Iran : Sự chọn lựa giữa luật pháp quốc tế và "thủ cấp của đao phủ"

Sau cái chết của đại giáo chủ Ali Khamenei trong cuộc oanh kích của Mỹ và Israel, một câu hỏi lớn được đặt ra cho cộng đồng quốc tế : Trước một chế độ bị đàn áp dân chúng và đe dọa khu vực, nên tôn trọng luật pháp quốc tế hay chấp nhận bỏ qua để loại bỏ một bạo chúa ?

Một thủy thủ quan sát việc hạ cánh của phi cơ E-2D Hawkeye trên hàng không mẫu hạm USS Gerald R. Ford trong khuôn khổ yểm trợ chiến dịch "Cơn thịnh nộ kinh hoàng "nhắm vào Iran ở phía đông Địa Trung Hải, ngày 02/03/2026. via Reuters - US Navy

Tít chính các nhật báo hôm nay 05/03/2026 chủ yếu xoay quanh hệ quả cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran. La Croix chạy tựa "Chiến tranh Trung Đông : Lebanon bị gài bẫy", Libération chú ý đến người tị nạn "Chiến tranh ở Trung Đông : Trên những con đường Lebanon bị đánh bom". Le Monde đưa tít "Iran : Nỗi lo cú sốc kinh tế toàn cầu", Le Figaro đặt vấn đề "Năng lượng, thị trường, tăng trưởng : Có nên lo sợ khủng hoảng ?". Chỉ riêng nhật báo kinh tế Les Echos quan tâm đến "Kỹ nghệ : Hàng rào chống lại Trung Quốc".

Hai thập niên truy lùng đại giáo chủ

Quay lại cuốn phim cuối tuần trước, Le Figaro giải thích "Tình báo Mỹ và Israel trong hai thập niên đã truy lùng dấu vết và tiêu diệt đại giáo chủ Khamenei như thế nào". Tưởng chừng chế độ Tehran đã rút được kinh nghiệm đau đớn trong cuộc chiến 12 ngày : quân đội Israel chỉ trong vài giờ đã giết chết mấy chục quan chức cao cấp với cách thức đôi khi khá đơn giản là theo dõi các cận vệ qua điện thoại. Nhưng chưa đầy sáu tháng sau, sai lầm lặp lại.

Lần này chính đại giáo chủ và nhiều người thân phải trả giá bằng mạng sống, cùng với khoảng bốn chục quan chức trong đó có bộ trưởng quốc phòng, chỉ huy Vệ binh Cách mạng. Trong vòng chưa đầy một phút, 30 quả bom đã trút xuống hủy diệt khu phức hợp là văn phòng Hội đồng An ninh Quốc gia và tư dinh Khamenei. Một cựu sĩ quan Mossad cho biết : "Chỉ diễn ra khoảng 30 giây, nhưng đó là kết quả của nhiều năm làm việc".

Amos Yadlin, cựu giám đốc tình báo quân sự Israel nhìn nhận đó là bất ngờ chiến thuật, ai nấy đều cho rằng oanh kích diễn ra vào lúc nửa đêm, trong bóng tối chứ không phải ban ngày. Theo Axios, tình báo Israel đã cẩn thận giữ các bãi đậu xe trống trải để Iran tin rằng sẽ an toàn trong kỳ nghỉ Pourim của người Do Thái.

Tình báo Israel biết rõ về Tehran cũng như Jerusalem

Financial Times cho biết đại đa số camera giám sát giao thông ở Tehran đều đã bị tình báo Israel và CIA tấn công tin tặc từ nhiều năm trước. Theo với thời gian, nhờ thuật toán, các điệp viên lần ra những bí mật – chiếc xe nào của ai, thói quen của cận vệ, địa chỉ… Một nhân viên nói : "Chúng tôi rành rẽ về Tehran cũng như Jerusalem, và khi biết rõ một địa điểm như đường phố mà mình lớn lên, thì mọi thay đổi dù nhỏ đều có thể nhận ra". Tình báo cũng kiểm soát được tháp điện thoại ở đại lộ Pasteur.

Nhưng theo New York Times, quan trọng nhất là CIA có được nguồn tin rằng sáng thứ Bảy 28/02 vào 9 giờ rưỡi, có cuộc họp giữa các quan chức an ninh, quân sự và chính trị tại văn phòng Pasteur, đại giáo chủ ra khỏi boong-ke. Năm ngoái, Donald Trump đã từ chối tiêu diệt Khamenei, khiến Israel mất đi cơ hội. Thông tin của CIA có lẽ từ một nguồn thân cận với giáo chủ khiến Bộ Tổng tham mưu có Israel thể ra tay. Ban đầu Tehran cố gắng che giấu thiệt hại bằng cách cắt internet nhưng hôm sau phải nhìn nhận cái chết của đại giáo chủ.

Các chuyên gia cho biết cách đây 20 năm, Israel đã có bước ngoặt khi tuyển mộ người tại chỗ, cung cấp những thiết bị hiện đại nhất, công việc trở nên dễ dàng hơn khi chế độ đàn áp đẫm máu người dân. Lần này khi trừ khử Khamenei, một nguyên thủ đương nhiệm, Israel đã vượt qua lằn ranh đỏ. Trước đó Nhà nước Do Thái chưa bao giờ hành động như vậy, ít nhất là về mặt chính thức, ngay cả trong thời điểm căng thẳng cực độ với Syria của Hafez al-Assad hay Ai Cập của Gamal Abdel Nasser.

Macron : "Lịch sử không bao giờ thương tiếc những kẻ hành quyết đồng bào mình"

Le Figaro nhận định "giữa luật pháp quốc tế và chiếc thủ cấp của đao phủ, Israel và Hoa Kỳ đã chọn lựa". Cái thời mà Pháp nêu ra luật quốc tế trên diễn đàn Liên Hiệp Quốc để phản đối cuộc chiến tranh của Mỹ ở Iraq năm 2003 đã qua rồi. Trong bài diễn văn gởi đến quốc dân tối thứ Ba 03/03, ông Emmanuel Macron nhắc lại Paris "không thể chấp nhận "các hoạt động quân sự do Hoa Kỳ và Israel phát động ở Iran "đứng ngoài luật pháp quốc tế".

Nhưng tổng thống Pháp nhấn mạnh đến trách nhiệm của Iran về chương trình nguyên tử nguy hiểm, hỏa tiễn đạn đạo, sự hỗ trợ các nhóm khủng bố ở các nước láng giềng, tuyên bố luôn muốn tiêu diệt Israel. Macron khẳng định : "Lịch sử không bao giờ thương tiếc những kẻ hành quyết dân tộc mình "đồng thời loan báo hỗ trợ mang tính phòng vệ cho cuộc chiến chống chế độ Hồi giáo Iran.

Việc thừa nhận sự vi phạm nhưng bỏ qua là sự phản ánh hoàn hảo thời đại thực dụng hiện nay, luật pháp quốc tế chỉ còn như một con thú bị thương nặng sau khi bị nhiều chiếc xe chạy tốc độ nhanh đụng phải. Trước hết là Vladimir Putin đã xâm lăng nước láng giềng Ukraine và Georgia (Gruzia). Rồi đến Donald Trump can thiệp vào Venezuela, đe dọa sáp nhập Greenland ; và các cường quốc xét lại chỉ dựa vào vũ lực để hành xử. Các tổ chức quốc tế như Liên Hiệp Quốc, lỗi thời và không hiệu quả, chỉ có thể bảo vệ luật pháp bằng lời nói suông. Tương tự đối với các nước Châu Âu - không có sức mạnh quân sự và chính trị để buộc các nước khác phải tôn trọng pháp luật quốc tế.

Luật pháp quốc tế đặt ra không phải để bảo vệ kẻ độc tài

Thế nhưng nếu vũ lực không luật pháp có thể dẫn đến độc tài, thì luật pháp không đi kèm với sức mạnh chỉ là sự bất lực. Trong một thế giới mà các chế độ toàn trị vi phạm luật đối với dân chúng và các láng giềng, Liên Hiệp Quốc và luật quốc tế quá yếu để can thiệp. Trong cuộc chiến tranh hiện nay, luật này trước hết đã bị Iran giẫm đạp lên. Tehran lợi dụng các lỗ hổng để phát triển chương trình nguyên tử quân sự. Từ lâu chế độ Hồi giáo thường xuyên vi phạm hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Trong 47 năm qua, nhà cầm quyền đàn áp người dân, treo cổ người đồng tính, buộc phụ nữ choàng khăn kín, vũ trang cho các nhóm khủng bố trong khu vực, đặc biệt là Hamas và Hezbollah, tài trợ cho mạng lưới Hồi giáo ở Châu Âu, kêu gọi hủy diệt Israel. Gần đây nhất, Iran cung cấp cho Nga các drone để tấn công Ukraine, hồi tháng Giêng đã thảm sát ít nhất 30.000 người chỉ trong hai ngày. Nhiều năm trừng phạt và đàm phán không mang lại kết quả nào.

Gabriel Attal, cựu thủ tướng và chủ tịch nhóm Phục Hưng ở Hạ Viện nhận xét : "Luật pháp quốc tế không thể là sự miễn trừ cho những kẻ không tôn trọng luật". Trước thế lưỡng nan - diệt trừ một bạo chúa hay tôn trọng luật - một số nước Tây Ban Nha, Phần Lan, Na Uy chọn lựa tố cáo chiến dịch tấn công Iran. Nhưng biết rằng một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc sẽ bị Trung Quốc và Nga phủ quyết, Hoa Kỳ và Israel đã bỏ qua. Một nhà ngoại giao khẳng định : "Cần phải cứu giúp người dân Iran. Trước một dân tộc khao khát tự do, không thể thụ động núp sau cái cớ luật pháp quốc tế, vốn không phải sinh ra để bảo vệ những kẻ độc tài !".

"Chiến tranh chính nghĩa "và những tiền lệ

Cũng theo Le Figaro, chiến tranh làm thay đổi luật pháp quốc tế, và kết quả đôi khi biện minh cho một số vi phạm nhất định. Điều này đã diễn ra với cuộc chiến Kosovo năm 1999. Tuy bất hợp pháp vì các bên tham chiến muốn tránh bị Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc phủ quyết, nhưng được coi là một "cuộc chiến chính nghĩa "- được phát động vì nghĩa vụ đạo đức nhằm giúp đỡ một dân tộc đang bị đe dọa.

Sự thành công dẫn đến nhiều nước Châu Âu đã hợp pháp hóa cuộc chiến sau đó. Năm 2013, Pháp can thiệp vào Mali do chính phủ Bamako kêu gọi giúp đỡ, mà không có nghị quyết trước đó của Liên Hiệp Quốc. Điều tương tự cũng xảy ra ở Syria năm 2018 với các cuộc không kích của Pháp và Anh sau khi Assad dùng vũ khí hóa học giết dân.

Nếu canh bạc mà Israel và Hoa Kỳ thực hiện thành công, dẫn đến sự sụp đổ của chế độ giáo sĩ và sự giải phóng một dân tộc đang kêu cứu thì còn gì hơn. Vẫn còn phải chờ xem liệu ông Donald Trump có đi đến cùng hay không. Nhưng dù sao đi nữa, việc định hình lại trật tự thế giới cần phải đi kèm với cải cách luật pháp.

Canh bạc lịch sử của Donald Trump

Les Echos cho rằng với việc phát động cuộc tấn công vào Iran, vị tổng thống Mỹ thích đánh bạc đã chơi trò cá cược rất lớn. Donald Trump đã đặt tất cả vào một ván bài duy nhất, không chỉ là uy tín quân sự của cường quốc hàng đầu thế giới, mà hạm đội hùng mạnh được triển khai quanh Vịnh Ba Tư cần phải làm nên một chiến thắng vang dội.

Di sản của nhiệm kỳ tổng thống và vị trí của Donald Trump trong lịch sử giờ đây phụ thuộc vào kết quả của cuộc chiến. Phát động cuộc tấn công vào Tehran mà không có mục tiêu rõ ràng và không loại trừ khả năng huy động bộ binh, Trump đang mạo hiểm ghi tên mình vào danh sách các tổng thống Mỹ đã dẫn dắt đất nước vào những cuộc chiến tranh đẫm máu kéo dài. Đây là một nghịch lý đối với nhân vật vẫn khoe là người kiến ​​tạo hòa bình.

Về kinh tế, những tháng gần đây, tăng trưởng Mỹ vượt quá 2%. Nhưng sự can thiệp của Mỹ vào Iran diễn ra vào thời điểm những nghi ngờ bắt đầu xuất hiện về tác động kinh tế của trí thông minh nhân tạo (AI). Hai loại tài sản đặc biệt dễ bị tổn thương : cổ phiếu công nghệ và thị trường nợ tư nhân. Đây là những lĩnh vực nằm ở trung tâm của bong bóng đầu cơ trong những tháng gần đây. Nếu giá trị của chúng giảm mạnh, tác động đến nền kinh tế thực sẽ rất nghiêm trọng. Rủi ro cuối cùng, liên quan đến đồng đô la, nền tảng tài chánh của nền kinh tế toàn cầu. Nếu cuộc chiến kéo dài sẽ gây ra lạm phát do giá dầu khí tăng.

Đây là kịch bản tệ hại đối với Donald Trump, người vẫn coi lãi suất thấp là mục tiêu tối thượng. Đặc biệt là kể từ khi ông tái đắc cử, nhu cầu tài chính của chính phủ liên bang đã tăng vọt. Tất nhiên một chiến thắng nhanh chóng của Mỹ ở Vịnh Persic (Persian Gulf) vẫn có thể xảy ra. Nhà lãnh đạo MAGA cũng có thể quyết định rút khỏi bàn đàm phán trước khi thừa nhận thất bại. Nhưng nếu Donald Trump thua, hậu quả sẽ rất nghiêm trọng không chỉ đối với Hoa Kỳ mà còn đối với phần còn lại của thế giới.

Thụy My