Thất bại của "Dự án Tự do" tại Hormuz : Trump bế tắc giữa quân sự và ngoại giao

Chỉ trong hai ngày, Washington mở rồi lại tạm dừng chiến dịch bảo vệ eo biển Hormuz, cho thấy sự lúng túng trong chiến lược của Donald Trump trước Iran. Trong khi Nhà Trắng nói đến tiến triển ngoại giao với một "bản ghi nhớ 14 điểm", thực tế trên biển vẫn là phong tỏa, tấn công và bất ổn.

Tàu Epaminondas bị Vệ binh Cách mạng Hồi giáo chận lại ở eo biển Hormuz, Iran ngày 24/04/2026. via Reuters - Meysam Mirzadeh

Chiến dịch "Dự án Tự do" chỉ kéo dài được hai ngày

Libération ngày 07/05/2026 phân tích về "Thất bại của 'Dự án Tự do' cho Hormuz". Chỉ trong hai ngày, tổng thống Mỹ đã phát động rồi đình chỉ một chiến dịch nhằm mở lại eo biển. Một thất bại mà ông biện minh bằng những tiến triển ngoại giao, nhưng lại thể hiện rõ những mâu thuẫn trong cuộc chiến của ông chống lại Iran.

Theo trang Axios, Nhà Trắng tin rằng sắp đạt được một bản ghi nhớ 14 điểm với Tehran, nhằm chấm dứt chiến tranh và mở ra các cuộc đàm phán tiếp theo về hồ sơ nguyên tử. Bám víu hy vọng đạt được thỏa thuận, thị trường tài chánh đã tăng điểm vào thứ 4, và giá dầu giảm xuống khoảng 100 đô la một thùng, cách xa mức đỉnh 126 đô la vài ngày trước đó. Ông Trump gia tăng áp lực bằng cách đe dọa nếu Iran không chấp nhận sẽ bị oanh tạc "với cường độ mạnh hơn nhiều so với trước đây".

Đằng sau triển vọng ngoại giao này, kết quả của "Dự án Tự do" vẫn đáng thất vọng. Hôm thứ Hai, chỉ có hai tàu đi theo hành lang được Hải quân Mỹ bảo vệ và đến hôm sau dường như không có tàu nào. Tệ hơn nữa, xung đột đã tiếp diễn gần như ngay lập tức. Washington khẳng định đã phá hủy sáu tàu tấn công nhanh của Iran, hạ được nhiều hỏa tiễn và drone. Ngược lại Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất bị Tehran oanh kích, và tối thứ Ba, tàu container San Antonio, thuộc sở hữu của công ty vận tải biển Pháp CMA-CGM, đã bị tấn công ở eo biển Hormuz làm một số thủy thủ bị thương. Libération cho rằng ông Trump đang trong thế bế tắc chiến lược.

Mỹ chưa đạt mục tiêu chiến lược nào với Iran

Chuyên gia Ali Vaez của Crisis Group đánh giá trên Libération, ông Trump cho dừng lại "Dự án Tự do" có lẽ vì nhận ra rằng vũ lực đã không mang lại kết quả mong muốn mà còn đóng cả cánh cửa đàm phán. Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia ở Tel Aviv cho rằng những thay đổi liên tục của tổng thống Mỹ ​​"là một hình thức ứng biến chiến lược".

Chính quyền Mỹ đang đứng giữa các mục tiêu không tương thích : Tránh chiến tranh, không nhượng bộ, duy trì khả năng răn đe, trấn an các đồng minh và ngăn chặn leo thang khu vực, nhưng lại không có một khuôn khổ thực tế nào để buộc Iran phải tuân thủ. Đó là do Washington đánh giá sai về khả năng kháng cự của Tehran. Nhà sử học người Mỹ Phillips O’Brien cho rằng những tuyên bố liên tiếp của Trump nhằm tạo ra ảo tưởng đang ở thế chủ động, nhưng về cơ bản chẳng có gì thay đổi.

Iran vẫn kiểm soát eo biển Hormuz, chương trình hạt nhân dù thiệt hại nhưng chưa bị hủy diệt, Tehran vẫn còn hỏa tiễn đạn đạo và drone. Đối với Caitlin Talmadge của MIT, điều này đáng báo động : Không một mục tiêu chiến lược nào được đạt được và Hoa Kỳ đột nhiên đình chỉ nỗ lực mở lại eo biển - một vấn đề không hề tồn tại trước chiến tranh - như vậy đây là một sự thừa nhận yếu kém. Chính quyền Trump hy vọng đạt được một thỏa thuận để có thể rút lui mà không mất thể diện, trong khi Tehran hầu như không có động lực để nhượng bộ nhanh chóng.

Eo biển Hormuz : Giải tỏa bằng quân sự hay ngoại giao ?

Le Figaro có cùng nhận định "Trump đang tìm kiếm một lối thoát cho cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz". Hàng trăm tàu vẫn đang bị kẹt ở vùng Vịnh, và tuy không thể ngăn trở hoàn toàn, Iran vẫn tiếp tục là mối đe dọa cho con đường hàng hải này.

Tehran còn tấn công nhiều mục tiêu ở Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất và Oman, nhưng thay vì trả đũa, Trump ngưng lại ý định khai thông eo biển và nói về triển vọng một giải pháp ngoại giao, thông báo với Quốc hội là chiến tranh đã kết thúc. Giai đoạn sắp tới, sẽ là "Cơn thịnh nộ kinh tế" : các viên chức Mỹ bắt đầu tách biệt vấn đề mở cửa eo biển Hormuz với việc giải quyết xung đột.

Hôm thứ Ba, bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth giải thích hoạt động bảo vệ các tàu buôn ở eo biển là tạm thời, các quốc gia khác sẽ thay chân. Chiến dịch này là "món quà" cho các nước trên thế giới. Ngoại trưởng Marco Rubio cũng tuyên bố việc mở lại eo biển Hormuz chỉ là động thái tự vệ trước thói "cướp biển" của Iran. "Không thể để cho chế độ Tehran áp đặt ai được sử dụng hành lang chiến lược này. Điều đó hoàn toàn bất hợp pháp, đáng phẫn nộ, và tất cả các nước trên thế giới cần phải tham gia với chúng tôi". Ngoại trừ một sự leo thang quân sự mà Trump cho đến nay vẫn tránh, giải pháp ngoại giao có vẻ là lối thoát duy nhất.

Trung Quốc nhập cuộc như một tác nhân cân bằng

Trong bối cảnh phong tỏa kéo dài eo biển Hormuz, Trung Quốc có vẻ sẵn sàng dùng ảnh hưởng của mình để thúc đẩy chấm dứt chiến tranh ở Iran, vài ngày trước khi tổng thống Donald Trump thăm Bắc Kinh. Les Echos chú ý đến chuyến thăm hôm qua, thứ Tư của ngoại trưởng Iran, Abbas Araghchin, cho rằng đây là dấu hiệu mới cho thấy sự can thiệp của Trung Quốc vào cuộc khủng hoảng. Đây là cuộc gặp cấp ngoại trưởng lần đầu tiên kể từ khi khởi đầu cuộc chiến, diễn ra vào lúc Mỹ ngưng mọi chiến dịch quân sự, từ "Epic Fury" đến "Project Freedom", còn Israel tuyên bố đã đạt được mục đích chiến tranh – trừ vấn đề Hezbollah. Ngoại trưởng Marco Rubio nói đến luật pháp quốc tế và đa phương, chuẩn bị một nghị quyết về tự do hàng hải để trình cho Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc.

Bắc Kinh mang lại hỗ trợ tài chánh cần thiết cho Tehran, nhà cung cấp dầu lửa, và ngoại giao Trung Quốc rất gần gũi với nhà hòa giải Pakistan. Hơn nữa, Trung Quốc hết sức cần bảo đảm nguồn cung năng lượng, tránh cho những thiệt hại kinh tế từ việc phong tỏa Hormuz khiến tăng trưởng thế giới sụt giảm. Đây là lúc để gia tăng ảnh hưởng địa chính trị. Ngoài Nga, Trung Quốc là cường quốc duy nhất có mối quan hệ ưu tiên với Iran. Dù thủ lợi trong ngắn hạn với xuất khẩu xe hơi điện tăng 140% và pin mặt trời tăng 123% so với cùng kỳ năm ngoái, Bắc Kinh về lâu về dài có lợi khi Trung Đông ổn định.

Về phía Pháp, Paris điều hàng không mẫu hạm Charles De Gaulle đến Hồng Hải để hỗ trợ cho việc bảo đảm an ninh và ra sức vận động cho một "liên minh quốc tế" không tham chiến. Điện Elysée chủ trương nên để các tàu dầu của Iran được di chuyển và xuất đi dầu thô hiện không còn chỗ chứa, nhưng Tehran phải cam kết đàm phán nghiêm túc về các vấn đề như nguyên tử, đạn đạo, xung đột khu vực.

Hoa Kỳ để mặc Châu Âu tự đối phó với Nga ?

Cũng về địa chính trị, Les Echos nhận định "Châu Âu từ nay đơn độc trước Nga". Tác giả bài viết nhắc lại câu nói của tổng thư ký đầu tiên NATO Lord Ismay, rằng Liên minh Bắc Đại Tây Dương có ba mục tiêu "giữ chân nước Mỹ bên trong, kềm Liên Xô bên ngoài, và chuẩn bị cho sự trở lại của sức mạnh Đức". Nhưng Donald Trump đang hành động hoàn toàn ngược lại.

Sau những phát biểu kém ngoại giao của thủ tướng Merz, tổng thống Mỹ loan báo rút ít nhất 5.000 quân viễn chinh Mỹ trong số 35.000 đang trú đóng tại Đức. Phải chăng đây là dịp để Donald Trump chia tay với một Châu Âu mà ông không ưa, hay chỉ nhằm thúc đẩy châu lục này chi cho quốc phòng nhiều hơn ? Chừng như là logic vì Mỹ có những ưu tiên khác, từ Trung Đông đến Châu Á, nhưng thời điểm mà Trump chọn lựa là đáng kinh ngạc, giống như là một thông điệp tích cực cho Vladimir Putin.

Những động thái của Washington đã thúc đẩy một loạt phản ứng. Anh quốc xích lại gần Liên Hiệp Châu Âu (Liên Âu - EU) : sau Brexit năm 2016, tam giác Paris-Berlin-London dường như đáng tin cậy hơn "mối liên hệ đặc biệt" với Hoa Kỳ. Không chỉ có Anh, mà nhiều nước lần lượt nhận ra rằng bảo đảm an ninh của Mỹ không còn khả tín, càng muốn gia nhập Liên Hiệp Châu Âu. Còn lại trường hợp nước Đức của ông Friedrich Merz, công khai bày tỏ tham vọng trở thành cường quốc quân sự hàng đầu ở Liên Âu.

Chính sách thuế quan của Donald Trump, đặc biệt là việc áp thuế lên kỹ nghệ xe hơi – sức mạnh truyền thống của kinh tế Đức - là món quà cho phe dân túy hiện đang là lực lượng chính trị thứ nhì. Báo chí vừa đăng tải câu chuyện một phụ nữ Đức gốc Do Thái đã trở thành công dân Mỹ, nay ở tuổi 103 muốn lấy lại quốc tịch Đức vì "Nước Mỹ có thể sẽ không còn là một nền dân chủ". Les Echos cho rằng lại thêm một lý do để Châu Âu bảo vệ mô hình dân chủ của mình hơn bao giờ hết.

Hungary : Tân thủ tướng đứng trước thách thức quá lớn

Cũng tại Châu Âu, Les Echos giải thích "Vì sao Péter Magyar, người đã hạ gục Viktor Orban có nguy cơ gây thất vọng". Sau chiến thắng vang dội trong cuộc bầu cử Quốc hội ngày 12/04, Péter Magyar sắp chính thức trở thành thủ tướng mới của Hungary, khép lại hơn 16 năm cầm quyền của Viktor Orban. Đảng Tisza của ông chiếm hơn hai phần ba số ghế tại Quốc hội, đủ để sửa đổi Hiến pháp và tháo dỡ hệ thống "dân chủ phi tự do" mà Orban xây dựng.

Tuy nhiên, làn sóng hy vọng lớn lao vừa dấy lên có nguy cơ nhanh chóng vấp phải thực trạng khắc nghiệt. Péter Magyar tiếp quản một đất nước đang kiệt quệ tài chính. Sau đại dịch Covid, chiến tranh Ukraine và khủng hoảng lạm phát, Hungary rơi vào tình trạng trì trệ và vật giá leo thang mạnh nhất Liên Hiệp Châu Âu. Lạm phát từng lên đến 15% năm 2022 và 17% năm 2023 ; dù đã hạ nhiệt, hiện vẫn cao hơn hẳn phần còn lại của Châu Âu.

Hungary là nước duy nhất ở Đông Âu có đầu tư giảm liên tục trong năm năm qua. Một phần do Bruxelles đóng băng nhiều quỹ hỗ trợ do lo ngại về tình trạng vi phạm nhà nước pháp quyền dưới thời Orban. Bên cạnh đó, lãi suất cao, tham nhũng và thiếu minh bạch khiến các nhà đầu tư nước ngoài ngày càng dè dặt. Tăng trưởng kinh tế năm ngoái chỉ đạt 0,4%, so với trước Covid thường trên 3%. Trong chiến dịch tranh cử, Péter Magyar nhấn mạnh một con số gây sốc : Sức mua của người Hungary nay còn thấp hơn cả Bulgaria, điều từng khó tưởng tượng đối với một trong những nền kinh tế mạnh nhất Đông Âu trước đây.

Khó khăn lớn nhất nằm ở tài chánh công. Chính phủ Orban trước khi ra đi đã tung ra hàng loạt biện pháp dân túy : trợ giá năng lượng, tăng lương hưu, miễn thuế trọn đời cho các bà mẹ có từ hai con ytowr lên… khiến thâm hụt ngân sách có thể lên đến gần 7% GDP năm nay. Trong khi đó, Péter Magyar vừa hứa không cắt các ưu đãi này, vừa cam kết đầu tư mạnh cho y tế và giáo dục đang xuống cấp. Hy vọng lớn nhất của tân thủ tướng nằm ở việc khôi phục quan hệ với Bruxelles để giải ngân 18 tỉ euro quỹ Châu Âu đang bị đóng băng. Thị trường tài chánh đã phản ứng tích cực trước chiến thắng của ông, nhưng con đường phục hồi kinh tế của Hungary được dự báo sẽ rất khó khăn.

Hantavirus chưa phải là kịch bản đáng sợ nhất

Về vấn đề dịch tễ, sự xuất hiện của hantavirus trên du thuyền MV Hondius cạnh đảo Cap-Vert, ngoài khơi Đại Tây Dương, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ bùng phát dịch mới, sau khi ba hành khách tử vong và nhiều ca nghi nhiễm được phát hiện. Tuy nhiên, theo Tổ chức Y t,ế Thế giới (WHO), nguy cơ đối với cộng đồng hiện vẫn ở mức thấp.

Điều khiến giới chuyên gia đặc biệt chú ý là chủng virus được xác định thuộc loại "Andes" ở Nam Mỹ là chủng hantavirus duy nhất có khả năng lây từ người sang người. Con tàu khởi hành từ Ushuaia ở Argentina, nơi chủng này hiện diện cùng với Chile và Uruguay. WHO cho rằng có thể một hành khách bị lây từ loài gặm nhấm, rồi truyền virus cho những người khác trên tàu.

Tính đến ngày 06/05, có tổng cộng bảy ca liên quan đến ổ dịch : ba người chết, một bệnh nhân nguy kịch và ba ca nghi nhiễm. Một số hành khách đã được đưa sang Nam Phi, Thụy Sĩ điều trị, trong khi tàu vẫn bị giữ ngoài khơi Cap-Vert trước khi có thể cập cảng Tenerife thuộc quần đảo Canaries, Đại Tây Dương. Hai chuyên gia bệnh truyền nhiễm từ Hà Lan được cử lên tàu để điều tra.

Các nhà virus học nhấn mạnh đây không phải là kịch bản đáng sợ nhất. Hantavirus Andes tuy nguy hiểm, với tỉ lệ tử vong có thể lên đến 30-50%, nhưng khả năng lây lan thấp hơn rất nhiều so với Covid-19 hay cúm. Virus chủ yếu lây khi tiếp xúc gần và kéo dài trong không gian kín. Hiện chưa phát hiện ổ dịch thứ cấp ngoài du thuyền. Chính mức độ nghiêm trọng của bệnh lại giúp hạn chế nguy cơ đại dịch : Bệnh nhân nha

nh chóng xuất hiện triệu chứng nặng, phải nhập viện và được cách ly sớm. Tuy nhiên vẫn phải theo dõi các trường hợp tiếp, do thời gian ủ bệnh kéo dài từ một đến bốn tuần.

Thụy My