Chiến tranh Iran kích hoạt chuỗi phản ứng địa chính trị toàn cầu

Căng thẳng tại Iran tiếp tục tạo ra hiệu ứng dây chuyền trên nhiều hồ sơ quốc tế, từ chiến sự Ukraine đến kinh tế Nga và chính trị Châu Âu. Bài học từ cuộc bầu cử Quốc Hội ở Hungary tiếp tục được báo chí ngày 20/04/2026 bàn luận, trong bối cảnh chuẩn bị cho cuộc bầu cử tổng thống Pháp năm 2027.

Một quân nhân Mỹ thuộc tiểu đoàn pháo phòng không 5-52 ra hiệu cho đồng đội gần một giàn hỏa tiễn Patriot ở Abu Dhabi, Các Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất ngày 05/05/2021. AP - Staff Sgt. Jao'Torey Johnson

Kiev thiếu hỏa tiễn phòng không, Moskva tăng tốc phá hệ thống điện nước

Một trong những quốc gia chịu thiệt hại dây chuyền từ chiến tranh Iran là Ukraine. Le Monde nhận xét "Nga lợi dụng tình trạng Ukraine thiếu hỏa tiễn Patriot". Mùa hè này có nguy cơ đẫm máu cho Kiev, không chỉ ngoài mặt trận. Đợt không kích mới đây cho thấy Moskva đã thay đổi chiến thuật : đánh vào cơ sở hạ tầng dân sự trên cả nước và ồ ạt tấn công bằng hỏa tiễn đạn đạo. Mười bảy người dân trong đó có một trẻ em 2 tuổi đã thiệt mạng và khoảng 100 người khác bị thương trong vụ oanh tạc hôm thứ Năm 16/04.

Thiệt hại nhân mạng nặng một cách bất thường là do vụ oanh kích của Nga kéo dài hơn 10 tiếng đồng hồ liên tiếp, với gần 700 drone và 44 hỏa tiễn đủ loại. Trước hết quân Nga tung ra nhiều đợt drone tầm xa (Dalra) để làm hao đạn của Ukraine, rồi đến 25 hỏa tiễn hành trình (mang được 800 ký chất nổ, và 19 hỏa tiễn đạn đạo bay ở tầm cao với vận tốc siêu thanh khó thể đánh chặn.

Những tháng gần đây, phòng không Ukraine bắn hạ được 90% Dalra nhờ các drone đánh chặn, hỏa tiễn hành trình được Kiev đối phó bằng tiêm kích và hỏa tiễn địa-không. Nhưng hỏa tiễn đạn đạo Iskander-M của Nga thì cần có hỏa tiễn PAC-2 và PAC-3 của Patriot, nhưng Washington ưu tiên cho các đồng minh vùng Vịnh. Tổng thống Volodymyr Zelensky nhìn nhận "tình hình không thể tệ hơn". Moskva nhân đó đã tăng gấp đôi, thậm chí gấp bốn việc sản xuất Iskander-M, chưa kể hỏa tiễn KN-23 và KN-24 do Bắc Triều Tiên cung cấp.

Mùa đông vừa qua lạnh chưa từng thấy từ 20 năm qua, thì Kremlin đặc biệt nhắm vào hệ thống điện và sưởi khiến người dân phải sống trong cảnh giá rét. Mùa xuân đến, quân Nga nay chuyển sang đánh vào hệ thống nước. Ngày 14/04 máy bay Nga thả 6 quả bom dẫn đường xuống đập Petchenegsky vào lúc mực nước dâng cao nhất trong năm, đây là nguồn nước sinh hoạt cho cả triệu dân Kharkiv. Có đến 11 nhà máy thủy điện Ukraine đã bị oanh tạc kể từ tháng 10/2025.

Giá nhiên liệu, mìn bẫy : Nông nghiệp Ukraine là nạn nhân

Le Figaro cho biết nền kinh tế Ukraine - vốn đã khốn đốn sau bốn năm chống xâm lược - cũng là nạn nhân của chiến tranh Iran, đặc biệt là nông nghiệp. Ukraine lệ thuộc nặng nề vào nhiên liệu nhập khẩu, giá dầu lại tăng vào thời điểm Kiev đang chật vật kềm hãm lạm phát.

Giá xăng tăng đè nặng lên giá hàng tiêu dùng và nếu kéo dài sẽ làm giảm xuất khẩu và Ngân hàng Trung ương khó giữ nổi lãi suất chỉ đạo 15%. Ngược lại, chiến tranh Iran giúp Moskva thu lợi thêm 84 đến 252 tỉ đô la dầu khí trong năm 2026. Ngành nông nghiệp Ukraine phải chịu đựng giá nhiên liệu tăng, phân bón cũng đã tăng 30 đến 35%.

Phó thủ tướng Taras Vysotskyi cho biết thời vụ gieo hạt chưa bị ảnh hưởng, nhưng theo Tổ chức Lương Nông quốc tế (FAO) 18% đất trồng trọt và 38% đất đai gần tiền tuyến trở nên nguy hiểm vì mìn và đạn chưa nổ. Bộ Kinh tế tiếp tục chương trình phá mìn nhưng năng lực sản xuất không thể như xưa. Xung đột tại Trung Đông xa xôi là cú đòn cho cuộc kháng chiến vệ quốc của Ukraine. Kết quả cuộc chiến đấu này không chỉ từ đối đầu ngoài mặt trận mà còn là khả năng hấp thu cú sốc kinh tế của đôi bên.

Putin nhìn nhận kinh tế Nga đang gặp khó

Về phía Nga Les Echos nhận xét "Tuy giá dầu tăng, kinh tế xuống dốc đang làm Putin lo ngại". Chính Vladimir Putin đã phải thú nhận là tổng sản phẩm nội địa đã sụt gần 2% trong hai tháng đầu năm nay.

Dầu thô Ural đạt 106,30 đô la một thùng, tăng đến 42% so với tháng 3 – món lợi to lớn từ chiến tranh Iran, trong khi ngân sách Nga năm 2026 dựa trên giá 59 đô la/thùng. Nhưng đây chỉ là một cây không che khuất được khu rừng, và các tranh luận công khai bắt đầu nêu ra. Tại Diễn đàn Kinh tế Moskva ngày 07-08/04, Robert Nigmatullin, nhà toán học nổi tiếng và là thành viên Hàn lâm viện Khoa học Nga đã có những phát biểu thẳng thắn, rằng Nga "đang khó khăn".

Theo Nigmatullin : "Ngay cả những vùng nghèo nhất của Trung Quốc, mức thu nhập cũng vượt qua các khu vực nghèo của Liên bang Nga. Dưới chế độ xô-viết, chúng ta cũng nghèo hơn phương Tây nhưng thời đó đã phát triển được khoa học không gian, nguyên tử và kỹ nghệ, phải hy sinh rất nhiều vì vậy. Ngày nay chúng ta cũng hy sinh nhưng chẳng xây dựng được gì cả".

Ông nói thêm : "Dân số Nga mỗi năm giảm mất 600.000 người. Tăng trưởng GDP trung bình trong thập niên qua là 1,5% nhưng giá tiêu thụ cùng thời kỳ tăng 77%. Không có một sắc lệnh nào của tổng thống dựa trên các chỉ số căn bản này kể từ 2012 và chẳng hiểu tại sao tổng thống không đòi hỏi gì và không trừng phạt ai về tình trạng này".

Thổ Nhĩ Kỳ : Vai trò trung gian trong thế cân bằng mới

Trong khi đó Thổ Nhĩ Kỳ được lợi từ chiến tranh Iran. Les Echos cho biết tỉ lệ ủng hộ tổng thống Recep Tayyip Erdogan đã lên 45%, cao hơn đối thủ là nguyên thị trưởng Istanbul, ông Ekrem Imamoglu đang ngồi tù từ hơn một năm qua. Trò đi dây của Ankara từ đầu cuộc chiến đã mang lại kết quả.

Thổ Nhĩ Kỳ duy trì quan hệ thân thiết với Iran dù có bị lãnh bốn hỏa tiễn đạn đạo trong tháng 3, được phòng không NATO chặn lại. Tehran biện minh rằng đó là do những đơn vị độc lập với bộ chỉ huy trung ương, khẳng định vẫn tôn trọng "chủ quyền của Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia láng giềng và là bạn bè". Dù cho rằng cuộc tấn công của Mỹ và Israel là "vi phạm luật pháp quốc tế", ông Erdogan vẫn tránh đả kích trực diện Donald Trump vốn có mối liên hệ tốt đẹp, chỉ tập trung vào Israel ; đồng thời lên án việc Iran oanh kích các nước vùng Vịnh.

Thái độ này giúp Erdogan đóng vai trò trung gian hòa giải giữa Iran và Hoa Kỳ, bên cạnh Pakistan và Ai Cập. Theo báo Mỹ Al-Monitor, tình báo Thổ Nhĩ Kỳ có đóng góp vào thỏa thuận ngưng bắn : Ankara nằm trong số các kênh không chính thức đã chuyển giao đề nghị của Mỹ cho Iran. Liên kết với các quốc gia vùng Vịnh được tăng cường do sự đáp trả hạn chế của Washington khi cơ sở hạ tầng năng lượng của các nước này bị Iran tấn công, và về lâu về dài Thổ Nhĩ Kỳ có thể tăng xuất khẩu vũ khí.

Về kinh tế, khi Dubai không còn là ốc đảo ổn định vì bom Iran, Thổ Nhĩ Kỳ cố gắng biến Istanbul thành trung tâm tài chánh thay thế, với nhiều ưu đãi thuế khóa. Tuy nhiên theo các chuyên gia muốn phát triển bền vững thì Ankara phải bắt đầu bằng việc chỉnh đốn kinh tế, kiểm soát lạm phát, bên cạnh đó là Nhà nước pháp quyền. Các ngân hàng và công ty đa quốc gia cần khuôn khổ pháp lý ổn định nhưng các tòa án Thổ Nhĩ Kỳ lại không khả tín.

Dân chủ phi tự do ở Hungary và bài học chính trị cho Châu Âu

Les Echos rút ra "Bài học cho năm 2027 về thất bại của Orban". Trong đêm 12/04/2026 những tiếng hô "Hungary đã được giải phóng", "Nga hãy biến đi !" vang vọng trên đường phố Budapest, đám đông hân hoan đầy xúc động ăn mừng chiến thắng vẻ vang. Tác giả bài viết nhắc lại, cuộc cách mạng tự do năm 1848 đã thất bại, cuộc nổi dậy năm 1956 cũng tương tự vì xe tăng Liên Xô tái lập quyền lực cộng sản bằng máu. Krushchev, người kế nhiệm Stalin không ngần ngại sử dụng vũ lực.

Đến năm 1989, Gorbachev đã có sự chọn lựa ngược lại, và như trò chơi domino, lần lượt từng nước trong "Châu Âu bị bắt cóc" tìm lại tự do, chọn dân chủ phương Tây thay cho chuyên chế phương Đông. Viktor Orban đã đứng về phía phương Tây nhưng với thời gian ông ta đã định lại các ưu tiên. Sự sụp đổ cách đây vài ngày của Orban là sự sỉ nhục cho nước Nga của Putin và nước Mỹ của Trump, đồng thời là chiến thắng cho Liên Hiệp Châu Âu và Ukraine.

Đành rằng vẫn chưa giải quyết được gì - vấn đề chính của NATO không phải là Hungary mà là Donald Trump, và trong EU, Cộng hòa Czech chừng như sẵn sàng đóng vai phản diện của Orban. Fareed Zakaria, nhà báo Mỹ gốc Ấn, người đầu tiên đưa ra khái niệm dân chủ phi tự do nhấn mạnh chế độ này dù mang dáng dấp độc tài vẫn chưa phải là độc tài. Bầu cử là thời điểm duy nhất tương đối tự do.

"Nụ hôn tử thần" của Vance

Hungary của Orban không phải là Venezuela của Maduro. Vẫn có thể chống lại thế lực đang cầm quyền, khi đối lập tìm ra được một ứng cử viên duy nhất, phía sau lưng là tất cả các lực lượng đang tuyệt vọng muốn thay đổi. Và đó là nhờ chiến dịch tranh cử tập trung cho các vấn đề nội bộ : tham nhũng, kinh tế tồi tệ, dịch vụ công... thay vì đối ngoại. Có những lá cờ Châu Âu phấp phới trên Budapest trong đêm chiến thắng của Péter Magyar nhưng không nổi bật. Ngược với sự công khai can thiệp của Mỹ và sự lũng đoạn bí mật của Nga, Liên Hiệp Châu Âu đã đúng khi tỏ ra chừng mực.

Nước Mỹ của Trump ngày càng giống như "cỗ máy gây thiệt hại", sự ủng hộ của J.D. Vance có vẻ là "nụ hôn tử thần" đã kết thúc số phận của Viktor Orban. Bài học cho Pháp từ cuộc bầu cử Hungary là các lực lượng gắn bó với dân chủ tự do cần đoàn kết sau một ứng cử viên duy nhất, vì nguy cơ nếu phe dân túy lên cầm quyền là quá lớn. Hungary đã ra khỏi được một chế độ dân chủ phi tự do, nhưng trong tình trạng thảm hại, và 16 năm là quá dài.

Trong một bài viết khác Les Echos cho biết trong gian đoạn chuyển tiếp "Bruxelles đã làm việc với ê-kíp của Péter Magyar" ngay sau chiến thắng, cho dù tân chính phủ chỉ được thành lập vào giữa tháng 5 sau khi tân thủ tướng chính thức nhậm chức. Thời gian đang rất gấp đối với một số hồ sơ, trước hết là lợi ích của Hungary : giải tỏa 18 tỉ euro tài trợ. Budapest phải chứng minh là có những cải cách cần thiết. Về tham nhũng, Hungary hiện là nước Châu Âu đứng chót bảng trong danh sách của Minh bạch Quốc tế. Ông Magyar tuyên bố tái lập tự do báo chí. Về phía Liên Hiệp Châu Âu muốn Hungary không phủ quyết gói tín dụng 90 tỉ euro cho Ukraine.

Vatican-Washington : Khác biệt thế giới quan

Về quan hệ giữa Washington và Vatican, nhật báo công giáo La Croix nhận định giữa tổng thống Donald Trump và Giáo hoàng Leo XIV là "Cuộc đụng độ giữa hai thế giới quan" hoàn toàn đối lập. Theo linh mục Dòng Tên người Ý Antonio Spadaro, Giáo hoàng đại diện cho một tiếng nói độc nhất vô nhị, độc lập với các thế lực tham chiến. Khi tấn công vào nhà lãnh đạo Giáo hội Công giáo, Donald Trump đã bộc lộ một sự bất an sâu sắc.

Xung đột thực sự nằm ở việc hai hệ thống không tương thích với nhau. Một bên là ngôn ngữ của sức mạnh, bên kia là ngôn ngữ Phúc Âm. Đức Leo XIV không tấn công một tổng thống, mà muốn tháo gỡ một cơ chế khiến chiến tranh có thể chấp nhận được, dẫn đến không thể tránh khỏi. Ngay từ buổi tiếp xúc ngoại giao đoàn hôm 09/01, ngài đã mô tả thời đại chúng ta là thời điểm "ngoại giao qua đối thoại bị thay thế bằng ngoại giao sức mạnh".

Chủ nghĩa đơn phương, hoài nghi các định chế đa phương được Roma coi như triệu chứng của một cuộc khủng hoảng trật tự quốc tế rộng lớn hơn, chứ không phải là một sự bất thường đặc thù của Mỹ. Chưa kể khi tổng thống Hoa Kỳ dùng trí thông minh nhân tạo để khoác lên hình ảnh của Chúa Kitô, đối với Vatican đây là sự lạm dụng Phúc Âm. Vì vậy mà Giáo hoàng Leo XIV đã lịch sự từ chối tham gia "Hội đồng hòa bình" của ông Donald Trump. Tòa Thánh không muốn trở thành tuyên úy cho một quyền lực, Đức Leo trước hết là "người chăn chiên". Nhưng là Giáo hoàng gốc Mỹ đầu tiên, ngài cổ súy cho những giá trị nhân bản mà Hoa Kỳ lẽ ra phải gìn giữ.

Trong lịch sử, Washington và Tòa Thánh là hai đối tác chiến lược trong việc đánh bại chủ nghĩa cộng sản ở Đông Âu, và phát triển nhân quyền, nói cùng ngôn ngữ đạo đức : phẩm giá con người, tự do, đa phương. Quyền lực mềm của Giáo hoàng giúp định hình lương tâm 1,4 tỉ người Công giáo ; tạo tính chính danh cho một nền ngoại giao âm thầm, có thể mở ra các kênh mà không một Nhà nước nào mở được ; mang lại cho các nhà lãnh đạo ngôn ngữ hòa dịu mà không mất mặt ; một "tiếng nói thứ ba" cho tất cả các bên. Giáo hoàng Leoô XIV không lao vào tranh luận và chính vì lý do này, ngài vẫn nằm ngoài tầm với.

Thụy My