Mỹ gia hạn ngưng bắn, Trung Đông mắc kẹt trong thế "không hòa cũng không chiến"

Quyết định kéo dài ngưng bắn của Washington đẩy Iran vào thế bế tắc kinh tế và chiến lược, trong khi nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu. Từ Trung Quốc đến Châu Âu và các nước đang phát triển, cú sốc Trung Đông tiếp tục lan rộng, đe dọa cả năng lượng lẫn an ninh lương thực toàn cầu.

Căn cứ không quân Fairford trong thời điểm ngưng bắn giữa Hoa Kỳ và Iran, ngày 23/04/2026. Reuters - Hannah McKay

Không chiến tranh cũng không hòa bình : Tình thế khó chịu cho Iran

Le Figaro và Le Monde ngày 23/04/2026 đều cho rằng đối với Iran, đó là một tình trạng bế tắc khó chịu giữa lệnh ngừng bắn và phong tỏa. Việc tổng thống Mỹ loan báo triển hạn ngưng bắn đã đặt Tehran đang bị bóp nghẹt kinh tế vào cái thế khó thể chịu đựng được lâu dài. Một tình trạng không chiến tranh cũng không hòa bình mà các nhà lãnh đạo Iran luôn cố tránh.

Mỹ vẫn phong tỏa trên biển, và viễn cảnh bị tấn công trở lại làm suy yếu thêm nền kinh tế vốn đã bị tổn hại nghiêm trọng của nước này. Nhà nghiên cứu Hamidreza Azizi, Stiftung Wissenschaft und Politik ở Berlin nhận định các phương án chiến lược còn lại của Iran cũng không nhiều. Đối với Tehran, như vậy việc Washington gia hạn ngưng bắn "không được coi là lối thoát danh dự, mà một dạng cơ cấu lại, làm giảm chi phí cho Hoa Kỳ nhưng lại tăng lên cho Iran".

Theo nhà nghiên cứu Babak Vahdad, giới cầm quyền Iran ở giai đoạn này, chưa cho thấy bất kỳ sự chia rẽ lớn nào về lập trường. Bộ Ngoại giao có cách tiếp cận linh hoạt hơn so với Vệ binh Cách mạng, nhưng không có nghĩa là họ đang có đường lối riêng biệt. Lập trường của Iran là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao và Vệ binh Cách mạng.

Chính quyền cũng phải dè chừng một lực lượng quần chúng cực kỳ bảo thủ, vô cùng ngờ vực phương Tây ước tính lên đến vài triệu người, đặc biệt là trong thời chiến. Tình hình xã hội cũng đi xuống, internet vẫn bị cắt, chỉ trừ vòng thân thuộc với giới cầm quyền và số ít người có thể chi cho VPN tốn kém. Hàng ngày đều có tin tức về những đợt sa thải nhất là trong lãnh vực quảng cáo, kỹ thuật số và start-up, một số người về hưu chưa nhận được lương kể từ đầu cuộc chiến. Trong bối cảnh đó, những tuần tới áp lực kinh tế xã hội sẽ rất lớn.

Về phía nhà hòa giải Pakistan vẫn giữ hy vọng, cấp visa cho các nhà báo ngoại quốc chuẩn bị đưa tin về đàm phán. Lực lượng an ninh phong tỏa những trục đường lớn, khách sạn Serena dành cho phía Mỹ và khách sạn Marriott cho đoàn Iran vẫn đóng cửa không tiếp khách.

Chế độ Tehran tiếp tục hành quyết người biểu tình

Trong khi đó nhật báo công giáo La Croix nhận thấy "Trong chiến tranh cũng như khi ngưng bắn, chế độ Iran vẫn gia tăng các vụ hành quyết". Trong 24 giờ qua, đã có ba nhà đối lập bị xử tử và kể từ giữa tháng 3, ít nhất 16 tù nhân chính trị đã phải lên đoạn đầu đài.

Nạn nhân mới nhất là Amir Ali Mir Jafari, bị treo cổ hôm thứ Ba tại một địa điểm không rõ. Anh thanh niên là người biểu tình thứ tám bị chế độ hành quyết, với cáo buộc phóng hỏa một đền thờ Hồi giáo. Hôm trước đó là hai thành viên của tổ chức đối lập lưu vong MEK, và trước nữa trong lúc đang chiến tranh với Mỹ và Israel, một người biểu tình 23 tuổi là Ali Fahim bị treo cổ trong nhà tù, mà gia đình không được thăm viếng cũng như không báo trước.

Đại diện Iran Human Rights cho biết những tù nhân này bị tra tấn và buộc thú nhận những tội mà họ không hề phạm, không có luật sư và thường bị cùng một thẩm phán kết án tử hình. Tội danh luôn là "chống lại Thượng đế", "thông đồng với các thế lực thù địch và chế độ xi-ô-nít". Những lời "tự thú" của tử tù được truyền hình Nhà nước phổ biến trong đêm. Tổ chức phi chính phủ này cảnh báo hàng trăm người biểu tình khác có thể nhận án tử, đã có ít nhất 30 đã bị tuyên án trong những phiên tòa vội vã. Không còn hành quyết hàng loạt như trước, chế độ Tehran tiến hành từ từ để gieo rắc sợ hãi trong dân chúng.

Trung Quốc giữa lợi ích chiến lược và nỗi lo kinh tế

Le Figaro nói về "Phương trình gai góc của Trung Quốc" trước cuộc xung đột ở eo biển Hormuz. Tập Cận Bình tuyên bố eo biển "phải được thông thương bình thường", cho thấy nỗi lo của cường quốc thương mại số một thế giới đối với con đường cung cấp phân nửa lượng dầu tiêu thụ. Khủng hoảng kéo dài sẽ làm xấu đi viễn cảnh Trung Quốc vốn lệ thuộc hơn bao giờ hết vào tăng trưởng của toàn cầu.

Như thường lệ, Bắc Kinh giữ khoảng cách với cuộc chiến, chủ yếu chỉ ủng hộ bằng miệng đối với Cộng hòa Hồi giáo Iran và lên án vụ ám sát giáo chủ Ali Khamenei. Ban đầu bị choáng váng bởi cuộc tấn công chớp nhoáng của Israel và Mỹ làm một chế độ "thân thiện" lung lay, Bộ Chính trị đã lấy lại bình tĩnh khi Washington bị sa lầy trước sự kháng cự của Vệ binh Cách mạng.

Trong khi sự thất thường của Trump gây bất ổn trên phạm vi toàn cầu, Trung Quốc đang cố chứng tỏ là một cực ổn định trong mắt các nước phương Nam. Điều này không phải là không thành công, bằng chứng là những lời khen ngợi từ thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez, và thậm chí cả thủ lãnh cực tả Jean-Luc Mélenchon ở Pháp. Tuy hy vọng thu được những lợi ích chiến lược dài hạn, ưu tiên trước mắt của Bắc Kinh vẫn là hạ bớt căng thẳng để giảm sốc năng lượng và kinh tế, đồng thời giữ ổn định trong nước.

Thế lưỡng nan của Tập Cận Bình

Ngay từ đầu cuộc chiến, ông Tập Cận Bình bị cuốn vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan : làm thế nào để duy trì sự hòa hoãn mong manh với ông Trump mà không bỏ rơi chế độ của các giáo sĩ Hồi giáo - một chỗ dựa quý giá trong mặt trận chống phương Tây. Giáo sư Mã Hiểu Lâm (Ma Xiaolin) ở Chiết Giang khẳng định : "Cuộc chiến này mang lại cho Trung Quốc nhiều lợi thế về địa chính trị, nhưng lại gây tổn hại nghiêm trọng đến lợi ích kinh tế. Thế nên Bắc Kinh đang tích cực tìm kiếm một hình thức hòa giải".

Trong hậu trường, Trung Quốc vừa bảo vệ vừa gây áp lực lên Tehran để giảm bớt lời lẽ gay gắt, và kín đáo dựa vào Pakistan, một đối tác quan trọng trong Sáng kiến ​​Vành đai và Con đường. Theo nhà nghiên cứu Émilie Tran của Hongkong Metropolitan University, Bắc Kinh muốn một Iran ổn định, không sụp đổ cũng không sở hữu vũ khí hạt nhân, và đang âm thầm thúc đẩy một thỏa thuận như Kế hoạch hành động toàn diện chung (Joint Comprehensive Plan of Action - JCPOA).

Trung Quốc đã đóng vai trò quyết định trong thỏa thuận ngưng bắn ngày 07/04, thông qua Pakistan vốn lệ thuộc tài chánh vào Bắc Kinh. Nhưng các vụ tấn công tàu dầu tiếp diễn cho thấy ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với Vệ binh Cách mạng chỉ hạn chế. Trong cuộc khủng hoảng này, Trung Quốc tránh bước lên tuyến đầu hay cứu giúp đối tác đang trong bão tố, thay vào đó để cho Mỹ sa lầy ở eo biển. Ông Tập đã đứng ra hòa giải giữa Iran và Saudi Arabia năm 2023, lần này tỏ ra thận trọng trước ông Trump. Nhưng thất bại đàm phán ở Islamabad và sự leo thang cũng quay ngược lại như một chiếc boomerang đánh vào Trung Quốc.

Chiến tranh Iran : Chất độc âm ỉ đối với kinh tế toàn cầu

Nhìn chung, nhật báo kinh tế Les Echos cho rằng "Chiến tranh Iran là một chất độc ngấm từ từ". Phong tỏa càng kéo dài, đàm phán sa lầy cộng thêm cú sốc năng lượng sẽ chuyển thành khủng hoảng kinh tế quan trọng. Giá cả tăng cao, nguồn cung bị gián đoạn và sản lượng giảm sút đang dần tạo nên bức tranh "thiên nga đen" đối với nền kinh tế toàn cầu. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã đưa ra nhiều giả thiết, trong đó đen tối nhất là suy thoái trên toàn thế giới tương đương với khủng hoảng tài chánh năm 2008 và đại dịch Covid-19 năm 2021, cộng thêm lạm phát khoảng 6% trong năm 2026 và 2027.

Các chính phủ Châu Âu cho đến nay đã cố gắng bù đắp giá năng lượng tăng cao bằng cách trợ cấp nhiên liệu cho các hộ gia đình và doanh nghiệp. Nhưng cú sốc năng lượng sẽ kéo dài, thâm hụt ngân sách nhà nước là không thể tránh khỏi, dẫn đến chính sách tiền tệ nghiêm ngặt hơn, lãi suất cao hơn, gây ra một vòng xoáy lạm phát làm xói mòn sức mua của người dân.

Theo Les Echos ở Châu Âu, ưu tiên hiện nay phải là bảo vệ năng lực sản xuất và ngăn ngừa phá sản. Tại Đức, số vụ phá sản đã ở mức cao nhất kể từ năm 2014 còn ở Pháp, uyển dụng đang ở mức thấp nhất kể từ năm 2018. Hơn bao giờ hết, ưu tiên của chính quyền là bảo vệ các doanh nghiệp, giảm bớt các đóng góp và quy định đang đè nặng lên họ, để tránh việc năng lực sản xuất không thể phục hồi sau cuộc khủng hoảng này.

Hormuz bị phong tỏa, an ninh lương thực bị đe dọa

Libération cảnh báo "Eo biển Hormuz : Phân bón bị chặn lại, an ninh lương thực bị đe dọa". Ngoài dầu lửa và khí đốt, vịnh Ba Tư bị phong tỏa dẫn đến sự rối loạn mặt hàng thiết yếu cho nông nghiệp. Phân bón hóa học tăng 30 đến 40% trên thị trường thế giới kể từ đầu năm, ảnh hưởng nặng nề đến nhà nông và về lâu về dài là giá thực phẩm.

Nông gia các nước Đông Nam Á theo dõi chặt chẽ cuộc chiến Trung Đông ở cách những cánh đồng của mình xa đến 5.000 kilomet. Mùa mưa sắp đến, mùa gieo hạt chuẩn bị bắt đầu ở Việt Nam, Thái Lan và Philippines, nhưng bão tố lại ở nơi khác. Người trồng lúa phải chọn lựa hoặc cứ vừa canh tác vừa lo sợ, hoặc giảm diện tích thậm chí bỏ hoang, gây lo ngại xảy ra khủng hoảng lương thực thật sự.

Một số nước như Miến Điện, Cam Bốt không hề có phân bón sản xuất trong nước. Miến Điện đang trong tình trạng nguy ngập phải quay sang Nga, còn Philippines thương lượng với Nga, Canada, Indonesia và Trung Quốc. Riêng Bắc Kinh, tuy nằm trong số các nhà sản xuất phân bón lớn nhất thế giới không hề giúp đỡ các "đàn em" mà còn siết chặt xuất khẩu.

Thụy My