốt sự nghiệp". Về phía chuyên gia Bernard Hourcade nhấn mạnh "ám ảnh muốn được tôn trọng" và "sự kiêu hãnh đôi khi hết sức khó chịu" của họ.

Khi thương lượng không chỉ diễn ra trong phòng họp

Ở bên trong cũng như bên ngoài phòng họp, phái đoàn Iran hợp thành một khối thống nhất và đầy cảnh giác. Không bao giờ một nhà đàm phán Iran đứng lại một mình. Hans-Dieter Lucas lưu ý, "Phải nhớ rằng những người này đại diện cho một chế độ cực kỳ độc tài". Trong tranh luận, họ không ngần ngại tìm cách chia rẽ các nhà đàm phán phương Tây.

Có những sự kiện có thể tạo ra cơ hội, như năm 2014, chung kết World Cup đã giúp phá băng. Những nhà ngoại giao Iran, Châu Âu và Mỹ yêu bóng đá cùng tập hợp dưới tầng hầm khách sạn chứng kiến chiến thắng của đội tuyển Đức trước Argentina. Nhà đàm phán Mỹ Wendy Sherman kể lại với Foreign Affairs, ngạc nhiên khi bị từ chối bắt tay, bà đã kể lại kinh nghiệm tương tự tại một khu phố Do Thái ở Baltimore, và tạo được không khí hòa dịu nhờ được coi là biết tôn trọng khác biệt văn hóa.

Ê-kíp của Donald Trump hiện nay còn xa mới đạt được sự tinh tế như vậy. Hans-Dieter Lucas tỏ ra nghi ngờ về cơ hội thành công của Steve Witkoff hay Jared Kushner : "Không thể thương lượng với Iran giống như trong ngành địa ốc New York". Hơn nữa sự ngờ vực giữa đôi bên đang rất lớn.

Các cuộc oanh tạc của Israel và Mỹ đã giết chết nhiều nhân vật hàng đầu của Iran vốn quen tiếp xúc với phương Tây, như Ali Larijani, nhà đàm phán về hồ sơ nguyên tử (2005-2007) ủng hộ hiệp định 2015, hay cựu ngoại trưởng Kamal Kharazi. Trong cuộc chiến này, các nhà ngoại giao Iran biết rằng họ cũng là mục tiêu, và sâu bên trong phòng đàm phán, những "kẻ ám sát" cũng đang nghe ngóng.

Tân thủ tướng Bulgaria : Thân Nga nhưng chừng mực ?

Tại Châu Âu, các báo cũng chú ý đến Roumen Radev, người sắp trở thành thủ tướng Bulgaria sau khi liên minh của ông thắng áp đảo trong cuộc bầu cử Quốc hội trước thời hạn hôm Chủ nhật. Nhân vật này như thế nào ? Les Echos vẽ lên chân dung.

Cựu tổng thống hai nhiệm kỳ, Roumen Radev, 62 tuổi trước đây là phi công trong không quân, cựu đảng viên cộng sản, từng nổi bật trong nhiệm kỳ đầu vì từ chối ký bổ nhiệm công tố viên trưởng Ivan Geshev đã lơ là trong cuộc chiến chống tham nhũng. Tại một trong những đất nước tham nhũng nhất Liên Hiệp Châu Âu, Roumen Radev nhanh chóng trở thành nhân vật hàng đầu trong các cuộc biểu tình làm rung chuyển Bulgaria năm 2020. Tổng thống tham gia đoàn biểu tình, cùng hô "Mafia cút đi".

Khi Nga xâm lăng Ukraine tháng 2/2022, Rumen Radev ủng hộ việc nối lại đối thoại với Moskva, đi ngược lại đường lối của Liên Hiệp Châu Âu. Sáu tháng sau, ông phủ quyết một kế hoạch chuyển giao xe bọc thép cho Ukraine. Giáo sư Anna Krasteva ở Sofia nhận xét : "Ông ấy có hai mặt : vừa là cựu tướng lãnh một quốc gia thành viên NATO, vừa là một người Bulgaria gắn bó vào cội nguồn văn hóa chung với Nga". Rumen Radev chỉ trích mạnh mẽ việc Châu Âu trừng phạt dầu khí Nga, coi "Crimea là của Nga".

Một năm trước đó, khi còn là tổng thống, ông đã kêu gọi trưng cầu dân ý về việc gia nhập khu vực đồng euro, cho rằng Bulgaria chưa sẵn sàng. Nhưng đề xuất của ông thất bại, và Sofia đã chấp nhận đồng tiền chung. Cho đến nay, Rumen Radev bị hạn chế trong các quyết định, nhưng giờ đây ông sắp có nhiều tự do hơn khi điều hành chính phủ. Người cựu phi công nay sẽ gần như trọn quyền trong buồng lái.

Nước Pháp trước cú sốc dân số : Trường học vắng bóng trẻ em

Trên lãnh vực xã hội, Le Figaro cho biết trong vài ngày qua, bộ trưởng Bộ Giáo dục Pháp, một người kín đáo và hầu như không được công chúng biết đến, đã gây xôn xao dư luận với một thông tin chấn động : đến năm 2035, hệ thống giáo dục quốc gia, sẽ bị ảnh hưởng nặng nề vì dân số sụt giảm. Hệ thống trường học sẽ mất đi 1,7 triệu học sinh so với hiện nay, giảm 14%. Để hiểu nước Pháp sẽ trông như thế nào trong vài năm tới, chỉ cần nhìn sang Nhật Bản, với những trường học vắng vẻ, sân chơi bị bỏ hoang và những thành phố đầy người già cô đơn, mà sắp tới sẽ chỉ được robot giúp đỡ.

Những thông tin mà ông Édouard Geffray đưa ra không gì khác hơn là sự khởi đầu của một thế giới không có trẻ em, dù khó thể tưởng tượng nổi nhưng đang dần hình thành. Một sự xuống dốc đang diễn ra. Nhưng vào giai đoạn đầu của cuộc bầu cử tổng thống, người ta chỉ lo bàn cãi về hưu bổng, nghỉ lễ Lao động 1 tháng Năm... Liệu có một ứng cử viên nào thật sự quan tâm đến vấn đề này hay không ?

Thụy My