Bão lửa ở Trung Đông : Iran rung chuyển sau cái chết của Khamenei

Israel và Hoa Kỳ đồng loạt tấn công Cộng hòa Hồi giáo Iran, tiêu diệt đại giáo chủ Ali Khamenei. Trung Đông đứng trước một bước ngoặt lịch sử, khi quyền lực của chế độ thần quyền bị lung lay và dân chúng Iran bắt đầu nung nấu hy vọng thay đổi.

Khói bốc lên sau một vụ nổ ở Tehran ngày 02/03/2026 trong đợt không kích của Hoa Kỳ và Israel nhắm vào Iran. via Reuters - Majid Asgaripour

Bão lửa nổi lên ở Trung Đông là sự kiện chiếm trang nhất tất cả báo Pháp. Le Monde ra từ cuối tuần chạy tít "Israel và Hoa Kỳ tấn công Iran". La Croix đăng ảnh những cuộn khói lớn phía trên thành phố với dòng tựa "Iran : Chế độ rung chuyển". Trang nhất Le Figaro dùng hai màu đen trắng làm nền, ghép ảnh đại giáo chủ Khamenei đang cúi đầu và những làn khói đen cuồn cuộn bốc lên từ xa, chạy tít ngắn gọn "Sụp đổ". Libération chọn tấm ảnh một hàng không mẫu hạm trước hỏa tiễn, nhận xét "Iran đối mặt với ngày hôm sau". Les Echos nói về "Iran : Trung Đông trong sương mù chiến tranh".

Nguyên tử, cốt lõi của một cuộc chiến tranh không thể tránh khỏi

Theo Le Figaro, các phi cơ Israel đã chờ đợi nhiều tuần lễ mới được cất cánh, và đến sáng thứ Bảy 28/02 mới được bật đèn xanh. Lúc 8 giờ 40 (giờ Tehran), hơn 30 quả bom đã rơi xuống 3 địa điểm. Chỉ trong vòng 30 giây, 40 quan chức cao cấp Iran đã bị tiêu diệt trong đó có đại giáo chủ Khamenei. Đây là lần đầu tiên Nhà nước Do Thái trừ khử một nguyên thủ nước ngoài. Vụ tấn công cho thấy sự chính xác của tình báo Mỹ và Israel, một sự phối hợp hoàn hảo giữa đôi bên.

Le Figaro đánh giá tiến trình ngoại giao đã chết yểu ngay từ đầu vì quan điểm của hai bên quá khác biệt. Ông Donald Trump đặt cược rằng Iran sẽ lùi bước trước những đe dọa của đại cường số một thế giới và hạm đội hùng hậu ở Trung Đông. Nhưng Tehran coi vũ khí nguyên tử cộng với chương trình đạn đạo và các nhóm khủng bố là xương sống của chế độ để đạt mục tiêu thống trị khu vực, thà chiến đấu còn hơn đầu hàng.

Trong những cuộc đàm phán gián tiếp, Iran không hề nhân nhượng ngay cả vấn đề dễ nhất là làm giàu uranium vì các nhà máy đã ngừng hoạt động từ tháng 6/2025. Tehran cho rằng mối đe dọa sẽ giảm dần, sắp đến bầu cử giữa kỳ ông Trump không muốn mất đi số cử tri MAGA. Tuy nhiên Donald Trump đã coi việc diệt trừ chương trình nguyên tử của Iran là một trong những ưu tiên hàng đầu ngay từ nhiệm kỳ thứ nhất, khi ông rút khỏi JCPOA. Đối với Trump, phổ biến vũ khí nguyên tử ở Trung Đông, an toàn của đồng minh Israel và giấc mơ an ninh khu vực thông qua sự biến mất của kẻ thường xuyên gây rối là cần thiết cho giải Nobel hòa bình.

Từ nhiều ngày qua đôi bên chơi trò đàm phán giả vờ như Nga của Putin với Ukraine, trong khi chuẩn bị chiến tranh. Hoa Kỳ tăng cường lực lượng mạnh đến nỗi không thể rút lui mà không hành động, củng cố an ninh các căn cứ, bàn bạc kế hoạch tác chiến với Israel. Iran giấu giáo chủ trong boong ke, chuẩn bị người kế nhiệm và sẵn sàng chiến đấu. Đối với Israel, vấn đề nguyên tử Iran mang tính sinh tử. Cuộc chiến là đoạn kết của nỗi lo kéo dài 23 năm, và là sự trả đũa cho vụ thảm sát ngày 7 tháng 10 do Hamas, tay sai của Tehran gây ra.

Khamenei chết, chế độ Tehran tồn tại được bao lâu ?

Theo La Croix, "Với cái chết của Ali Khamenei, Cộng hòa Hồi giáo Iran trong thế cầm cự để tồn tại". Chế độ thần quyền cai trị từ gần năm thập niên qua đã bị đánh thẳng vào chóp bu, và tương lai đang bị đe dọa, cho dù có tìm được người kế vị. Nhất là thất bại của chế độ đã thấy rõ. Thù địch cực độ Israel, Iran quân sự hóa các lực lượng dân quân dưới ngọn cờ Hồi giáo Shia, mạng lưới tay sai này trở thành mối nguy lớn sau vụ khủng bố của Hamas vào Nhà nước Do Thái. Israel coi đây là cơ hội để tấn công kẻ thù chính với sự hỗ trợ của Hoa Kỳ.

Cộng Hòa Hồi giáo cũng tự cô lập khi tiếp tục chương trình nguyên tử và đạn đạo, khiến bị phương Tây trừng phạt, chặn lại đà phát triển của đất nước, dẫn đến một thất bại khác : người dân phản đối, minh chứng là những phong trào phản kháng bị đàn áp bằng bạo lực. Một bộ phận dân chúng từ chối chế độ thần quyền, khát khao tự do, bị ảnh hưởng nặng nề của khủng hoảng kinh tế. Nếu Tehran muốn sống sót cần phải nhượng bộ rất nhiều. Sự sụp đổ của các giáo sĩ là tin tốt lành cho người Iran và khu vực, nhưng nhật báo công giáo cho rằng cũng cần cảnh giác trước nguy cơ hỗn loạn.

Biểu tượng của thần quyền sụp đổ

Libération nhận định "Cái chết của Ali Khamenei là hồi kết của biểu tượng độc tài và khởi đầu của tình trạng bất định". Khuôn mặt tươi cười giả tạo của đại giáo chủ hiện diện khắp nơi, nên những bức vẽ khổng lồ, bên cạnh thường là nhà sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Ruhollah Khomeini. Nhưng chính Khamenei đã ngự trị suốt 36 năm trong tổng số 47 năm của chế độ, đại diện cho thần quyền đã làm thay đổi Trung Đông và ngay cả thế giới vào năm 1979.

Ngày 04/06/1989 Khomeini qua đời, Cộng hòa Hồi giáo chưa đầy 10 năm tồn tại, không chết theo ông mà ngược lại, càng bành trướng thêm dưới thời Khamenei. Tehran mở rộng các lực lượng tay sai, cổ vũ khủng bố, ám sát các nhà đối lập ở Iran và ngoại quốc, tước đoạt nguồn lợi thiên nhiên, cuộc phiêu lưu hạt nhân... Cách cai trị bí mật không chấp nhận thỏa hiệp, tham vọng chinh phục của Khamenei đã tạo ra Iran ngày nay.

Bị ám ảnh bởi perestroïka của Liên Xô, Khamenei tin chắc rằng chỉ có thái độ không khoan nhượng mới duy trì được chế độ. Phải chăng ông ta đã mù quáng, cho rằng bất khả xâm phạm khi họp với các quan chức cao cấp tại một địa điểm được biết rõ là cơ ngơi chính thức ở trung tâm Tehran ? Là người vốn sợ hãi sự sụp đổ của chế độ, phải chăng Khamenei đã thiếu chuẩn bị ? Hàng ngàn người Iran cách đây chưa đầy hai tháng đã thiệt mạng khi xuống đường hô vang "Nhà độc tài đáng chết !", "Khamenei đáng chết !".

Giờ đây rõ ràng là nên vui mừng khi nhìn thấy biểu tượng của chế độ độc tài sụp đổ. Nhưng cũng không nên quên rằng người Iran và tất cả các dân tộc trong khu vực đang phải chịu đựng bom cùng với tình trạng bất ổn. Rằng chế độ không chỉ gói gọn trong nhân vật đại giáo chủ mà một bộ máy quân sự hùng hậu chuyên đàn áp vẫn đang hiện diện. Rằng trong kế hoạch tiếp đến, tính chính danh chỉ có được nếu viết nên bởi chính người Iran trong nước, chứ không phải những người ở cách xa hàng ngàn kilomet quyết định giùm cho họ.

Ai khóc cho đại giáo chủ ?

Le Figaro nói đến "Hy vọng về một sự thay đổi". Trò chơi câu giờ của các giáo sĩ rốt cuộc đã làm Donald Trump chán ngán. Tổng thống chủ trương co cụm nay bảo đảm câu khẩu hiệu mới "Hòa bình thông qua sức mạnh". Với sự hỗ trợ của Israel, ông đã huy động hạm đội và trảm tướng của chế độ Tehran trong một cú đòn bậc thầy ngay ngày đầu tiên của cuộc chiến tranh với Iran.

Những người không ưa tổng thống Hoa Kỳ tố cáo đây là động thái đầu tiên của Mỹ để quay lại với thế giới của các cường quốc thế kỷ 19. Nhưng trên thực tế, ai khóc cho giáo chủ Khamenei ? Phụ nữ Iran, những người bị treo cổ, bị hành hình, hay những nạn nhân trong các vụ khủng bố do tay sai của Tehran thực hiện ?

Từ nhiều thập niên, mục đích duy nhất trong cuộc cách mạng của đại giáo chủ là duy trì quyền lực, nhận chìm dân tộc trong biển máu. Và thổi bùng ngọn lửa ở Trung Đông trong cuộc cách mạng Hồi giáo, phản tự do với khẩu hiệu "Tiêu diệt Đại Satan, tiêu diệt Israël !". Đối với người Iran, vụ thảm sát đại quy mô hồi tháng Giêng là giọt nước tràn ly không thể cứu vãn, họ hiểu rằng cái chế độ này là không thể cải cách nổi. Sau khi "người dẫn đường" bị trừ khử, dân chúng vui mừng, nung nấu hy vọng một sự thay đổi thực sự. Tổng thống Mỹ kêu gọi họ hãy tranh thủ cơ hội, giành lấy quyền lực. Nhưng ván cờ vẫn chưa thắng được.

Liệu chiến dịch oanh tạc có đủ để hạ gục Iran ?

Trên Les Echos, nhà bình luận Dominique Moïsi nhận xét việc tiêu diệt đại giáo chủ Ali Khamenei đã khẳng định sự yếu kém của chế độ thần quyền - thảm sát người dân của mình nhưng không bảo vệ nổi các nhà lãnh đạo. Tuy nhiên rủi ro cho tổng thống Donald Trump cũng rất lớn. Nhiều chuyên gia khu vực nhấn mạnh "hành động quân sự ở Trung Đông không bao giờ có kết thúc tốt đẹp". Nhưng Tehran năm 2026 không phải là Bagdad năm 2003, chế độ của các giáo sĩ yếu hơn chính quyền Saddam Hussein rất nhiều.

Donald Trump đã tự tách khỏi một phần đáng kể phe MAGA, nay ông trở thành người phiêu lưu số một. Điều mỉa mai là vị tổng thống đã trở thành mối đe dọa cho dân chủ kể từ khi thời lập quốc cách đây 250 năm, có thể mang lại nền dân chủ cho Iran. Không thể thay đổi chế độ nếu không có lực lượng bộ binh tại chỗ, nhưng liệu dân tộc Iran có thể thay vào chỗ đó sau 47 năm bị đàn áp tàn bạo, chịu đựng tham nhũng nặng nề. Iran không phải là Bắc Triều Tiên, quốc gia rộng gấp ba lần Iran thừa hưởng nền văn minh của đế quốc Ba Tư. Điều chắc chắn là không còn có thể trở lui.

Các nước Ả rập đã cố gắng tôi đa để ngăn cản ông Trump tấn công, nay lại trở thành mục tiêu của Tehran nên họ giờ đây là đối thủ. Cả Nga lẫn Trung Quốc đều không ra tay cứu vớt đồng minh. Đánh rắn phải đánh dập đầu, Donald Trump đã hành động như vậy khi cho đặc nhiệm bắt cóc Nicolas Maduro ở Venezuela, và giờ đây ra tay với Khamenei. Chưa có gì là chắc chắn nhưng mọi khả năng đều có thể xảy ra : Từ thay đổi chế độ một cách trật tự và nhanh chóng, cho đến rơi vào hỗn loạn.

Canh bạc đầy rủi ro của Donald Trump

Theo Le Figaro, dù rắn đã mất đầu, nhưng từ 1979 Hồi giáo đã bắt rễ, sự kế tục của các giáo sĩ đã được tổ chức. Không có bộ binh tham gia, liệu một chiến dịch oanh tạc - dù hiệu quả như vậy - có đủ để Tehran buông tay ? Người dân Iran tay không có thể làm được gì trước 200.000 Vệ binh Cách mạng thiện chiến, không ngần ngại bắn thẳng vào đám đông ?

Tổng thống Mỹ dự đoán quân đội rốt cuộc sẽ ngả sang phía quần chúng, kéo theo Vệ binh Cách mạng, để có thể sống sót. Ván cược này quá mạo hiểm. Trump nói là đã có "ý tưởng hay" về nhà lãnh đạo mới của đất nước. Nhưng sự thiếu vắng một lực lượng đối lập có tổ chức gây phức tạp thực sự cho thế trận. Tống tiễn được một bạo chúa, Iran và thế giới hy vọng sẽ lật qua trang sử u ám này, nhưng hồi tiếp theo hoàn toàn không thể đoán định.

Các báo đều cho rằng đây là canh bạc đầy rủi ro của Donald Trump. Từ đầu nhiệm kỳ hai, Trump thường xuyên huy động sức mạnh quân sự. Ông đã tung ra các chiến dịch đánh vào Yemen, Syria, Iraq, Somalia, Nigeria, đến tháng 6/2025 quyết định cùng với tham gia chiến dịch không kích Iran "Midnight Hammer" (Nhát búa lúc nửa đêm). Các chiến dịch quân sự thường hiếm khi diễn ra đúng theo kế hoạch đã định, nhưng Trump tin vào vận may của mình. Sau khi quay lại nắm quyền một cách ngoạn mục, những thành công khi dùng đến vũ lực đã khuyến khích ông nắm lấy một cơ hội lịch sử.

Từ sau vụ xuất kích thất bại nhằm giải cứu con tin năm 1980 của tổng thống Jimmy Carter, Iran luôn gây khó cho nhiều đời tổng thống Mỹ liên tiếp, từ Reagan đến hai cha con ông Bush. Donald Trump, tay chơi thách thức mọi quy luật chính trị Mỹ và đã thành công, nay thử thời vận trong đối ngoại. Thành công ở Iran sẽ giúp ông ca khúc khải hoàn trước một chế độ độc tài bị khinh ghét, và cả đối với toàn bộ những người tiền nhiệm ở Nhà Trắng. Còn nếu thất bại, ông cũng giống như những tổng thống mà ông không ngừng chỉ trích.

Thụy My