Tính sai nước cờ, Iran khốn đốn trước Israel táo bạo
Cuộc chiến Israel-Iran chiếm trang nhất hầu hết nhật báo ra hôm nay 16/06/2025. Le Monde chạy tít "Iran tuyên bố đang trong tình trạng chiến tranh với Israel". Le Figaro nhấn mạnh "Bị Israel dội bão lửa, chế độ Iran rung chuyển từ gốc", Libération nói về "động lực tệ hại" của cả Netanyahu lẫn Khomenei. La Croix băn khoăn "Israel-Iran : Leo thang đến đâu ?"
Khói bốc lên từ một kho xăng dầu tại Tehran sau khi bị Israel không kích ngày 16/06/2025. AP - Vahid Salemi
Sai lầm của Iran : Không tin vào quyết tâm của Israel và Trump
Les Echos phân tích "Chiến tranh Iran-Israël và mục tiêu". Cuộc tấn công của Israel vào Iran từ hôm thứ Sáu ít bị chỉ trích hơn là Gaza, và tình hình này là logic. Trước đó một hôm, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (AIEA) lần đầu tiên từ 20 năm qua đã lên án Tehran vì không tôn trọng các cam kết. Iran sắp chế tạo được bom nguyên tử, và Tel-Aviv nói rằng đã trao cho trao cho Washington bằng chứng xác thực. Ít nhất là Donald Trump đã để yên cho Israel hành động.
Không ai nghi ngờ rằng chế độ của các giáo sĩ Hồi giáo là mối nguy hiểm cho sự ổn định khu vực và hòa bình quốc tế. Từ 40 năm qua, Tehran không ngừng đòi "xóa sổ" Israel, và nuôi dưỡng các tổ chức khủng bố tàn bạo nhất thế giới, nhất là Hamas, Hezbollah, Houthi. Trong nước, chính quyền liên tục đàn áp người dân. Thật đáng kinh ngạc khi phe cực tả Pháp lại bênh vực chế độ thần quyền dã man này.
Vấn đề đặt ra cho Tel-Aviv hiện nay là chiến dịch này sẽ đưa khu vực đi đến đâu. Phản ứng tự nhiên của những đất nước đang hòa bình là đòi hỏi pháp luật phải đứng trên vũ lực, tránh chiến tranh... Nói thì dễ, nhưng các bên tại bàn đàm phán đều khó thể tin được. Iran nắm đằng cán về nguyên tử, nhưng sai lầm của Tehran là không tin vào quyết tâm của Israel lẫn Trump. Ưu thế quân sự thực sự của Tel-Aviv cộng với việc không còn có được bảo đảm từ Hezbollah khiến Tehran sẽ phải trả đũa chừng mực và nối lại đối thoại. Đó là kịch bản khả dĩ nhất nhưng không phải duy nhất. Chiến tranh có thể lan rộng và không ai biết sẽ còn đi đến đâu.
Thần tốc, táo bạo, Israel đang áp đảo
Trong bài xã luận mang tựa đề "Ngày hôm sau", Le Figaro nhận xét Israel đã nắm lấy cơ hội và cho đến lúc này, sự táo bạo đã được đền đáp. Về quân sự, rõ ràng Nhà nước Do Thái đang áp đảo. Sự trả đũa của Iran yếu ớt hơn so với lo ngại trước đó, do thiếu phương tiện hay sợ sẽ còn thiệt hại nặng nề hơn nếu leo thang, và dù sao cũng đã bộc lộ sự yếu kém của các giáo sĩ. Bị rúng động, chế độ thần quyền tìm kiếm trung gian hòa giải để sống còn. Dù vậy, không nên chờ đợi Tehran đầu hàng sau vài ngày hay vài tuần lễ bị không tập. Chế độ gắn kết vận mệnh của mình với cuộc chạy đua chế tạo bom nguyên tử trong bí mật, mà không ai trên thế giới muốn Iran sở hữu được. Như vậy Israel sẽ phải gia tăng áp lực.
Mục tiêu của chiến dịch đầy tham vọng : hủy diệt năng lực làm giàu uranium, kho vũ khí đạn đạo, thậm chí thay đổi chế độ qua việc thúc đẩy dân chúng nổi dậy. Để thành công, Benjamin Netanyahu có thể cần đến sự tiếp tay của Donald Trump : không có siêu bom GBU-57 mà chỉ chiến đấu cơ Mỹ mới có thể thả xuống, thì các cơ sở hạt nhân dưới lòng đất chỉ bị thiệt hại tương đối nhẹ. Nhưng hiện thời ông chủ Nhà Trắng chỉ muốn đóng vai trò trung gian. Có lẽ vì vậy mà Tsahal (quân đội Israel) mở rộng các mục tiêu sang cơ sở hạ tầng dầu khí, khiến Tehran ấp ủ ý định phong tỏa eo biển Ormuz, như vậy Washington sẽ phải vào cuộc.
Đây là một canh bạc không ít rủi ro. Trước mắt, việc đơn thương độc mã ra tay của Netanyahu đã mang lại kết quả : Ông hành động nhân danh các mục đích được cộng đồng quốc tế ủng hộ, cho dù phương pháp còn bị tranh cãi, và vấn đề Gaza, Nhà nước Palestine tạm thời bị rơi vào quên lãng. Tuy nhiên vẫn chưa nghe thủ tướng Israel trình bày các điều kiện ra khỏi khủng hoảng, hoặc vạch ra những đường nét tương lai. Khi khởi chiến cần biết được làm thế nào kết thúc. Nếu chỉ một mình chiến đấu, Nhà nước Do Thái có nguy cơ chỉ làm Iran yếu đi được một thời gian mà thôi.
Giáo chủ Khamenei không còn bất khả xâm phạm
Le Figaro nhận định "Sau khi những quan chức cao cấp bị trừ khử, giáo chủ Ali Khamenei biết rằng ông ta không còn bất khả xâm phạm". Lịch sử lặp lại một cách nguy hiểm cho nhân vật quyền lực nhất Iran. Ngày 13/06/2009, khi hai triệu người xuống đường dọc theo đại lộ Cách Mạng ở Tehran, làm chao đảo chính quyền đã gian lận bầu cử tổng thống, các trực thăng sẵn sàng di tản Ali Khamenei ra nước ngoài. Lần này, ngay từ những giờ đầu tiên bị Israel tấn công, đại giáo chủ đã ẩn náu an toàn, xa khỏi khu vực sang trọng phía bắc thủ đô.
Ít nhất hai chục lãnh đạo cao cấp quân đội đã bị Nhà nước Do Thái tiêu diệt, trong đó có thủ lãnh Vệ binh Cách mạng Hossein Salami. Người thân tín nhất ở Trung Đông là thủ lãnh Hezbollah, Hassan Nasrallah thì đã bị Israel ám sát tháng 9/2024. Đã vậy bộ tham mưu lực lượng không quân của Vệ binh Cách mạng còn sai lầm khi họp lại hôm thứ Sáu, tạo cơ hội cho Mossad thanh toán các thành viên.
Tin rằng Benyamin Netanyahu muốn lật đổ chế độ, tổng thống Iran Massoud Pezechkian và chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf cũng đã trốn kỹ. Theo một nhà ngoại giao, các chỉ huy quân sự có thể dễ dàng thay thế vì quân đội và Vệ binh Cách mạng được tổ chức quy củ, mất cấp trưởng thì có cấp phó lên thay. Các mục tiêu quan trọng phải là chính khách dân cử, nếu diệt được mới tạo ra khoảng trống quyền lực.
Benyamin Netanyahu kêu gọi người Iran nổi dậy, tuy nhiều người rất muốn nhưng họ sợ bị đàn áp. Vài ngày qua những người giàu có nhất đã chạy khỏi Tehran, về miền quê hay sang phía biển Caspi. Thủ tướng Israel hứa hẹn tấn công vào "tất cả những cơ sở của chính quyền", nhưng theo một nguồn tin ở Trung Đông, thủ đô Tehran có rất nhiều địa điểm quân sự nằm rải rác trong đô thị. Bassidji, đơn vị dân quân chuyên đàn áp biểu tình thì không có văn phòng chính.
Sáng Chủ nhật, các kho xăng bị nhắm đến, với hy vọng dân chúng nổi dậy chống tăng giá xăng như năm 2019, nhưng việc này khó thể xảy ra trừ phi có những vụ đào tẩu trong chính quyền. Một số nguồn tin ở Israel cho rằng cần phải hành động gấp, vì Ali Khamenei có thể quân sự hóa chương trình nguyên tử. Nhân dân Iran không nổi dậy, Nhà nước Do Thái có thể "giữ Ali Khamenei để buộc ký giấy đầu hàng". Giáo chủ già nua liệu có chịu uống thứ "thuốc độc" này không ?
Iran chỉ còn những chọn lựa tồi tệ
Trả lời phỏng vấn Les Echos, chuyên gia Michel Duclos của Viện Montaigne cho rằng chế độ Tehran đã phải trả giá vì vẫn giảo hoạt trong thương lượng, thách thức quá đáng qua việc làm giàu uranium. Ngỡ rằng qua mặt được tất cả mọi người, nhưng cuối cùng những trận không tập đã cho thấy điểm yếu chí mạng của Iran : phòng không bất lực, tình báo Israel xâm nhập sâu.
Đáng lưu ý là Israel tấn công mà không có sự trợ giúp của Mỹ, tuy Donald Trump có được báo trước. Dù nhục nhã, rốt cuộc Iran sẽ phải quay lại bàn đàm phán. Chiến dịch của Israel trước mắt đã phá vỡ hội nghị New York về Palestine, mang lại nhiều lợi ích chính trị cho Benyamin Netanyahu cả trong lẫn ngoài nước. Phương Tây chỉ lên án một cách chừng mực, và khoảng cách giữa Netanyahu với Trump những tuần qua bỗng biến mất.
Đa số các nước trong khu vực tuy không nói ra nhưng thực chất phấn khởi khi thấy chế độ Iran vốn làm mưa làm gió từ nhiều thập niên nay bị đánh cho tơi tả. Tehran chỉ còn có những lựa chọn tồi. Không trả đũa, hay trả đũa lấy lệ sẽ mất uy tín. Nếu chỉ nhắm vào Israel sẽ không gây hại được bao nhiêu vì chất lượng phòng không của Jérusalem. Còn nếu tỏ ra cứng cựa, tấn công các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực thậm chí các giếng dầu của Ả Rập Xê Út, sẽ gây ra chiến tranh, các nước đánh nhau loạn xạ hoặc tất cả cùng chống Iran vì không quốc gia nào tham chiến bên cạnh Tehran cả.
"Rising Lion" làm tương quan lực lượng ở Trung Đông thay đổi hẳn
Cũng trên Les Echos, nhà bình luận Dominique Moïsi nhận định, các cuộc không tập của Israel đã làm thay đổi tương quan lực lượng ở Trung Đông từ 20 năm qua. Hồi năm 2003, Iran là nước duy nhất có lợi trong cuộc chiến tranh Irak lần thứ nhì. Phong trào Mùa xuân Ả Rập, chưa đầy mười năm sau khi Saddam Hussein bị lật đổ, đã củng cố thêm vị trí của Tehran trong khu vực. Hai thế lực đối kháng khống chế Trung Đông : Israel và Iran.
Vụ thảm sát của Hamas trên đất Israel ngày 07/10/2023 và Donald Trump khởi đầu nhiệm kỳ thứ hai ngày 20/01/2025 là hai thời điểm làm thay đổi sự thăng bằng lưỡng cực này. Nếu tính đơn thuần về địa chính trị, kẻ bại trận là Iran. Hãy còn quá sớm để nói rằng người chiến thắng là Israel, nhưng Jérusalem đã chứng tỏ sự thống trị về quân sự trong khu vực. Một quốc gia có chưa tới 10 triệu dân và diện tích còn nhỏ hơn bang New Jersey !
Cuộc chiến tranh Gaza tiến hành sau vụ thảm sát đã làm yếu đi hẳn "trục kháng chiến" gồm Hamas ở Gaza, Hezbollah ở Liban, Houthis ở Yemen, chưa kể sự sụp đổ của chế độ Assad ở Syria. Nhưng Iran của các giáo sĩ vẫn tiếp tục đòi xóa sổ Israel và đẩy nhanh làm giàu uranium. Khi ta yếu đi mà vẫn to mồm thì rất nguy hiểm, và Tehran vừa có được kinh nghiệm xương máu.
Không như trong cuộc chiến Gaza, Nhà nước Do Thái không đơn độc trước Iran. Nga là cường quốc duy nhất lên án mạnh mẽ - Moskva không thể làm khác hơn đối với một nước đã cung cấp hàng loạt drone để tấn công Ukraine, Trung Quốc chỉ nhẹ giọng. Toàn bộ các quốc gia Châu Âu ủng hộ Israel đồng thời kêu gọi đôi bên xuống thang. Các nước vùng Vịnh, đứng đầu là Saudi Arabia khó che giấu sự hài lòng khi Iran vốn là mối đe dọa chính bị lăng nhục. Tuy nhiên với tham vọng là đối trọng ở Trung Đông, Saudi Arabia cũng lo lắng khi Israel tỏ ra quá mạnh.
Từ khi Donald Trump đăng quang lần hai, Hoa Kỳ không còn đóng vai hiến binh quốc tế, đặc biệt tại Trung Đông. Trước khi tấn công Iran, thủ tướng Benyamin Netanyahu chỉ vừa thoát khỏi một cuộc bỏ phiếu tín nhiệm ; nhưng khi chiến dịch Rising Lion khởi động, uy tín của ông lập tức tăng vọt hẳn 20 điểm. Phải chăng thần quyền Iran sẽ sụp đổ trước khi chính phủ Benyamin Netanyahu kết thúc ? Khó thể biết được, nhưng có thể thấy rằng mục tiêu lật đổ chế độ Tehran có vẻ dễ đạt được hơn là hủy diệt hoàn toàn năng lực nguyên tử của Iran.
Một tỉ rưỡi đô la cho hai ngày chinh chiến của Israel !
Về mặt kinh tế, Les Echos cho biết đa số người lao động không đi làm hôm qua - Chủ Nhật ở Israel được coi là ngày thường trong tuần. Thị trường tài chánh vẫn mở cửa, chỉ số chứng khoán và đồng shekel giảm đôi chút. Theo Ram Aminah, cựu cố vấn tài chánh của Bộ Tổng tham mưu, hai ngày chiến tranh đầu tiên đã làm tiêu tốn 1,5 tỉ đô la cho cả tấn công lẫn phòng vệ. Đây là đánh giá tối thiểu, chưa tính đến thiệt hại do mấy chục ngàn quân dự bị được triệu tập, ảnh hưởng đến hoạt động doanh nghiệp ; và 100 triệu đô la mỗi ngày cho việc tiễu trừ Hamas ở Gaza. Gánh nặng tài chánh sẽ làm nợ công đang chiếm 60% GDP tăng lên 75%, trong khi Israel đã nhiều lần bị đánh sụt điểm tín nhiệm.
Trợ giúp Israel ? Donald Trump do dự, chính quyền Mỹ chia rẽ
Về phía Mỹ, Le Figaro nhận thấy ông Donald Trump dè dặt không muốn hỗ trợ quân sự Nhà nước Do Thái. Chiến dịch tấn công của Israel vào Iran đã gây chia rẽ trong liên minh MAGA.
Phe "tân bảo thủ" trong đảng Cộng Hòa muốn hạ gục Iran. Hầu hết các dân biểu Cộng Hòa, chủ tịch Hạ Viện, thủ lãnh phe Cộng Hòa lẫn Dân Chủ ở Thượng Viện đều ủng hộ chiến dịch đánh vào chương trình nguyên tử Iran của Israel, tuy không muốn can dự trực tiếp vào cuộc chiến. Nhưng phía America First chỉ trích họ muốn kéo Hoa Kỳ vào "những cuộc chiến không hồi kết". Cựu cố vấn Steve Bannon khuyến cáo cứ để cho Israel tự xoay sở, nhà bình luận nhiều ảnh hưởng Tucker Carlson tiết lộ luôn danh tính các nhà trợ gốc Do Thái cho Donald Trump.
Sự chia rẽ này còn xuất hiện ở Lầu Năm Góc. Các viên chức quân sự trong đó có tướng Michael Kurilla, đứng đầu bộ chỉ huy trung ương phụ trách Trung Đông đòi có thêm nguồn lực để hỗ trợ Israel, nhất là gởi đến một hàng không mẫu hạm thứ hai. Tuy nhiên thứ trưởng quốc phòng Elbridge Colby cho rằng phải ưu tiên cho Châu Á. Được biết việc bổ nhiệm ông Colby đã bị các đại biểu Cộng Hòa truyền thống ở Quốc Hội chỉ trích. Tuy Trump vẫn đứng về phía Nhà nước Do Thái, nhưng ông cũng cảnh giác trước các "diều hâu" Cộng Hòa. Một trong những lý do khiến cố vấn an ninh quốc gia Mike Waltz mất chức tháng trước là do ông Waltz đã phối hợp với thủ tướng Israel trong giả thiết mở chiến dịch chống Iran.
Putin muốn "hòa giải" để rảnh tay tấn công Ukraine
Donald Trump cho biết sẵn sàng làm trung gian, tiết lộ hôm thứ Bảy đã bàn bạc lâu với Vladimir Putin, và tổng thống Nga muốn đứng ra "hòa giải". Tuy Moskva đã ký hiệp ước đối tác chiến lược toàn diện với Tehran hồi tháng Giêng, nhưng theo chuyên gia Fyodor Lukianov ở Moskva, hai nước không phải đồng minh và hiệp ước không quy định trợ giúp quân sự trực tiếp. Đối với chuyên gia Ilya Grashchenkov, điều quan trọng nằm ở chỗ khác : chiến tranh Israel-Iran khiến phương Tây và công luận không còn chú ý đến Ukraine, giá dầu tăng giúp Nga có thêm tiền để đẩy nhanh sản xuất vũ khí.
Thụy My