Người dân Oleshky không cầm được nước mắt sau khi di tản khỏi vùng đất bị quân Nga chiếm đóng, đến biên giới Belarus-Ukraine ở tỉnh Chernyhiv, Ukraine ngày thứ Bảy 31/10/2026. AP Photo/Efrem Lukatsky - Efrem Lukatsky

Bốn năm rưỡi trong tử địa Oleshky và cuộc hồi sinh

Đặc phái viên Le Monde dẫn lời cư dân làng Oleshky được di tản : "Chúng tôi chẳng biết đi đâu, nhưng có một điều chắc chắn là chúng tôi đã sống sót". Nhờ ngưng bắn sáu ngày giữa Moskva và Kiev, khoảng 700 người dân đã ra khỏi được Oleshky nằm gần chiến tuyến, sau hơn bốn năm đói khát và thiếu thuốc men.

Bài phóng sự đăng ngày 03/11/2026 tả lại, có người bật khóc nức nở, người thì ngơ ngác không tin đã thoát khỏi địa ngục. Nhiều người sững sờ thấy mình đang ở trên đất mẹ Ukraine. Họ vội vã chạy đến nhận những gì đang thiếu thốn nhất : thuốc lá và súp nóng. Những người chọn trở về Ukraine được đưa bằng xe buýt sang Crimea bị chiếm đóng rồi đi máy bay sang Belarus, đến Ukraine hôm 31/10 trong tình trạng kiệt lực nhưng nhẹ nhõm.

Ngôi làng bị quân Nga chiếm đóng ngay từ ngày đầu cuộc xâm lăng, và suốt hơn bốn năm qua, với sự phát triển của chiến tranh drone, quân Nga lùi xa dần các vị trí ở sông Dniepr, tuy kiểm soát lãnh thổ nhưng bỏ rơi Oleshky. Nơi đây trở thành "no man’s land", vùng oanh kích tự do mà giới quân sự gọi là "tử địa". Lính Nga vẫn còn hiện diện ở Oleshky nhưng mặc thường phục và ẩn núp trong những căn hầm.

Oleshky đã trải qua một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo tệ hại nhất trong chiến tranh Ukraine. Những tháng gần đây, người dân phải ăn rau sam để sống. Xe cấp cứu không còn chạy do drone quần thảo, thường dân phải đưa người bị thương đến bệnh viện bằng xe đẩy. Cố ra khỏi làng càng nguy hiểm hơn, nếu đi xe hầu như không có cơ thoát khỏi drone hoặc mìn. Không ngày nào không có người chết hoặc bị thương. Hiện có khoảng 40 xác vô thừa nhận bị bỏ lại vì không còn người láng giềng nào để biết danh tính.

Tình báo mật đàm bốn tháng, vai trò của đệ nhất phu nhân Mỹ ra sao ?

Sau thời gian dài từ chối mở hành lang nhân đạo cho Oleshky, dù Liên Hiệp Quốc và Hồng thập tự quốc tế đã can thiệp, rốt cuộc Moskva chấp nhận đối thoại. Cuộc thương lượng kéo dài bốn tháng, giữa tình báo quân đội HUR của Ukraine và GRU của Nga, vốn thường xuyên liên lạc để trao đổi tù binh. Chiến dịch tiến hành dưới sự bảo trợ của Nhà Trắng, được giới thiệu là kết quả việc làm trung gian hòa giải của đệ nhất phu nhân Melania Trump.

Tuy nhiên Le Monde cho rằng cần thận trọng khi khẳng định vai trò của bà Melania Trump, dù bà cũng như Liên Hiệp Quốc và Giáo hoàng Leo XIV đều lên tiếng về số phận của cư dân Oleshky. Một nguồn tin quốc tế nhận định, không loại trừ giả thiết cả Kiev lẫn Moskva đều muốn làm vui lòng Donald Trump. Dù Washington đóng vai trò thế nào đi nữa, cuộc di tản Oleshky là mẫu mực : hai bên đều tôn trọng ngưng bắn. Ê-kíp ông Trump yêu cầu Moskva để một phóng viên của tờ Newsmax thân cận Nhà Trắng đi theo, tường thuật là đôi bên "hy vọng bà Melania Trump tiếp tục nỗ lực". Nguồn tin trên chế giễu : "Hiểu rằng sẽ không được giải Nobel hòa bình, nên có lẽ ông Trump muốn bà Melania đạt được…".

Le Monde tả lại trong dòng xe buýt và xe cứu thương nhộn nhịp ở biên giới Ukraine-Belarus, Hồng thập tự Ukraine phụ trách một xe tải chở đầy chó mèo, trước khi người di tản đến. Các tình nguyện viên của World Central Kitchen phục vụ món súp đã khiến họ trở nên nổi tiếng ở Ukraine. Các nhân viên y tế của Y sĩ Không biên giới luôn sẵn sàng. Theo nhiều nguồn tin, 1/4 dân Oleshky di tản ở lại Crimea, và 3/4 chọn đi tiếp về Ukraine. Cũng như những tù binh được trao trả, họ được đưa đến bệnh viện khám sức khỏe rồi được tình báo và cảnh sát thẩm vấn để biết có phải là nhân chứng tội phạm chiến tranh hay không, và được cơ quan xã hội tiếp đón nếu cần. Đa số vẫn chưa biết đi về đâu, nhưng điều quan trọng là họ vẫn sống sót sau bốn năm rưỡi địa ngục.

Vết nhơ đạo đức của chủ nghĩa thực dụng Mỹ khi Kremlin cai trị bằng chết chóc

Trên trang Ý kiến của Libération, nhà báo Tetyana Ogarkova và triết gia Volodymyr Yermolenko có bài viết nhận định, trước một chế độ Nga cai trị bằng sự chết chóc (thanatocratie), Ukraine và sự tự do không thể tự mình sống sót nếu phương Tây không nỗ lực. Hôm 01/09/2026, ngày khai trường ở thủ đô Kiev diễn ra ở dưới hầm. Trẻ em Kharkiv, Zaporizhzhia, Sumy thì phải học tập trong hầm trú ẩn ngay từ 2022. Gần 20.000 trẻ em Ukraine từ các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng đã bị bắt cóc đưa sang Nga, với ý đồ đồng hóa, buộc các em quên đi bản sắc của mình.

Tệ hơn nữa, có những đứa trẻ sẽ không bao giờ được đến trường. Như Angelina, bé gái một tuổi đã thiệt mạng trong xe đẩy của mình khi Nga oanh kích vào công viên ở Nova Vodolaga vào ngày 19/10/2026, người mẹ bị thương nặng cũng tử vong. Angelina nằm trong danh sách 820 trẻ em thiệt mạng do các cuộc không kích của Nga kể từ đầu cuộc xâm lăng. Vụ sát nhân này xảy ra cùng ngày mà Donald Trump nói rằng "Nga đã đối xử tốt với Ukraine".

Những cuộc tấn công chiều sâu của Kiev vào các nhà máy lọc dầu, nhà máy vũ khí Nga nhằm đẩy Moskva vào tình trạng kinh tế khó khăn, không thể trả lương cho lính đánh thuê, chế tạo vũ khí giết người. Ngược lại Moskva đánh vào thường dân, duy trì tình trạng căng thẳng thường trực ở hậu phương, và khi mùa đông đến gần, Nga sử dụng một thủ đoạn đã thành thạo từ lâu – phá hoại điện và hệ thống sưởi của Ukraine. Chính trong bối cảnh này, chính quyền Mỹ đã có các quyết định như về dầu diesel, nhằm mục đích tăng cường sức mạnh cho Nga và làm suy yếu Ukraine.

Các tác giả cho rằng việc này hết sức tàn nhẫn : Trong một cuộc chiến không cân sức, khi bên yếu hơn cuối cùng cũng tự vệ được, cường quốc hàng đầu thế giới lại cung cấp thêm nguồn lực cho kẻ xâm lược và tước đoạt phương tiện phòng thủ của nạn nhân. Một bài học lớn của chiến tranh là sự mong manh của tự do, sự sống, văn minh, nhân quyền. Đây là những gì Nga tìm cách phá hủy, và cũng là những gì Ukraine tìm cách bảo vệ.

Cử tri công giáo vỡ mộng : Lời cảnh tỉnh cho một Châu Âu cô đơn

Bầu cử giữa kỳ ở Mỹ chiếm trang nhất các nhật báo Pháp hôm nay. Le Figaro chạy tít lớn "Midterms : Một cuộc trưng cầu dân ý ủng hộ hay chống Donald Trump". Libération chơi chữ "Make America Democrate Again" (Làm cho nước Mỹ dân chủ trở lại), nhại theo khẩu hiệu của ông Trump (Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại). Nhật báo kinh tế Les Echos chạy tựa "Trump trong giờ tính sổ", La Croix nói về "Trump và người Công giáo : Vỡ mộng". Le Monde nhận định "Sự trở mặt của Trump gây phân cực trong Midterms".

Trong bài xã luận "Cuộc ly hôn", La Croix nhận định, dù với mọi khiếm khuyết, nền dân chủ Mỹ vẫn đang vận hành. Ngày hôm nay 03/11, vào giữa nhiệm kỳ tổng thống của Donald Trump, cử tri Mỹ có cơ hội để thay đổi đáng kể cán cân chính trị trong Quốc hội. Mặc dù các cuộc thăm dò cho thấy Đảng Dân chủ đang chiếm ưu thế, nhưng vẫn hồi hộp đến phút cuối cùng, nhất là vì Donald Trump đã tích cực vận động. Ông là trở ngại hay là động cơ ? Dư luận Mỹ phần lớn không hài lòng với tầng lớp chính trị truyền thống, và nhiều bất ngờ có thể xảy ra.

Cuộc bầu cử đang được theo dõi trên toàn thế giới vì tầm ảnh hưởng của Hoa Kỳ. Kể từ khi trở lại nắm quyền vào tháng 1/2025, Donald Trump đã theo đuổi chính sách thương mại hung hăng, và ngoại giao thất thường. Ở Châu Âu, ông đã làm suy yếu đáng kể mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương, công khai ủng hộ các đảng cực hữu. Liệu đường hướng của Trump có khác đi khi thành phần Quốc Hội thay đổi ? La Croix cho rằng có lẽ là không. Ông chủ Nhà Trắng có quyền hành rộng rãi về an ninh và đối ngoại.

Vì vậy, theo nhật báo công giáo, Pháp và Châu Âu không nên đặt nhiều kỳ vọng vào nửa sau nhiệm kỳ tổng thống, kéo dài đến tháng 1/2029. Tốt nhất nên hướng tới độc lập thực sự khỏi người bảo trợ cũ. Ukraine, quốc phòng, công nghệ cao, trí thông minh nhân tạo, năng lượng… Châu Âu phải tự coi mình là một cộng đồng chính trị, kinh tế và văn hóa, tự chủ trong việc ra quyết định và hành động. Tương lai dưới thời tổng thống Trump sẽ bất định hơn nhiều, và nên tự kiểm soát vận mệnh của chính mình.

Hồi kết của ảo tưởng "America First"

Libération nhận định, một chiến thắng của phe Dân Chủ sẽ kết thúc sự kiểm soát tuyệt đối của Donald Trump đối với nhánh lập pháp của Hoa Kỳ. Mọi dấu hiệu đều cho thấy điều này : Các cuộc thăm dò, việc bầu cử sớm đại quy mô với hơn 50 triệu người Mỹ đã bỏ phiếu trước ngày 03/11 nhất cử tri Dân Chủ ở các khu vực trọng điểm. Phe cấp tiến có thể giành được Hạ viện, hoặc thậm chí cả Thượng viện, điều mà chỉ vài tuần trước tưởng chừng bất khả.

Các phóng viên của nhật báo thiên tả tại nhiều bang kể cả các thành trì của đảng Cộng Hòa đều nhận thấy hình ảnh Donald Trump đã xấu đi, cảm giác chán chường, thất vọng. Lời hứa về một "America First" hòa bình và thịnh vượng nhanh chóng tan biến với việc khởi động chiến tranh thương mại thông qua áp thuế nặng nề lên các đồng minh thân cận nhất, rồi đến chiến tranh với Iran, dẫn đến giá nhiên liệu tăng, ảnh hưởng trước hết đến những giới mà ông Trump hứa bảo vệ. Đối với những người Mỹ đang vất vả vì lạm phát, chi phí khổng lồ của chiến dịch tranh cử để lại dư vị cay đắng. Trên 11,6 tỉ đô la đã được đổ vào, một con số lịch sử, cao hơn cả chiến dịch bầu cử tổng thống 2024 giữa Kamala Harris và Donald Trump.

Việc ông Trump lao vào vận động kịch liệt là một dấu hiệu nữa khiến có thể tin rằng cuộc bầu cử có cơ đánh dấu khởi đầu của hồi kết một chính quyền mà chỉ trong vài tháng đã gây hỗn loạn trên toàn thế giới. Nhưng vẫn phải thận trọng, vì Donald Trump từng đảo ngược nhiều dự báo. Nếu bị thua sát nút, Trump một lần nữa sẽ cáo buộc gian lận và bắt đầu một cuộc hỗn loạn mới. Ngược lại, nếu Dân Chủ thắng cách biệt, nền dân chủ Mỹ vẫn đứng vững dù đã bị Trump và phe nhóm làm tổn hại sâu sắc.

Chiến thuật "rải mìn" của Trump và bóng ma điều tra lưỡng viện

Le Figaro đặt câu hỏi, liệu Donald Trump có tôn trọng kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ nếu bị thua hay không ? Tuy không phải là người quyết định kết quả kiểm phiếu, nhưng tổng thống Mỹ đã rải mìn suốt con đường để có thể gieo ngờ vực về một cuộc đua sát nút. Đối với Trump, rất đơn giản : Hoặc ông thắng, hoặc là phe đối thủ đã gian lận. Không cần bằng chứng, chỉ cần cáo buộc để gây hoang mang.

Được cảnh báo về "luật midterms" vốn chỉ có lợi cho tổng thống đương nhiệm bốn lần trong số bốn mươi lần kể từ năm 1862, người đứng đầu Nhà Trắng đã tung ra đủ loại chiêu thức. Từ phân chia lại khu vực bầu cử một cách bất công, hạn chế bỏ phiếu qua thư, cố cản trở sự tham gia của các nhóm thiểu số, gọi đối thủ là "bôn-sê-vích", cho cảnh sát biên phòng rảo qua một số điểm bỏ phiếu…Nếu Donald Trump đích thân xuất tướng, đó là vì canh bạc rất quan trọng.

Cung cách điều hành của ông khiến Quốc Hội nếu giành được Hạ Viện có thể mở điều tra về việc làm giàu của cá nhân và giới thân cận, thái độ đồng lõa với Nga, cách làm việc gây tranh cãi của các bộ trưởng quốc phòng và y tế… Còn nếu mất Thượng Viện, quyền bổ nhiệm của tổng thống sẽ bị ảnh hưởng. Tuy nhiên nếu trở thành thiểu số, phong cách hay chính sách của tổng thống Mỹ thứ 47 vẫn không thay đổi về căn bản. Trump sẽ tiếp tục điều hành bằng sắc lệnh và các tweet với giọng điệu ngày càng gay gắt hơn. Và đã là may mắn nếu ông không cho thả bom nguyên tử xuống Iran, như Tucker Carlson, một người ủng hộ cũ đã dự báo.

Thụy My