Tổng thống Pháp Macron có thể đại diện Châu Âu nói chuyện với Putin ?

Các báo Pháp ra hôm nay tập trung vào những biến động địa chính trị hiện nay mà tâm điểm vẫn là cuộc chiến tranh Ukraine, cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung. Bên cạnh đó là tình hình bế tắc chính trị của nước Pháp, năm cũ sắp hết mà vẫn không thể thông qua ngân sách cho năm tới.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron (phải) trao đổi trực tuyến với tổng thống Nga Vladimir Putin, điện Elysée, Paris, Pháp, ngày 6/3/2022, ít ngày sau khi Nga tấn công Ukraine. © Reuters/Michel Euler

Cuộc chiến tranh Ukraine đã kéo dài hơn 3 năm mà chưa có dấu hiệu chấm dứt khả quan nào, dù những tuần qua ghi nhận nhiều nỗ lực ngoại giao. Nhật báo công giáo La Croix đề cập đến một tín hiệu tích cực nhưng chưa có gì chắc chắn, đó là tổng thống Pháp Emmanuel Macron mới đây ngỏ ý muốn nối lại đối thoại với tổng thống Nga Vladimir Putin sau bốn năm gián đoạn. Nga đã phản hồi tích cực, tuyên bố sẵn sàng nói chuyện với ông Macron.

Trang "Tranh luận" của tờ báo đặt câu hỏi : "Emmanuel Macron có thể thay mặt Châu Âu nói chuyện với Vladimir Putin ?".  La Croix cho rằng ý tưởng này có những lợi ích nhất định, nhưng "vấp phải hai trở ngại lớn : lập trường cứng rắn của Nga và sự chia rẽ trong nội bộ Liên Hiệp Châu Âu (EU)".

Theo tờ báo, từ khi Nga xâm lược Ukraine vào tháng 2/2022, Châu Âu chủ yếu duy trì mức tiếp xúc tối thiểu với Điện Kremlin. Tuy nhiên, việc tổng thống Mỹ Donald Trump khởi xướng các cuộc đàm phán với Nga đã khiến đối thoại với Putin trở nên cấp thiết trở lại. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng Châu Âu và Ukraine cần trực tiếp tham gia đối thoại, thay vì để các bên khác đàm phán với Nga mà không có họ.

Bài báo phân tích : Đàm phán trực tiếp với Moskva có thể giúp Châu Âu bảo đảm lập trường của mình được lắng nghe và giúp hiểu rõ hơn chiến thuật của Nga, thay vì phụ thuộc vào trung gian Mỹ. Tuy nhiên, hai trở ngại lớn vẫn tồn tại : khoảng cách rất xa giữa lập trường của Nga với Châu Âu và Ukraine, và câu hỏi ai có đủ thẩm quyền cũng như uy tín để "nói thay Châu Âu" trong khi EU vẫn bị đánh giá là thiếu trọng lượng chính trị và sự đồng thuận giữa các nước thành viên ?

Theo La Croix, sự chia rẽ trong EU càng làm vấn đề phức tạp, do một số lãnh đạo như Viktor Orbán (Hungary) hay Robert Fico (Slovakia) có quan điểm khác biệt về Nga. Bài báo cho rằng các khuôn khổ linh hoạt hơn, như vai trò của Pháp và Anh, hoặc một nhóm đàm phán đặc biệt, có thể thực tế hơn so với một đại diện chính thức của EU trong việc đối thoại với Vladimir Putin.

Trump - Putin tâm đầu ý hợp chống Châu Âu

Về mối quan hệ giữa tổng thống Donald Trump và đồng nhiệm Nga Vladimir Putin, nhật báo thiên tả Libération có bài : "Chống Liên Hiệp Châu Âu, Trump và Putin đồng điệu".

Mở đầu bài báo nhắc lại một chút về lịch sử, theo đó nước Mỹ ra đời từ sự kết hợp giữa luật pháp Anh và tư tưởng Khai sáng Pháp của thế kỷ 18, trở thành nơi trú ẩn và cơ hội mới cho nhiều người Châu Âu. Vua Pháp Louis XVI từng hỗ trợ Mỹ giành độc lập, góp phần hình thành một quốc gia mạnh về kinh tế và quân sự, để rồi nước Mỹ trở thành "người anh lớn" của Pháp. Sau Thế chiến II, hội nghị Yalta công nhận vai trò của Liên Xô trong chiến thắng chủ nghĩa phát xít, còn NATO được thành lập để bảo vệ Tây Âu và kiềm chế ảnh hưởng của Liên Xô.

Phân tích mối quan hệ hiện nay giữa Nga, Mỹ (dưới thời Trump) và vai trò của Châu Âu trong cuộc chiến ở Ukraine, tác giả nhấn mạnh cả Vladimir Putin và Donald Trump đều chỉ trích mạnh mẽ Châu Âu đã hỗ trợ và trang bị vũ khí cho Ukraine.  Lục địa già trở thành "kẻ thù chung" của họ.

Tờ báo nhận thấy Nga xâm lược Ukraine, vi phạm luật pháp quốc tế, nhưng lại cáo buộc Châu Âu gây leo thang xung đột. Putin dùng lời lẽ hăm dọa và ngôn ngữ hạt nhân để ép Châu Âu ngưng hỗ trợ Ukraine, cho rằng chỉ cần Châu Âu bỏ Ukraine thì chiến tranh sẽ chấm dứt. Trump, theo bài báo, có quan hệ đặc biệt với Putin, xem lợi ích của Mỹ và cá nhân là quan trọng nhất, đồng thời muốn tách Nga ra khỏi Trung Quốc để ngăn cản Bắc Kinh trở thành siêu cường. Cả hai đồng thuận về "phán đoán tiêu cực" đối với Châu Âu, xem EU là yếu kém, văn minh đang suy tàn, và có xu hướng bị ảnh hưởng bởi các đảng cực hữu.

Một số chuyên gia cảnh báo rằng Nga đang thực chất phát động "chiến tranh chống Châu Âu", nhằm đạt được thất bại chính trị và đạo đức của Lục địa già. Trong bối cảnh này, Pháp chuẩn bị nối lại đối thoại với Nga, nhưng với "cảnh giác tối đa".

Tóm lại, bài báo nhấn mạnh mối liên kết bất thường giữa Trump và Putin, cùng quan điểm chỉ trích Châu Âu, trong khi Châu Âu bị đặt vào vị thế phải tự bảo vệ mình và duy trì hỗ trợ Ukraine trước áp lực Nga – Mỹ.

Thận trọng khi nói chuyện với Putin

La Croix có bài xã luận "Đối thoại không ngây thơ", đề cập đến khả năng nói chuyện với Putin. Tờ báo nhấn mạnh, trong bối cảnh Mỹ đang thúc đẩy các cuộc đàm phán song song với Ukraine và Nga (được mô tả là "xây dựng, hiệu quả" nhưng chưa đạt kết quả cụ thể), Macron tìm cách đưa Châu Âu trở lại vai trò trung tâm, tránh để Mỹ quyết định toàn bộ tiến trình hòa bình theo kế hoạch của chính quyền Trump, vốn bị cho là có lợi cho các yêu sách của Moskva.

Tuy nhiên, bài báo nhấn mạnh đối thoại với Nga phải được tiến hành một cách thận trọng. Nguyên thủ Pháp cam kết minh bạch với tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và phối hợp chặt chẽ với các đối tác Châu Âu, điều rất khó khăn trong khối EU gồm 27 nước. Quan trọng hơn là không được ngây thơ trước Vladimir Putin, người đã phát động một cuộc chiến tranh toàn diện khốc liệt.

Mỹ-Trung và cuộc chiến vi mạch bán dẫn

Hồ sơ lớn của Le Monde là cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung trong lịch vực trí tuệ nhân tạo với tựa trang nhất :  "Bán dẫn : Trận chiến mới ở Thái Bình Dương". Le Monde dành hai trang báo cho chủ đề này để phân tích vai trò chiến lược của chip điện tử (microchip) trong kinh tế, công nghệ và địa chính trị thế kỷ XXI, đặc biệt trong cuộc chạy đua AI giữa Mỹ, Trung Quốc và Đài Loan. Le Monde nhận thấy Jensen Huang, chủ tịch tổng giám đốc của tập đoàn Nvidia, đang trở thành nhân vật trung tâm, vừa là biểu tượng công nghệ Mỹ, vừa là "cầu nối" với Trung Quốc, khi Mỹ cho phép xuất khẩu một số chip H200 sang Trung Quốc.

Le Monde cho thấy trong cuôc chạy đua này, Mỹ dựa vào TSMC (Đài Loan) và Samsung (Hàn Quốc) để sản xuất chip cao cấp, trong khi Trung Quốc, dù có Hoa Vi và SMIC, vẫn phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài, buộc họ phải xây dựng chuỗi sản xuất nội địa để đạt tự chủ.

Mỹ áp dụng chiến lược duy trì thương mại với Trung Quốc nhưng giới hạn nghiêm ngặt công nghệ then chốt. Trump, theo lợi ích cá nhân và thương mại, đã nới lỏng kiểm soát xuất khẩu Nvidia, gây tranh cãi trong nội bộ Mỹ và lo ngại Trung Quốc có thể dùng chip để phát triển AI. 

Bài viết nhấn mạnh : Trung Quốc đang kiên định với mục tiêu tự chủ về chip và AI, và việc phụ thuộc trước mắt vào công nghệ Mỹ chỉ là tạm thời. Các quyết định chiến lược về chip hiện nay định hình quyền lực kinh tế và an ninh công nghệ toàn cầu.

Châu Âu tụt hậu

Trong cuộc chạy đua này, Châu Âu dường như đang tụt hậu. Xã luận của Le Monde "Địa chính trị của các bộ vi xử lý : Bài học nghiệt ngã cho các nước Châu Âu" phân tích vị thế của Châu Âu trong ngành công nghiệp sản xuất bộ vi xử lý, nhấn mạnh các vi mạch bán dẫn ngày nay là một yếu tố chiến lược toàn cầu, giống như than đá thời Cách mạng Công nghiệp hay dầu mỏ thế kỷ XX. Đại dịch Covid-19, căng thẳng Mỹ-Trung và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm nổi bật vai trò chiến lược của các vi mạch, đồng thời lộ rõ sự phụ thuộc và hạn chế của Châu Âu.

Hiện tại, Mỹ, Trung Quốc và Đài Loan chi phối ngành này thông qua các tập đoàn hàng đầu như Nvidia, Hoa Vi và TSMC, trong khi Hàn Quốc và Nhật Bản đóng vai trò thứ yếu. Châu Âu, mặc dù từng là cường quốc công nghiệp, đang tụt lại phía sau trong lĩnh vực số hóa và sản xuất bộ vi xử lý thế hệ mới. Điểm mạnh duy nhất là ASML, nhà cung cấp thiết bị quang khắc hàng đầu thế giới, nhưng Châu Âu vẫn thiếu năng lực sản xuất đại trà và kiểm soát chuỗi giá trị, gây nguy cơ cho chủ quyền kinh tế.

Việc Châu Âu chậm chân không thể được bù đắp chỉ bằng các khoản trợ cấp nhỏ. Dù đạo luật về chiến lược vi mạch bán dẫn European Chips Act (2023) là bước đi đúng hướng để bảo đảm nguồn cung, Châu Âu vẫn chưa đủ sức cạnh tranh với Mỹ, Trung Quốc hay Đài Loan, những quốc gia có chiến lược dài hạn và nguồn lực mạnh. Bài báo kết luận rằng Châu Âu cần nhanh chóng tái cơ cấu và đầu tư bài bản, nhưng việc đạt được chủ quyền công nghệ sẽ là một quá trình dài và khó khăn, sau nhiều năm phụ thuộc vào các đối tác nước ngoài.

Pháp : Noel không ngân sách

Về thời sự nội tình nước Pháp, ngân sách đang là vấn đề được quan tâm đặc biệt, nhất là chỉ còn vài ngày nước bước sang năm mới mà chính phủ vẫn không thể thông qua ngân sách cho năm tới, sau nhiều tháng tranh cãi. 

Le Figaro cho hay "Để thoát khỏi bế tắc ngân sách, chính phủ rút vũ khí luật đặc biệt". Tờ báo cho hay, trước thềm Giáng Sinh, chính phủ Pháp vẫn rơi vào bế tắc trong việc thông qua ngân sách 2026 do khác biệt lớn giữa các lập trường của Hạ viện và Thượng viện, cũng như giữa Đảng Xã hội (PS) và các đảng cánh hữu (LR).

Để vượt qua bế tắc, chính phủ dự định sử dụng luật đặc biệt (loi spéciale) để duy trì việc thu thuế và chi trả ngân sách hiện hành, trong khi các giải pháp như Điều 49.3 (cho phép chính phủ thông qua dự luật mà không cần bỏ phiếu Quốc hội) đang được cân nhắc.  Thủ tướng Lecornu muốn duy trì quan hệ tin cậy với nghị sĩ Quốc hội và tránh dùng biện pháp cưỡng bức, nhưng áp lực từ cả nội bộ chính phủ lẫn tổng thống khiến lựa chọn này trở nên khó khăn.

Tóm lại, Giáng Sinh năm nay chính phủ Pháp đối mặt với bế tắc ngân sách và các đàm phán đầy căng thẳng, trong khi các giải pháp tạm thời sẽ chỉ kéo dài vài tháng trước khi trở lại với các thảo luận còn quyết liệt hơn vào đầu năm tới.

Anh Vũ