Ukraine : Khi sáng tạo trở thành vũ khí chiến lược

Một Ukraine sáng tạo, linh hoạt và ngày càng tự chủ về quốc phòng đang làm thay đổi cán cân chiến tranh với Nga, đồng thời buộc NATO và Châu Âu phải định vị lại. Từ số phận chính trị của Mykhailo Fedorov đến những chuyển động tại Ankara, từ eo biển Hormuz đến cuộc đua vào điện Élysée, các tuần báo cho thấy một thế giới đang bước vào thời kỳ mà ý chí cải cách và sức mạnh quân sự trở thành những yếu tố quyết định.

Các chiến binh thuộc đại đội Sparta, trung đoàn drone số 422 chuẩn bị tấn công bằng drone tầm trung vào một vị trí gần tiền tuyến, thời gian và địa điểm không được tiết lộ. Ảnh chụp trong năm 2026. Reuters -Valentyn Ogirenko

Ukraine : Chủ nghĩa tư bản trong chiến hào

L’Express đánh giá "Chủ nghĩa tư bản, vũ khí của Ukraine". Chiến lược hỗ trợ doanh nghiệp của Kiev đã dẫn đến một nền kỹ nghệ quốc phòng hùng mạnh, giúp quân đội lấy lại được thế tiến công. Ukraine xứng đáng được ca ngợi vì sự can trường của các chiến binh, tinh thần kháng chiến của người dân, và tài năng của các chiến lược gia. Viện trợ của Châu Âu, Canada và đến cuối năm ngoái là Hoa Kỳ đã giúp ích rất nhiều. Nhưng còn một yếu tố khác khiến Ukraine chống lại được kẻ xâm lăng hùng mạnh, giàu có và đông quân hơn : đó là chủ nghĩa tư bản tự do.

Chính quyền linh hoạt trong các quy định, tạo điều kiện cho đầu tư của tư nhân kể cả ngoại quốc, khuyến khích hợp tác trực tiếp giữa doanh nghiệp và các lữ đoàn ngoài mặt trận. Hàng trăm công ty nhỏ được thành lập bên cạnh các tập đoàn Nhà nước thời Liên Xô. Nhiều doanh nghiệp ra đời nhờ các món tiền quyên góp từ internet, hay các nhà đầu tư giàu có. Năm nay Ukraine có thể sản xuất tối thiểu 7 triệu drone. Chỉ riêng FirePoint đã có giá trị đến 6 tỉ đô la, với các drone tầm xa và hỏa tiễn hành trình giá rẻ Flamingo (Hồng Hạc) nổi tiếng. Hoặc Swarmer chuyên về phần mềm cho drone là công ty quốc phòng đầu tiên của Ukraine niêm yết trên thị trường chứng khoán Nasdaq.

Nhờ kỹ nghệ nội địa cung cấp 82% vũ khí, quân đội ngày càng ít lệ thuộc vào viện trợ. Độc đáo nhất là nền tảng Brave1, nơi mọi công dân đưa ra dự án có thể tìm được nhà đầu tư, tín dụng, tư vấn và nếu thành công sẽ được quân đội đặt mua. Chu trình sáng tạo cần nhiều năm ở phương Tây, Ukraine chỉ mất vài tuần lễ. Ngân sách của quân đội Ukraine chỉ là 84 tỉ đô la năm ngoái, so với Nga 190 tỉ. Tuy nhiên Atlantic Council cho rằng trên thực tế một phần lớn ngân sách quốc phòng Nga rơi vào túi các chính khách, tướng lãnh và bạn bè của Putin.

Hơn nữa, Moskva bị phương Tây trừng phạt, còn Kiev sáng tạo hơn nhờ nền kinh tế tự do. Chỉ trong thời gian kỷ lục, Ukraine đã có được kỹ nghệ quốc phòng mạnh mẽ, đến nỗi nhiều nhà sản xuất vũ khí Châu Âu lo ngại bị cạnh tranh trong thời hậu chiến. Nhưng theo L’Express, vào lúc Châu Âu ồ ạt tái vũ trang, sức sáng tạo của Kiev là ưu thế cho an ninh toàn châu lục, và nên cám ơn Ukraine đã tin tưởng vào chủ nghĩa tư bản.

Sự thất sủng của "thần đồng" Fedorov

Trong bối cảnh đó, sự kiện bộ trưởng quốc phòng trẻ tuổi Ukraine phải rời chức vụ hôm 15/07 khiến dư luận rất chú ý. Le Point nhận định "Fedorov, người không nên bị cách chức". Thông tin này gây bất ngờ và lo ngại cho Châu Âu. Mykhailo Fedorov, bộ trưởng trẻ tuổi nhất (phụ trách bộ chuyển đổi kỹ thuật số của Ukraine lúc mới 28 tuổi) trong bảy tháng qua đã cho kiểm toán và phát hiện 7,2 tỉ đô la chi vượt mức. Fedorov còn cho kiểm tra các viên chức bằng máy phát hiện nói dối, cho gọi thầu công khai.

Giá đại bác 155 ly giảm ngay 16%, tỉ lệ đánh chặn drone Nga từ 83 lên 91%, hỏa tiễn hành trình từ 47 lên 87%. Chương trình "Logistics Lockdown" hằng đêm khiến Crimea thêm cô lập, các nhà máy lọc dầu Nga bốc cháy, và Putin nếm mùi nạn thiếu xăng dầu. Và chính nhân vật này đã bị đẩy ra khỏi nội các, đúng vào ngày bà Ursula von der Leyen đến ký hợp tác quốc phòng giữa Liên Hiệp Châu Âu và Ukraine. Vài giờ trước đó, chủ tịch Ủy Ban Châu Âu không ngớt ca ngợi vị bộ trưởng trẻ tuổi, tác giả của "phép lạ" drone giá rẻ.

Báo chí Ukraine đưa tin về các cuộc biểu tình ủng hộ nhân vật trong sạch của quân đội tại Kiev và nhiều thành phố khác. Theo tờ Ukrainska Pravda, bộ trưởng quốc phòng chưa đầy 35 tuổi am hiểu công nghệ, là cái gai trong mắt tổng tư lệnh Oleksandr Syrsky, vị tướng 60 tuổi được đào tạo trong nhà trường xô-viết - hai thế giới không tương thích với nhau.

Bộ trưởng chống tham nhũng trong "toa xe hạng nhất"

Mykhailo Fedorov từng là giám đốc điều hành quảng cáo kỹ thuật số, mới 28 tuổi đã trở thành bộ trưởng trẻ nhất trong lịch sử Ukraine. Ông đã tạo ra Diya, "nhà nước trong điện thoại thông minh", một ứng dụng giúp ngăn chặn tham nhũng trong dịch vụ công cộng đồng thời giúp 23 triệu người sử dụng dễ dàng tiếp cận hơn. Tháng 2/2022, ông kêu gọi được Elon Musk giúp kích hoạt các thiết bị Starlink cho Ukraine. Sau đó ông biến các cơ sở của tình nguyện viên thành một "đội quân drone", sản xuất 200.000 chiếc một tháng – niềm mơ ước của quân đội nhiều nước.

Le Point nhắc lại, trước Fedorov, hai người tiền nhiệm Oleksy Reznikov và Rustem Umerov đã phải rời chức vụ vì cáo buộc tham nhũng, Denys Chmyhal chỉ trụ được 6 tháng. Nói cách khác, tiền bạc của Châu Âu đổ vào một bộ phức tạp nhất vào đúng lúc người được giao làm trong sạch bộ máy phải rời đi. Về mặt chính thức, Zelensky trách Fedorov không cải tổ được các đơn vị tuyển quân có tiếng là thô bạo. Nhưng chỉ trong 7 tháng không thể cải cách được một hệ thống có 2 triệu người bất mãn và 200.000 người đào ngũ, hàng ngàn đơn kiện cáo.

Fedorov hứa sẽ tống giam những ai ăn chặn hợp đồng quốc phòng. Tờ Ukrainska Pravda ví von : "Lên chuyến tàu chống tham nhũng, ông ấy đã chọn việc kéo còi báo động thay vì gọi một tách espresso và tận hưởng chuyến đi với những người khác. Hành khách của các toa hạng nhất không thể hài lòng".

Khi nhân vật cải cách đụng độ hệ thống cũ

The Economist nhận xét, là nhân tố phá vỡ các quy tắc cũ kỹ, ông Mykhailo Fedorov nhanh chóng gây bất bình trong nội bộ nhưng lại chậm trễ trong việc xây dựng các mối quan hệ đồng minh. Người được các đồng nghiệp gọi thân mật là Misha, được cho là sẽ hiện đại hóa quân đội theo cách tương tự như đã số hóa bộ máy chính phủ. Tuy nhiên, các tướng lãnh không tin tưởng và tìm cách cản trở ông. Tại một cuộc họp hội đồng quân sự vào đầu tháng 7, căng thẳng giữa ông Fedorov và giới lãnh đạo quân sự đã âm ỉ.

Fedorov vô cùng năng động, nhưng đụng chạm đến các nhóm lợi ích đã bám rễ sâu và gạt bỏ những nhân vật quyền lực khỏi các hợp đồng béo bở. Đó là một phần nguyên nhân dẫn đến những rắc rối của ông. Phần còn lại là do chính ông tự gây ra. Vị bộ trưởng đã công khai tranh cãi với các lãnh đạo quân đội kiểu truyền thống, đặc biệt là tổng tư lệnh Oleksandr Syrsky. Một nguồn tin tình báo đánh giá : "Syrsky là người dày dạn kinh nghiệm, am hiểu hệ thống hơn hẳn Misha và sẽ dùng mưu lược để đánh bại ông".

Gói cải cách lớn đầu tiên của ông Fedorov chỉ bắt đầu được triển khai vào tháng 6, nhằm giải quyết những vấn đề cấp bách về nhân lực. Lương tháng cho lính tác chiến tăng gấp ba, lên 7.000 đô la, đặt ra các hợp đồng có thời hạn khác nhau, cho giải ngũ những quân nhân đã phục vụ lâu năm, tuyển mộ người nước ngoài. Khoảng 300.000 người Ukraine trong danh sách vắng mặt không phép cũng được quay trở lại trong vòng 100 ngày mà không bị xử phạt. Trước đây, những người bị bắt giữ đều bị đưa đến các điểm nóng nhất trên tiền tuyến, nơi cơ hội sống sót vô cùng mong manh.

Những người chỉ trích ông Fedorov trong quân đội thừa nhận rằng ông đã làm được nhiều việc, nhưng họ cho rằng ông không đủ năng lực để hoạch định chiến lược chiến tranh. Tuần báo Anh tiết lộ hôm 12/07 tổng thống Zelensky đã thăm dò Federov về vị trí thủ tướng đang bị bỏ trống. Bình thường thì đây là sự thăng tiến, nhưng trong bối cảnh hiện nay lại bị coi là dấu chấm hết cho dự án cải cách của ông, và Mikhailo Fedorov đã từ chối. Le Monde cuối tuần cho biết thêm, Fedorov đã công khai chỉ trích ông Syrsky là gây chia rẽ, còn tổng tư lệnh đáp lại là "rất tự hào về chiến dịch bảo vệ Kiev năm 2022" (mà ông là người chỉ huy).

NATO trước giấc mơ tự chủ của Châu Âu

Nhìn rộng hơn trong bối cảnh phải đối đầu với Nga, Le Point bàn về "Thách thức Châu Âu hóa NATO". Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 36 ở Ankara hai ngày 07-08/07 diễn ra vào thời điểm then chốt. Tại Ukraine, ưu thế ngả về phía Kiev khiến Vladimir Putin trả đũa bằng cách gia tăng oanh kích thường dân. Ở vùng Vịnh, Iran thương lượng với Hoa Kỳ trong thế mạnh. Chính quyền Trump coi NATO là con dê tế thần trong các thất bại về chiến tranh thương mại, tiền tệ, công nghệ và quân sự.

Tại Ankara, mọi việc bắt đầu một cách tồi tệ : Donald Trump coi Tây Ban Nha là "đối tác thảm hại", lại đòi sáp nhập Greenland và đả kích NATO không muốn trợ giúp chống Nhà nước ủng hộ khủng bố là Iran. Nhưng rồi hội nghị kết thúc tốt đẹp nhờ sự khôn khéo của Mark Rutte, mà The Economist đánh giá tổng thư ký NATO đã hy sinh thể diện cá nhân, nịnh nọt ông Trump vì lợi ích chung. Sau khi gặp Volodymyr Zelensky, tổng thống Mỹ đồng ý cho sản xuất nhượng quyền hỏa tiễn đánh chặn PAC-3 cho hệ thống Patriot, thông cáo chung nhắc lại sự đoàn kết của 32 thành viên và ủng hộ Ukraine trước Nga, và Donald Trump nhấn mạnh đến "tình cảm tràn trề" trong hội nghị.

Le Point nhận thấy có hai tiến bộ lớn : các thành viên thuộc Liên Hiệp Châu của NATO đẩy mạnh tái vũ trang - từ 204 tỉ tăng vọt thành 500 tỉ đô la cho quốc phòng kể từ 2022 ; Châu Âu và Canada thay chân Hoa Kỳ viện trợ cho Ukraine. Tuy vậy hãy còn nhiều trở ngại : nỗ lực tài chánh vẫn chưa đủ, Đức và nhiều nước vẫn ưu tiên cho quan hệ với Washington dù kỹ nghệ Châu Âu đáp ứng được 98% nhu cầu. Không nước nào có tính chính danh để thế vị trí chỉ huy Hoa Kỳ, trong khi Pháp và Đức bất đồng. Việc Mỹ rút lui để lại nhiều hệ quả trong các lãnh vực tình báo, không gian, chiến tranh mạng, trí thông minh nhân tạo, răn đe nguyên tử… Châu Âu thấy rằng không thể có tự do nếu không đủ năng lực tự vệ, dù có khả năng nhưng thời gian rất gấp rút, và quyết tâm vẫn là dấu hỏi.

Trump và Putin khiến cựu lục địa tỉnh thức

L’Express nhận xét "Thượng đỉnh NATO : Châu Âu tự giải phóng khỏi Donald Trump". Tuần báo nhắc đến món quà kỳ lạ mà tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ dành cho các nhà lãnh đạo dự hội nghị : một khẩu súng lục khắc tên người được tặng kèm theo một hộp đạn thật. Món quà bất ngờ này của Erdogan mang theo hai thông điệp : cần biết tự vệ trong một thế giới bạo lực, và đã đến lúc Châu Âu học cách hành động. Vladimir Putin và Donald Trump rất "có công" trong việc Châu Âu hóa NATO. Thái độ thô bạo của ông chủ Nhà Trắng và cuộc xâm lăng Ukraine của Putin đã thúc đẩy Châu Âu sát cánh bên nhau.

Bằng chứng trước tiên là các hợp đồng vũ khí đạt kỷ lục 50 tỉ đô la gồm tàu ngầm, drone, phi cơ vận tải… NATO làm gương với hành động mang tính biểu tượng : đàm phán mua 10 phi cơ thám sát GlobalEye của tập đoàn Thụy Điển Saad để thay cho những chiếc Awacs cũ của Boeing. Thứ hai, Châu Âu bù đắp lại khoảng trống rất nhanh khi Mỹ rút bớt lực lượng : 3/4 số vũ khí và 80% về hải quân - đứng đầu là Pháp. Thứ ba, viện trợ của NATO cho Ukraine hoàn toàn từ Châu Âu và Canada. Trong khoảng 70 tỉ euro viện trợ cho Kiev để mua vũ khí năm nay, Mỹ không góp một đồng đô la nào. Trump đã đánh thức một Châu Âu tự chủ quốc phòng, trong khi những người tiền nhiệm của ông không ưa ý định này của Pháp.

Hormuz : Tia lửa trong màn sương chiến tranh

Tại Trung Đông, Le Point dẫn báo chí Mỹ nói về kế hoạch của ông Trump để đối phó với Iran. Nhà Trắng hiện đang xem xét các kịch bản cho những cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Cộng hòa Hồi giáo. Eo biển Hormuz, tuyến đường quan trọng cho dầu mỏ toàn cầu, một lần nữa lại trở thành tâm điểm của một cuộc xung đột mà những đường nét vẫn chưa rõ ràng, nếu không muốn nói là hoàn toàn mờ mịt. Màn sương mù vẫn bao phủ. Và trong đó, sự cố nhỏ nhất cũng có thể trở thành tia lửa châm ngòi cho xung đột.

Theo New York Times, Hoa Kỳ đã tấn công bảy đêm liên tiếp. Tehran tố cáo Washington nhắm vào cơ sở hạ tầng dân sự, nhưng theo Bộ Tư lệnh Trung ương Hoa Kỳ (Centcom) thì chỉ oanh tạc "các địa điểm giám sát ven biển, hệ thống phòng không, cơ sở hạ tầng hậu cần quân sự và năng lực hải quân". Các phương tiện truyền thông khu vực cho biết tình hình nhanh chóng leo thang. Các vụ nổ được cho là đã xảy ra ở Yazd, Sirik và một số tỉnh phía nam Iran.

Middle East Eye cho biết chính quyền Bahrain đã kích hoạt còi báo động không kích, kêu gọi người dân "giữ bình tĩnh và tìm nơi trú ẩn", trong khi Kuwait tuyên bố đã đẩy lùi "các cuộc tấn công bằng tên lửa và drone địch". Axios tiết lộ thông tin đáng lo ngại nhất. Theo đó, chính quyền Trump đã thông báo với Israel sẽ triển khai mấy chục phi cơ tiếp nhiên liệu bổ sung, để chuẩn bị mở rộng chiến dịch. Trang này trích lời một số viên chức Mỹ và Israel, nói rằng Donald Trump đang cân nhắc "một cuộc tấn công quy mô lớn vào Iran, với quy mô vượt xa những cuộc oanh tạc hiện nay xung quanh eo biển Hormuz".

Trong số các phương án đang được xem xét, có cả việc ném bom các cơ sở hạ tầng của Iran như nhà máy điện, hay đánh vào các địa điểm hạt nhân. Trump vẫn chưa đưa ra quyết định cuối cùng, nhưng ông dường như sẵn sàng leo thang chiến tranh, gây thiệt hại nặng nề để Tehran phải mở lại eo biển Hormuz. Atlantic Council cảnh báo việc trở lại bình thường chỉ là ảo tưởng, lưu thông ở Hormuz sẽ còn chậm lại lâu dài.

Pháp : Marine Le Pen và canh bạc cuối cùng

Trang bìa Courrier International tuần này đăng hình vẽ thủ lãnh cực hữu Pháp đang cố leo lên những bậc thang với dòng tựa "Marine Le Pen, ứng cử bằng mọi giá". Cũng với hình vẽ bà Le Pen nhưng đang ngồi trên ngai vàng, L’Express thử hình dung "100 ngày đầu cầm quyền của đảng Tập Hợp Dân Tộc". Le Nouvel Obs chạy tít "Le Pen-Bardella : Những khuyết điểm được che đậy".

Courrier International dẫn lại bình luận của báo chí các nước. Le Soir coi đây là bước ngoặt kịch tính gồm hai hồi. Marine Le Pen bị tòa phúc thẩm kết án ba năm tù, trong đó một năm tù giam có thể chuyển thành đeo vòng điện tử ; và không được tham chính 45 tháng vì tội biển thủ công quỹ. Tuy nhấn mạnh hành vi phạm pháp "trong nhiều năm trời", tòa vẫn tính đến "sự tự do chọn lựa của cử tri" khi giảm nhẹ hình phạt của tòa sơ thẩm.

El Pais nhận thấy tư pháp đã giúp Marine Le Pen "sống sót về chính trị". Thủ lãnh cực hữu lập tức loan báo ra ứng cử tổng thống năm 2027, đồng thời kiện lên tòa phá án để khỏi phải đeo vòng khi vận động tranh cử. Nhật báo trung tả của Tây Ban Nha viết : "Viễn cảnh một người bị tư pháp kết án đứng đầu một Nhà nước khiến toàn bộ tiến trình bầu cử không còn khả tín, cũng như chức vụ tổng thống (…) đặc biệt lại là một cường quốc nguyên tử, thành viên thường trực Hội đồng Bảo an".

Thụy My