Ký ức bị cấm đoán về nạn đói lớn nhất lịch sử Trung Hoa

Nằm trong loạt bài phân tích sâu về các dòng chảy thời sự lớn, báo chí Pháp ngày 09/09/2026 đưa người đọc trở về với góc khuất lịch sử bị cấm đoán của nạn đói thời Mao Trạch Đông, những bản án nghiệt ngã bóp nghẹt tự do tại Hồng Kông, hay cuộc chạy đua vũ trang biến không gian thành một "vùng Viễn Tây mới". Bên cạnh đó, các giá trị tinh thần tôn giáo đang trở thành những điểm tựa âm thầm trợ giúp con người trong một thế giới đầy bất trắc.

Trước đài tưởng niệm các nạn nhân của nạn đói thời Đại nhảy vọt, tại trấn Cao Điếm (Gaodadian), tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, ngày 23 tháng 9 năm 2019. Gilles Sabrié

Mảnh ghép sự thật về nạn đói từ những "tài liệu vô hại"

Tiếp tục loạt bài về di sản gây tranh cãi của Mao Trạch Đông, Le Monde nói đến "Ký ức bị cấm đoán về nạn đói lớn nhất lịch sử". Chính sách Đại nhảy vọt của Mao từ 1958 đến 1961 là nguyên nhân gây ra một trong những trận đói khủng khiếp nhất mà nhân loại biết đến. Ở thôn quê, nhất là Hà Nam, nơi người nông dân phải trả giá nặng nề nhất cho chính sách điên rồ ấy, chủ đề này vẫn là cấm kỵ.

Một người đàn ông họ Lộ (Lu) mới sáu, bảy tuổi khi bốn người trong gia đình bảy người chết đói. Dù còn rất nhỏ, ông vẫn nhớ rõ cái thời cả làng đói kém, người mẹ bắt ăn vỏ cây trong khi hàng xóm ăn phân chim. Ông nội chết đầu tiên vào Tết 1959. Năm nay 72 tuổi, nhưng từ khi về hưu năm 2020 ông đã bỏ công tìm hiểu nguyên nhân, lân la khắp các thư viện. Những cuốn sách về đề tài nhạy cảm đều vắng bóng, nhưng một số tài liệu có vẻ vô hại lại hữu ích. Như bảng kê xuất khẩu ngũ cốc Trung Quốc cuối thập niên 50 cho thấy Bắc Kinh xuất khẩu lương thực để mua máy móc từ Nga trong khi nông dân chết đói.

Cuốn sách nổi tiếng nhất là "Bia mộ" của Dương Kế Thằng (Yang Jisheng) tất nhiên cũng không thể tìm được, nhưng được truyền tay trong giới trí thức có tư tưởng tự do ở Bắc Kinh sau khi xuất bản năm 2008. Ông Lộ đọc được trên mạng và kết luận thảm họa này chính là do Mao. Năm 1957, đáp lời nhà lãnh đạo xô-viết Nikita Krushchev, vốn có tham vọng đạt được sản xuất kỹ nghệ tương đương Hoa Kỳ trong 15 năm, Mao Trạch Đông loan báo Trung Quốc sẽ vượt Anh trong 10 năm. Nhiều nông dân bị buộc phải bỏ đồng ruộng để đi xây những con đập khổng lồ, đôi khi kiệt sức đến chết.

Cơn cuồng vọng chính trị và những cái chết vì trung thành với đảng

Cán bộ cộng sản cấp dưới áp đặt các biện pháp được cho là "kỳ diệu" nhưng thực tế làm đất nghèo đi, như thâm canh, cấy dày, họ báo cáo năng suất cao vì sợ trừng phạt. Năm 1958, các gia đình bị buộc phải đến nhà ăn tập thể, dụng cụ nấu nướng bị tịch thu. Người nông dân chết đói tại nhà hay trên đường tìm kiếm thức ăn, có những trường hợp ăn thịt người đã được ghi nhận. Chuyên gia dân số người Mỹ Ansley Coale ước tính cái giá nhân mạng của Đại nhảy vọt là từ 16,5 đến 27 triệu người, Dương Kế Thằng thẩm định 36 triệu, nhà sử học Hà Lan Frank Dikötter ước tính có 45 triệu người chết đói ở Hoa lục. Dù con số chính xác là bao nhiêu, nạn đói này là chưa từng thấy trong lịch sử nhân loại, nhất là trong thời bình. Không hề có đài tưởng niệm chính thức nào cho các nạn nhân.

Phóng viên Le Monde từng gặp một nông dân Hà Nam đã dựng lên hai tấm bia để tưởng nhớ những người chết đói. Ông kể lại thời đó, ngã gục vì đói khát, một phụ nữ đã cứu sống ông bằng một chén cháo. Ký ức thời Cách mạng văn hóa nay chỉ còn là lời kể trong các gia đình, và nhân chứng lần lượt qua đời. Đặc biệt ở Hà Nam, một số ngôi làng hầu như không còn ai sống sót trong suốt ba năm. Một nhân chứng cho biết, những người ngoan ngoãn chấp hành lệnh của đảng chết đói đầu tiên vì nộp hết lúa thu hoạch được cho tập thể, những ai giấu được một ít mới sống sót.

Bình thường hóa tập trận : Đòn nghi binh bên eo biển Đài Loan

Về vấn đề Đài Loan, trả lời phỏng vấn Libération, chuyên gia an ninh hàng hải Benjamin Blandin nhấn mạnh "Bắc Kinh đang bình thường hóa các hoạt động điều động quân sự quanh Đài Loan - những hoạt động từng được xem là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng". Trung Quốc đang rút ra những bài học từ cuộc chiến ở Ukraine và Trung Đông.

Kể từ năm 2021, Trung Quốc đã tiến hành các cuộc tập trận ngày càng quy mô và mở rộng về mặt địa lý: Tập trận bao vây và phong tỏa Đài Loan, tập trận liên binh chủng, diễn tập quy mô lớn ở Biển Đông, tập trận hải quân và không quân với Nga xung quanh Nhật Bản và Tây Thái Bình Dương, một hạm đội đi vòng quanh Úc năm 2025, và các hoạt động của hàng không mẫu hạm Liêu Ninh và Sơn Đông vượt ra ngoài chuỗi đảo thứ nhất. Đến năm 2025, Hải quân Trung Quốc đã đạt đến mức độ hoạt động chưa từng có xung quanh Đài Loan, ở Biển Đông và xa hơn nữa.

Tập trận có thể được dùng để che mắt cho một chiến dịch quân sự ngày càng khả thi, và đây chính là một trong những hậu quả của việc bình thường hóa các hoạt động quân sự của Trung Quốc xung quanh Đài Loan. Càng thường xuyên tập trung hàng chục tàu và hàng trăm máy bay xung quanh đảo quốc, thì càng khó phân biệt ngay lập tức. Tuy nhiên đổ bộ quy mô lớn đòi hỏi một sự huy động khó che giấu hơn.

Chiến tranh Ukraine mang lại những bài học về chiến tranh điện tử và duy trì một cuộc chiến kéo dài. Cuộc xung đột ở Iran và eo biển Hormuz cho phép quan sát cách thức hỏa tiễn, drone, thủy lôi có thể gây rối loạn mà không cần kiểm soát hoàn toàn. Nga cung cấp cho Trung Quốc chiều sâu chiến lược trên lục địa, năng lượng, một số công nghệ quân sự nhất định (đặc biệt là động cơ phản lực) và kinh nghiệm chiến đấu.

Chiếc gậy chống trước vành móng ngựa Hồng Kông 

Cũng liên quan đến Trung Quốc, Le Monde cho biết hôm 09/09/2026, những khuôn mặt của phong trào dân chủ Hồng Kông ra trước tòa phúc thẩm vì đã gây quỹ giúp người biểu tình năm 2019. Năm bị cáo là Hồng y Giuse Trần Nhật Quân (Joseph Zen), nữ ca sĩ nhạc pop Hồ Vận Thi (Denise Ho) đồng thời nhà đấu tranh cho quyền của người đồng tính, học giả Hứa Bảo Cường (Hui Po Keung) và các luật gia Ngô Ái Nghi (Margaret Ng), Hà Tú Lan (Cyd Ho).

Việc bắt giữ và kết án vị Hồng y già nua yếu đuối 94 tuổi, ra tòa phải chống gậy, đã khiến chính quyền Hồng Kông trước đây phải bối rối. Nhà Trung Quốc học Claude Meyer nhận xét Hồng y Giuse Trần Nhật Quân gần như là phát ngôn viên của giáo hội ngầm đang bị áp bức. Nhưng nay Bắc Kinh không còn ngần ngại, thái độ vờ khiêm tốn thời Đặng Tiểu Bình đã kết thúc. Ngày nay chế độ bất chấp dư luận quốc tế, cứ ngang nhiên làm những gì mình muốn.

Vùng Viễn Tây mới và sự vắng mặt của những "ông vua" không gian

Quay về với thực tại thế kỷ 21, La Croix chạy tít trang nhất "Không gian : Vùng Viễn Tây mới". Hội nghị thượng đỉnh quốc tế về không gian khai mạc hôm 09/09 tại Paris. Nhiều người trông đợi việc thiết lập một cơ chế quản trị toàn cầu để kìm bớt xu hướng thiên về lợi ích riêng tư. Le Figaro nhận định "Không gian, sân chơi mới của các cường quốc".

Dưới mái vòm tuyệt đẹp của Grand Palais ở Paris, hội nghị thượng đỉnh trong hai ngày 09 và 10/09 không hoành tráng như mong muốn, dù 120 nước đã được tổng thống Emmanuel Macron mời dự, tức hầu như tất cả các quốc gia ít nhiều có liên quan, trừ Nga, Iran và Bắc Triều Tiên. Thủ tướng Đức Friedrich Merz rốt cuộc vắng mặt với lý do lịch trình hoạt động không cho phép. Nhất là các đại tập đoàn Mỹ SpaceX và Blue Origin đã hủy việc tham dự vào phút chót, theo tin đồn thì Nhà Trắng đã gây áp lực để tẩy chay sự kiện. Làm thế nào có thể thiết lập việc quản trị toàn cầu về không gian khi thiếu vắng những nhân tố đang làm mưa làm gió này ?

Từ khi Starlink, một công ty con của SpaceX do tỉ phú Elon Musk sáng lập, ra mắt vào năm 2019, bức tranh đã hoàn toàn thay đổi. Vào thời điểm đó, có khoảng 2.000 vệ tinh đang quay quanh Trái Đất. Hiện nay có đến 15.000 vệ tinh, và hai phần ba thuộc về Starlink, với vai trò chính là cung cấp dịch vụ internet tốc độ cao trên toàn cầu. Elon Musk không có ý định dừng lại, mà muốn đưa 42.000 vệ tinh lên quỹ đạo, ở độ cao khoảng 550 kilomet. Để so sánh, chùm vệ tinh Eutelsat OneWeb của Châu Âu có chưa đến 700 vệ tinh. Trung Quốc, hiện là cường quốc vũ trụ lớn thứ hai (Nga đã tụt hậu từ lâu), có 1.286 vệ tinh đang hoạt động, tăng đến một phần tư chỉ trong vòng một năm.

Sự bùng nổ chưa từng có trong bảy thập niên làm dấy lên lo ngại về tình trạng tắc nghẽn ở quỹ đạo Trái Đất tầm thấp (từ 350 đến 2.000 kilomet). Người ta đang lo về nguy cơ va chạm dây chuyền, vì mỗi vụ va chạm có thể tạo ra hàng ngàn mảnh vụn trong không gian. Nhiều hoạt động thường nhật của con người hiện nay phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng vũ trụ : thời tiết, viễn thông, định vị, quan sát Trái Đất… Một chuyên gia than thở, rất không may là nhiều quốc gia có lẽ tin rằng sẽ mất nhiều hơn được trong việc điều tiết hoạt động trên vũ trụ. Một nhà nghiên cứu khác cảnh báo, vấn đề sử dụng tài nguyên không gian có thể sớm nảy sinh. Chẳng hạn nước và đất đá trên Mặt Trăng mà các nhà phi hành gia tìm thấy sẽ thuộc về ai ?

"Xương sống" Starlink trước mặt trận không tuyên chiến trên quỹ đạo

Hơn bao giờ hết, vai trò của vệ tinh hiện nay vô cùng quan trọng trong chiến tranh. La Croix nhắc lại, sớm tinh mơ ngày 24/02/2022, các modem internet nối với vệ tinh KASAT của Viasat bị tin tặc tấn công. Nga đã làm tê liệt mạng viễn thông Ukraine mà không cần bắn một phát súng nào. Quân Nga sau đó tràn vào một Ukraine đang trở nên câm điếc một phần vì tin tặc.

Đây có thể là ngón đòn chí tử. Elon Musk đề nghị Volodymyr Zelensky kết nối với thiên hà Starlink : Kiev tìm lại được đôi tai và cặp mắt, phối hợp phòng vệ một cách hiệu quả, đáp trả và thậm chí phản công. Hơn bốn năm sau, Kiev vẫn kiên cường chiến đấu và vị trí của vệ tinh trong cuộc chiến càng tăng lên, hỏa tiễn và drone được sử dụng rộng rãi.

Le Figaro cũng nhắc đến sự kiện vào đầu mùa hè năm nay, lực lượng Ukraine đã nhắm vào năng lực không gian của Nga. Trung tâm viễn thông Dubna đã bị tấn công, đặc biệt là một ăng-ten Mark IV; rồi trung tâm Vladimir, Beloomut hay Meshcherino-1, gắn với tình báo quân đội Nga.

Chiến tranh, nhất là giữa các đại cường, được tiến hành từ không gian. Hiện tượng này được đẩy nhanh từ những năm 2010. Vệ tinh cung cấp cho các bên tham chiến khả năng liên lạc, thu thập thông tin tình báo, định vị địa lý, dẫn đường và đồng bộ hóa các hoạt động. Có thể theo dõi tức thời các binh sĩ trên mặt đất, phát hiện động thái của kẻ thù, dẫn đường cho hỏa tiễn, pháo và drone đến mục tiêu. Vệ tinh cũng giúp phát hiện các vụ phóng hỏa tiễn đạn đạo và xác định quỹ đạo của chúng để đánh chặn - một điểm quan trọng của răn đe nguyên tử. Do đó, Starlink đã trở thành "xương sống của mặt trận Ukraine" - theo một đại tá Pháp.

Quân sự hóa vũ trụ : Khi các siêu cường lập "Lực lượng Không gian"

Một hệ quả khác của việc quân sự hóa không gian, và là một trong những vấn đề chính tại hội nghị thượng đỉnh Paris hôm nay, là các hành động phá hoại vệ tinh của đối phương. Hoa Kỳ, Nga và Trung Quốc đang sản xuất các vệ tinh có khả năng giám sát chặt chẽ vệ tinh của đối thủ cạnh tranh. Bên cạnh đó là các phương tiện gây nhiễu, vô hiệu hóa hoặc phá hủy vệ tinh của đối phương. Trung Quốc và Nga đã thử nghiệm bằng cách thực hành trên chính các vệ tinh của họ. Ví dụ, năm 2021, Moskva đã phá hủy vệ tinh Cosmos 1408 của mình bằng một hỏa tiễn chống vệ tinh phóng từ mặt đất.

Một dấu hiệu khác là việc thành lập các lực lượng chuyên trách. Năm 2019, Hoa Kỳ thành lập Lực lượng Không gian. Cùng năm đó, NATO công nhận không gian là một lĩnh vực hoạt động, bên cạnh đất liền, mặt biển, không trung và không gian mạng. Pháp thành lập bộ chỉ huy không gian gắn với Không quân, đặt tại Toulouse. Lực lượng không gian của Pháp có khoảng mười vệ tinh, bao gồm ba vệ tinh quan sát (CSO), hai vệ tinh bảo đảm an ninh thông tin liên lạc (Syracuse) và ba vệ tinh thu nhận tín hiệu điện từ (Ceres).

Lực lượng này hữu ích, nhưng quá nhỏ bé so với các cường quốc hàng đầu trong lĩnh vực vũ trụ. Paris buộc lòng phải tìm kiếm các đối tác, nhưng lại vướng phải tham vọng của từng cường quốc. Chẳng hạn nhà sản xuất vệ tinh OHB của Đức, cùng với Pháp tham gia vào thiên hà Iris2 của Châu Âu, nhưng đồng thời lại phóng một chùm vệ tinh quân sự chỉ dành riêng cho quân đội Đức (Bundeswehr).

Giáo hoàng Leo XIV đến Pháp : Cơn sốt tâm linh giữa một thế giới bất định

Phải chăng trong một thế giới ngày càng bất định, người ta càng muốn tìm đến với những giá trị tinh thần ? Le Figaro cho biết "Một triệu người đăng ký tham dự nhân chuyến thăm Pháp của Giáo hoàng Leo XIV" - một làn sóng hâm mộ hiếm thấy. Cách đây hai tuần, giáo hoàng thổ lộ với Hồng y Jean-Marc Aveline : "Tôi học tiếng Pháp". Ngài đọc thông thạo, nhưng đàm thoại chưa trôi chảy.

Các giám mục Pháp trong cuộc họp báo nói rằng rất ấn tượng trước con số hơn một triệu người đăng ký tham dự các sự kiện ở Paris, Lourdes và Metz từ ngày 25 đến 28/09. Chi phí tổ chức là 27 triệu euro, hiện đã quyên góp được 5,5 triệu. Giáo hội kêu gọi thông qua trang web www.pape-france.fr, và trong một số sự kiện tín đồ cũng có thể đóng góp với mã vạch điện tử được công bố, vì không thể nào tổ chức việc "bỏ rổ" (quyên góp) trong thánh lễ khổng lồ chiều thứ Bảy 26/09 trên quảng trường Concorde, đã có nửa triệu người đăng ký tham dự.

Tướng về hưu Hervé Wattecamps, phụ trách logistic, cho biết đây là thách thức vô cùng lớn. Ban đầu định tổ chức thánh lễ ở quảng trường Invalides và Champ-de-Mars nhưng không đủ chỗ. Chỉ còn lại đại lộ đẹp nhất thế giới Champs-Élysées, quảng trường Concorde, quảng trường Ngôi Sao. Mỗi ngày lại có thêm 8.000 người đăng ký và ban tổ chức đang cố gắng tìm cách mở rộng thêm không gian. Ở Metz có đến 40.000 người muốn tham dự trong khi giáo đường chỉ có 2.000 chỗ. Riêng cuộc gặp gỡ giới trẻ ở Stade de France thì thật sự đáng kinh ngạc : Chỉ vài phút sau khi mở đăng ký trên mạng đã hết sạch chỗ. Thông điệp mà Giáo hoàng Leo XIV sẽ truyền tải vẫn được giữ kín.

Thụy My